ኢንጅነር ሃፍታይ ኣባዲ (ዋና ኣካያዲ ስራሕ ትግራይ

ባዮቴክኖለጂ ማእኸል)

DSCN0068

ኣብ ከተማ መቐለ ዝርከብ ቅድሚ ሐዚ መቐለ ቲሹ ካልቸር ብዝብል ዝፍለጥ ዝነበረ ትካል ኣብዚ ሐዚ ግዜ ትግራይ ባዮቴክኖሎጂ ማእኸል ብዝል ተጣይሹ ኣዝዩ ዓብዩ ዓቕሚ ሒዙ ይርከብ። ናይዚ ትካል እዚ ኩነታት ብዝምልከት ምስ ኣካያዲ ስራሕ እቲ ትካል ኢንጅነር ሃፍታይ ኣባዲ ቃለ መጠይቕ ገይርና ኣለና ሰናይ ንባብ።

ውራይና፦ ናይ ትግራይ ባዮቴክኖሎጂ ማእኸል እንታይ እዩ ናይዚ ትካል  መንነትን ዕላማን እንተተብረሀልና?

ኢንጂነር ሃፍታይ ኣባዲ፦ እዚ ናይ ቲሺ ካልቸር ቴክኖሎጂ ክዓቢ ስለ ዝግበኦ፤ ብዝህቦ ረብሓ ብፍላይ ምስ ናይ ምግቢ ውሕስነትን ኣግሮ ፕሮሰሲንግን ተተሓሒዙ  ዝያዳ ንምስራሕ ስለ ዝተሓሰበ ባዕሉ ኣቶ ተኽለወኒ ኣሰፋ ትግራይ ባዮቴክኖሎጂ ማእኸል ብሓዱሽ መልክዕ ክጣየሽ ኣለዎ፤ ሰፋሕቲ ናይ ዳይቨርስፊኪሸን ስራሕቲ ክሰርሕ ኣለዎ ተባሂሉ ማለት እዩ ክጣየሽ ተገይሩ።

መጀመርታ  ባዮቴክኖሎጂ ከም ሳይነስ  እንታይ እዩ ኢልና ምርኣይ እንተጀመርና ግርም እዩ። ባዮቴክኖሎጂ ሂወታውያን/ኦርጋኒዝም  ቴክኖሎጂ ተጠቒምካ ናብ ረብሓዊ ዘለዎ ምህርቲ ምቕያር ማለት እዩ። ምስ ህይወት መነባብሮ ዓለም ንኹሉ ብጥዕና፣ ብምግቢ ብኢንቫይሮመንታል፣ ብኢንዳስትሪ እቲ መሳርሒ ናይ ባዮቴክኖሎጂ ምጥቃም ማለት እዩ።

ስለዚ ትግራይ ባዮቴክኖሎጂ ማእኸል እውን  ክጣየሽ ከሎ ንዞም ረብሓታት መሰረት ገይሩ እዩ ማለት እዩ። እቶም ረብሓታት እንታይ እዮም፤ ሓደ ናይ ምግቢ ውሕስነት ዘረጋግፅ ዘመናዊ ሕርሻ ክህሉ እንተኾይኑ ወይ ኣግሮፕሮሰሲንግ ክህሉ እንተኾይኑ ፅሬት ዘለዎ  ዝርኣቲ  ክህሉ ኣለዎ። ንዚ ድማ ኣግሪ ካልቱራል ባዮቴክኖሎጂ እኒሀ፤ እዙይ ክልተ ክፍል ኣለዎ ስነ እንስሳት ባዮቴክኖሎጂን ትክሊታት ባዮቴክኖሎጂን። ንሕና ሐዚ ተክሊ ባዮቴክኖሎጂ ወይ ቲሹ ካልቸር እኒሀና ማለት እዩ። ምስቲ ሐዚ ዘሎ ማሕበረ-ኢኮኖምያዊ ዕብየትን ንሱ ዘምፅኦ ዓበይቲ ጠለባትን እዚ ቴክኖሎጂ እኹል ኣይኮነን ተባሂሉ ብቲ ናይዚ ሓሳብ አዚ መመንጨውን ናይ ቦርድ ሰብሳብን ኣቶ ተክለውይኒ ኣሰፋ ክሰፍሕ ገይርዎ እዩ። እቲ ካልኣይ ዘፈር ኢንዳስትራያል ባዮቴክኖሎጂ እዩ። እዙይ ንሃገርና ኣዕርዩ ዝረብሓ እዩ፤ ዋላ ሐዚ እቲ ዝበዝሕ ህዝብና ኣብ ሕርሻ መሰረት ይግበር አዚ ሕርሻ ዘበናዊ ክኾን ዝኽእል ብፕላንት ባዮቴክኖሎጂ እዩ፤ እዙይ ሓፍ ክብል ከሎ ክምዕብል ከሎ ኸኣ ናብ ኢንዳስትራያል ባዮቴክኖሎጂ እዩ ክመፅእ። ኢንዛይም ክተፍሪ ኣለካ፤ ናይ ምግቢ ኢንዘይም ፣ ምስ ቴክስታይል ዝተተሓሓዘ ዘበናዊ…

ውራይና፦ ኣብ ተክስታይል ታይ ትገብር ማለት እዩ?

ኢንጂነር ሃፍታይ ፦  ኣብ ቴክስታይል ከሚካል ብምጥቃም ሞዲፋይድ ዝኾነ ፅሬት እሴት ትውስክ ማለት እዩ። ንኣብነት ጡጥ ንውሰድ፤ ዘበናዊ ፅሬት ዘለዎ ጡጥ ብጀነቲክ ሞዲፋይድ ስስተም ባዮ ቴክኖሎጂ እዩ ዝፈሪ፤ ማለት ሓዱሽ ፈጠራ እዩ እኒ ቻይና አኒ ኣመሪካ ዝዓበያሉ እዩ፤ ሓደ ዝለዓለ ምህርቲ ይህበካ ካልኣይ ፅሬት ዘለዎ እዩ ጥጡ፤ እቲ ብምርምር ዝተረኸበ ጡጥ ንቲ ቴክስታይል ቴክኖሎጂካል ቫልዩ ኣድ ተገይርሉ ዘሎ ብባዮቴክኖሎጂ እዩ፤ ካልኣይ ተክስታይል ናይ ከሚካል ሃንዲሊንግ እኒሀ፣ ከሚካላት ትጥቀም ኢኻ ኣብዙይ እውን ብባዮቴክኖሎጂ ተፀኒዑ ወፂኡ ምስ ጡጥ ክተኣሳሰር ከሎ ናይ ኢንዳስትርያል ባዮ ቴክኖሎጂ ኣፕሊከሽን ተባሂሉ ይቕመጥ ኣሎ ማለት እዩ።

 ስለዚ ብዓለም ደረጃ ተወዳዳሪ ኮይንካ ናይ ዓለም ዕዳጋ ክትሰብር እንተኾይንካ ናይ ግድን ብኢንዳስትራያል ባዮቴክኖሎጂ ዝተኾስኮሰ ትካል ክህሊ ኣለዎ። እዙይ ንቐፃሊ ክንሰርሐሉ ተባሂሉ እዩ ተሓሲቡ። ካብዚ ቀፂሉ ኣብ ጥዕና ባዮቴክኖሎጂ እዩ። እዙይ ምስ መድሓኒታት ቅመማን ምርምርን ዝተተሓሐዘ እዩ። ንኣብነት ንሕና ኣብዙይ ምስ ዓድግራት መድሓኒት ፋብሪካ ብምትእስሳር ንመድሓኒት ዝኾኑ ተኽልታት እንዳባዛሕና ኣብ ኢንዛይማት ምርምር እናተገበረ ሓቢሩ ንምስራሕ እዩ። ስለዚ ኣብዞም ሰልስተ ናይ ባዮቴክኖሎጂ መሰረት ተገይሩ እዩ እዚ ሓዱሽ ትካል ተመስሪቱ ዘሎ።

ውራይና፦ እቶም ንመድሓኒት ዝኾኑ ተኽልታት ዝበልካዮም፤ ንስኹም ዲኹም ተመራሚርኩም ተምፅእዎምስ ብዓልቶም እዮም ዘምፅእልኩም?

ኢንጂነር ሃፍታይ ፦  ብኽልቲኡ እዩ፤ ሓደ ጠለብ መሰረት ዝገበረ ባዕልና መፅናዕቲ ገይርና ናብ ምርምር ይኣቲ። ምርምር ክፍሊ ኣለና ኣብኡ ናይቲ ተኽሊ ካራክተርስቲክስ ዘድልዮ ፕሮተኮል ዲቨሎፕ ይኸውን። ድሕሪኡ ናብ ምህርቲ ይኣቲ ሓደ እዙይ እዩ። ብኻሊእ መንገዲ ድማ እቲ ደንበኛ ባዕሉ እዚ ተኽሊ እዙይ ይደሊ እየ ኣባዝሑለይ እንተይሉ  ናብ ምብዛሕ ምህርቲ ይኣቱ ማለት እዩ። ስለዚ ኣንሕና ዕዳጋ እናረአና …. ንኣብነት ኩሉ ግዜ ዕዳጋ ዘለዎም ኣለው ንኣብነት ናይ ጉንዳጉንዶ ኣራንሺ እንተሰሪሕኻ፣ ባናና፣ ቡና፣ ዕጣን ዝመሰሉ እንተሰሪሕኻ እዚኦም ኩሉ ግዜ ጠለብ ዘለዎም እዮም። ሓዱሽ ንኣብነት ከም ዕረ ዝበለ ሐዚ ተጠይቕና ኣለና። ዕረ ሐዚ ናብ ኢንዳስትርያል ወይ ናብ ኣግሮፕሮሰሲንግ እታወት ዝኸውን እዩ። ስለዚ ዝመፀና ትእዛዝ እውን ንጥቀም። ዓቕምና ዓብዪ እዩ 40 ሚልዮን ክነፍሪ ንኽእል ኢና ክሳብ ሐዚ ግን ፍርቂ እውን ኣይንጥቀመሉን ዘለና፤ ምኽንያቱ አቲ ጠለብ ኣይነበረን ሐዚ ግን ይመፅእ ኣሎ። ምኽንያቱ ናብ ኣግሮፕሮሰሲንግ ክትኣቲ ዝለዓለ ምህርቲ ክትረክብ ካብ ሕማም ነፃ ዝኾነ ፕላንቲንክ ማተርያል ክትረክብ ናይ ግድን ካብ ቲሹ ካልቸር ክወፅእ ኣለዎ ናይ ግድን ብባዮቴክ ክሓለፍ ኣለዎ። ስለዙይ  እዚ እቲ ኣብ ሃገር ዝፍጠር ዘሎ ዓቕሚ ዝፈጠሮ እዩ ክትብሎ ትኽእል ኢኻ።

ውራይና፦ ስነ-ከባቢ/ኢንቫይሮመንት ዝምልከት ዝጀመሮ እኒሀዎ ዶ?

ኢንጂነር ሃፍታይ ፦  ክሳብ ሐዚ ኣብ መፅናዕቲ ኢና ዘለና ኣብቲ ናይ 5 ዓመት ስትራተጂክ ፕላና ሰለስቲኦም እቶም ናይ ባዮ ቴክኖሎጂ ኣፕሊከሽን ኢና ትኸረት ሂብና ዘለና። ስለዚ ንሱ’ውን  ምስ ናይ ደገ ናይ ህንዲ ናይ ባዮቴክ ካምፓኒ አኒኦ ብዋናነት ኣብ ኢንቫይሮመንታል ባዮቴክ ዝነጥፍ እዩ፣ ሓቢርካ ናይ ምስራሕ ጀሚርና ኣለና። ቀዲምና ኣብቲ ዓቕሚ ምዕባይ ኢነ ንሰርሕ።

ውራይና፦ ኣብዚ ስነ-ከባቢ/ ኢንቫይሮመንት   እንታይ ትሰርሑ ማለት እዩ? እስኪ ንዝኾነ ሰብ ብዝርድኦ ኣብነት ንገረኒ?

ኢንጂነር ሃፍታይ፦  ኣብ ኢንቫይሮመንት ታይ ኢና ንገብር ያው ጎሓፍ መሊስካ ኣብ ረብሓ ምውዓል እቲ ሓደ እዩ። ኣብ ፍልጠት ዝመርሖ ኢኮኖሚ ጎሓፍ ዝበሃል ነገር የለን። ንኣብነት ሓደ ግዜ ንእስራኤል ከይደ ከም ዝረኣኽዎ ናይ ቴልኣቢብ ከተማ ሽንቲ ቤት ኔትወርክድ/ዝተተሓሓዘ እዩ፤ ጉድጓድ ተፋሒሩ ዝቕበር ዝምጠጥ ነገር ፈፂሙ የለን። ልክዕ ከም ናይ ማይ ቡምባ ዝተኣሳሰረ እዩ፤ ዓብዪ ገንዳ ኣሎ ኩሉ ናብኡ እዩ ዝኣቱ፤ ናብ ሓድ ክእከብ ክኣቲ ከሎ ድማ ኤሌክትሪክ እንዳመንጨው ማለት ንቲ ተርባይን እንዳወቕዐ ይኣቲ ማለት እዩ። ካብዚ ድማ ልዕሊ 80 ሜጋ ዋት ሓይሊ ኤሌክትሪክ ትረክብ እታ ከተማ። ኣብዙይ ሐዚ እንታይ ይኸውን መሲሉካ እቲ ፈሳሲ ሓይሊ ኤለክትሪክ የምርት ኣሎ፣ ካብኡ ዝተረፈ ድማ ንመስኖ ይውዕል፤ እቲ ደረቕ ደማ ናብ ደኽዒ/ፌርቲላይዘር ይውዕል ብሉፅ ድኹዒ እዩ ዝኸውን። ስለዚ ጉሓፍ ዝበሃል ነገር የለን፣ ኩሉ ነገር ተመሊሱ ረብሓ እዩ ዝህብ። ስለዚ ንሕና ኣብ ከምዙይ ዝበለ ስራሕቲ ንምንጣፍ መፅናዕቲታት ንጅመር ኣለና። ቅድሚ ሐዚ ብዙሕ ዝሰራሕናሉ ኣይኮነን።

ውራይና፦ ናይ ባዮቴክኖሎጂ ከም ቴክኖሎጂ እንታይ እዩ? ዕላማ እዚ ትካል እዙይ ከ ኢልና ብሓፂሩ ካብ ረኣና፤ ናብዚ ትካልኩም ዝርዝር እንትንመፅእ፤ እዚ ትካል እዙይ መዓስን ከመይን ተመስሪቱ? እንታይ እንታይ ስራሕቲ ኸ ፈፂሙ ኣሎ ክሳብ ሎሚ?

ኢንጂነር ሃፍታይ፦   እዚ ትካል ብ1998 ዓ ም ብማሕበራዊ ረዲኤት ትግራይ (ማረት) ምስ ምግቢ ውሕስነት ብዝተተሓሓዘ ሓረስቶት  ፅሬቱ ዝሓለወ ዝርኣቲ ክረኽቡ ስለ ዝግበኦም ንዕኡ ተባሂሉ ዝተጣየሸ እዩ ነይሩ። እታ ናይ መጀመርታ ላባራቶሪ ካብ 3-5 ሚልዮን ፈልሲ ኣብ ዓመት ተምርት። ብዙሓት ናይ ወፃኢን ውሽጢ ዓዲን ሰብ ሞያታት ሰሪሖምሉ እዮም ፤ ን6 ዓመታት ዝኣክል ብኸምዙይ ብንእሽተይ ዓቅሚ ብዋናነት ኣብ ምርምር ሙዝ፣ ኣፕል፣ ስዊት ፖታቶ ክሳብ ሲዳማ፡ ወላይታ፣ ተከዘ፣ ራማ ወዘተ  እንዳሰርሐ መፂኡ እዩ። ስለዚ መልዐሊ ናይቲ ቴክኖሎጂ ማረት እዩ ኢልካ ክተቕምጦ ትኽእል ኢኻ ማለት እዩ።

ድሕሪ እዙይ እዚ ማረት ዘንፀፈቶ መሰረት ስለ ዘሎ ምስቶም 10 ሜጋ ፕሮጀክት ሽኮር ክኽፈቱ እንተለው ብሚልዮናት ካብ ሕማም ነፃ ዝኾኑ ናይ ሽኮር ኣገዳ ፈልሲ መንግስቲ ደልዩ። ስለዚ እዙይ ክሰርሕ ዝኽእል መን እዩ ተባሂሉ ክፍተሽ ከሎ ኣብዚ ዓዲ ዝሓሸ ዓቕሚ ዝነበሮ እዚ ትካል እዙይ ኮይኑ ተረኺቡ። ኣብ 2003 ዓ ም መወዳእታ ሓዱሽ ፕሮጀክት ንሽኮር ኣገዳ ፈልሲ ክቅርብ ተባሂሉ፤ ኣብ 4ተ ዓመት ዝውዳእ ከባቢ 160 ሚልዮን ፈልሲ በቢዓመቱ 40 ሚልዮን ከፍሪ ተባሂሉ ናይ ኤክስፓንሽን ስራሕ ተሰሪሕሉ ማለት እዩ። ኣብቲ እዚ ትካል እዙይ ናብ ኤም ኣይ ቲ ተማሓሊፉ ስለ ዝነበረ ብኤም ኣይ ቲ እዩ ዝስራሕ ነይሩ። እሞ በዙይ እዩ እቲ ዕቤት መፂኡ። ኣብኡ ግን እቲ ነገራት ብዙሕ ፈተናታት ነይሮሞ፤ ሓደ ብሚልዮናት ዝኣክል ፈልሲ ምብዛሕ ኣይኽእልን ዝብል ነይሩ፤ ኣብ ትግራይ ብዘሎ ዓቕሚ ኣይስራሕን ዝብል ነይሩ። ማዕሮ እቶም ናይ ሽኮር ኮርፖረሽን ኣማኸርቲ ሰብ ሞያታት እዚ ትካል ብዓመት 1 ሚልዮን እዩ እንተምረተ ኢሎም ደብዳበ ፅሒፎም እዮም። በቃ ብ ሓዱሽ ተክኖሎጂ ትፍተን ስለ ዘለኻ እዙይ ክትሓልፍ ፅንዓት ዝሓቲት ነይሩ ሰጊርናዮ። ካልኣይ ምስዚ ብዝተኣሳሰረ ንምንታይ ኣብ ትግራይ ኮይኑ ዝብል እወን በቢግዙኡ ሕቶ ይለዓል፤ እዚ ናይ ፕሮጄክት ናይ 480 ሚልዮን ስለ ዝነበረ እሞ ናይዙይ ፍርቂ ቅድሚያ ክፍሊት ስለ ዝተኸፈለና ብዙሕ ዘረባታት ነይሩ። እቲ ዝተዋሃበና ገንዘብ ድማ ንመሰረተ ልምዓት ኢንቨስትመነት እዩ ዊዒሉ። እዚ ትካል ድማ ብተን ዝተረፋ 240 ሚልዮን ገይሩ እንዳሰርሐ ዕድኡ ይኸፍል ማለት እዩ።

ኣብቲ ስራሕ ምስ ኣተና እቲ ቴክኖሎጂ ሓዱሽ ምስ ምኳኑ ብዙሓት ፈተናታት ነይሮምና። ብ2ሽሕ ሰራሕተኛ ኢና ነካይዶ ነይርና። ናይ ህልውና ሕቶ ስለ ዝነበረ ለይትን ቀትርን ሰሪሕና እቲ ብዓመት ሓደ ሚልዮን እዮም ከምርቱ ዝተበሃልናዮ ኣብ 2005 ዓም ኣብ ሓደ ዓመት 17.4 ሚልዮን ኣምሪትና እቲ ኣይከኣልን ዝብል ኣተሓሳስባ ሽዑ ሰሪዝናዮ ማለት እዩ። ዘይከኣል ዝተበሃለ ብሓያል ፃዕሪ ከም ዝከኣል ኣርኢና። ከምኡ ገይርና 24 ሰዓት ሰሪሕና ዕውት ተዘይንገብሮ ሓደ እቲ ቴክኖሎጂ ውዱቕ ክኾን ነይሩ፣ ቀፂሉ ድማ ኣብ ትግራይ ኣይተኸኣለን ዝብል ንቶም ዝቃወሞና ዓብዪ ብስራት ክኾኖም ነይሩ እዩ፣ እቲ ሐዚ ወኒናዮ ዘለና ሃፍቲ እውን ኣይምወነናዮን ማለት እዩ።

ውራይና፦ ንስኻ መዓስ ኢኻ ናብዚ መፂኢኻ ኢንጅነር ሃፍታይ?

ኢንጂነር ሃፍታይ፦  መጀመርታ ኣብ ኤም ኣይ ቲ ናይ ኤለክትሪካል ኢንጂነሪንግ ሓላፊ እየ ነይረ። ሽዑ እቲ ፕሮጀክት ንደገ እንተሂብናዮ ከይድንጊ ኢልና  በዓልቲ ንቲ ኤለክትሮ ሜካኒካል ስርሑ ንሰርሖ ነይርና። ናይ ግድን ኣብ 2 ወርሒ ክውዳእ ኣለዎ ተባሂሉ፤ ምኽንያቱ እቲ ኣገዳ ተመሪቱ ምስተን ዝኽፈታ ፕሮጀክቲታት ክቀላጠፍ ተባሂሉ ቀልጥፉ ተባሂልና፤ ድሕሪኡ ኣነ ኤሌክትሪካል ኢንጅነር ኮይነ ፍስሃ ወልዳይ እውን ካብ ኮሚኒከሽን ኢንጂነር ኮይኑ 5ይ ዓመት ተመሃሮ ሒዝና ባዕልና ስፖርቫይዝ እናገበርናዮም ጠቅላላ ናይቲ ሎባራቶሪ ኤለክትሮሜካኒካል ስርሑ ንሕና ኢና ሰሪሕናዮ፤ ኣብዙይ እነሓደርና ለይትን ቀትርን ሰሪሕና ድማ ኣብ 23 መዓልቲ ወዲእናያ። እዙይ እቲ ዝላዐል ዕውት ስራሕ ዝተሰርሐሉ እዩ ዓብዪ ዓቕሚ እውን ተፈጢርሉ እዩ።

ስለዚ ኣነ ናብዚ ትካል እዙይ ክመፅእ ከለኹ እቲ መሰረቱ እዙይ እዩ። ካብ ኤም ኣይ ቲ ብዝውውር እየ መፂአ። ኣብ 2004 ዓም እየ መፂአ። እቲ ስራሕ ሞያ ይደሊ እዩ፤ መብዛሕትኦም መሽናት ሰንሲቲቭ እዮም ሞያ የድልዮም እዩ። እቲ ስርሓና ክትሪኦ ከለኻ ብዙሕ ውፅኢት ኢና እናመዝገብና መፂእና። ኣብ 2006 ዓም ናብ 25 ሚልዮን ፈልሲ ኢና ኣምሪትና፤ በዙይ ድማ ካብ ኣፍሪካ ቀዳሞት ኮይና። ምኽንያቱ እቲ ዝዓበየ ኣብ ደቡብ ኣፍሪካ ዘሎ ብዓመት 18 ሚልዮን እዩ ዘምርት ንሕና ግን ብዓመት 25 ሚልዮን ንምምራት ክኢልና። ካብ ህንደን ኩባን ቂልና ንሕና ኢና ንስራዕ። ክሳብ ሐዚ ኣብ 4 ዓመት ውሽጢ ልዕሊ 65 ሚልዮን ኣገዳ እዩ ኣምሪቱ። እዙይ ብዙሕ ዝተዘረበሉ ኣይኮነን፤ ንምንታይ ንሕና ብቻ ንስራሕ እምበር ድሓን ኢልና ናብ ስራሕና ስለ ዘድሃብና እዩ ። ካብ ኩሎም ክልላትን ጎረባብትናን ድማ እንዳመፁ ተሞኩሮ ይወስዱ ኣለው ካባና። ስለዚ እቲ ናይ ባዮቴክኖሎጂ ብብሄራዊ ረብሓ እውን ሓደ ዓብዪ እሴት ወሲኹ እዩ እዚ ትካል እዙይ። ሐዚ እዚ ትግራይ ባዮቴክኖሎጂ ማእኸል ዓብዪ ቤንች ማርክ እዩ ኮይኑ ዘሎ።

ኣብዚ ዓዲ ዘለዉ መራሕቲ መለስ እውን ብሂወት እንደሃለወ ሓዊሱ፤ ቀዳማይ ሚንስተር ሃይለማርያም፣ ኣፈጉባኤ ኣባዱላ፣ ናይ ሽርሻ ሚንስተር፣ ናይ ማዕድን፣ ቴክኖሎጂ ወዘተ ሚንስትራት መፂኦም ሪኦሞ እዮም። ናይ ኩለን ክልላት እውን ከምኡ።

እዚ ትካል ብሓሳብ ደረጃ ዘመንጨዎን ካብ ምምስራት ክሳብ ሐዚ ዝመርሖን ድማ ኣቶ ተክለወኒ ኣሰፋ እዩ። ኣቶ ተኽለወይኒ ዋላ እቲ ቴክኒካል ነገራቱ ብደንቢ እዩ ዝፈልጦ ንዚ ትካል ተኸታቲሉ እዩ ብኣግባቡ ዝመርሖ ንቅድሚት እውን ብዙሕ ትልሚታት እዩ ዘለዎ። ስለዚ አዚ ትካል ዓብዪ ዓቕሚ ቴክኖሎጂ ዝወነነ መርኣያ እዩ ክበሃል ይከኣል።

ውራይና፦ ከምዙይ ዝበለ ትካል ኣሎ ዶ ኣብዚ ዓዲ?

ኢንጂነር ሃፍታይ፦  ክሳብ ሐዚ ኣብ 4 ዓመት ውሽጢ ልዕሊ 65 ሚልዮን ኣገዳ እዩ ኣምሪቱ። ኣብ ኢትዮጵያ ከምዙይ ዝበለ የለን። ዝተፈላለያ ናይ መርምር ማእኸላት ኣለዋ፤ ንምርኣያ ኢለን ዘምርታ ኣለዋ። ብኮመርሻል ደረጃ ግን እዙይ እዩ ዘሎ፤ ብድፍረት ኢና ጀሚርናዮ ኣይከኣልን እናተበሃለ ኢና ዋላ እናወደቕና ንመሃረላ ኢልና ጀሚርናዮ ኣብዚ በፂሕና ዘለና። በዙይ ብዙሕ ፍሉጣት ዝኾኑ ህንዲ እዮም። ኣዳቂሎም እውን ሓደሽቲ ዘርኣታት እናረከቡ እዮም። ንሕና እውን ከምኡ ክልተ ሰለስተ ተኽሊ ኣዳቒልካ ፅቡቕ ምህርቲ ዝህብ ዘርኡ ምምራት ክንከደሉ ኢና።

ውራይና፦ ኣብተን ዋና ስራሕቲ ባዮቴክኖሌጂ ኢልካ ዘቐመጥካዮ ብቐንዱ ናይ ተኽሊ ኮይኒ ግን እንስሳ እውን ዝብል ኣለዎ እሞ እሰቲ ንሱ ኣረደአና?

ኢንጂነር ሃፍታይ፦  እቲ ናይ እንስሳ ዝብል ንሕና ብዙሕ ኣይንኸደሉን ኢነ። ምኽንያቱ ናይ መቐለ ዩኒቨርስት ቨትረነሪ ኮለጅ በዚ መዳይ ፅቡቅ ከይዱ ስለ ዘሎ ንሱ ይኣክል እዩ ኢልና ኣለና። ኣብቲ ናይ ፕላንት ግን ሓዱሽ ዘርኢ ክሳብ ምምራት ክንከደሉ ኢና። አዙይ ታይ ማለት እዩ ድርቂ ዝፃወር፣ ኣብ ሓፂር ግዜ ምህርቲ ዝህብ፣ ብዙሕ ምህርቲ ዝህብ ብሓፈሻ ኢንቫይሮመንት ተፃዊሩ ምህርቲ ክህብ ዝኽእል ተኽሊ፣ ኩሉ ግዜ ልምሉም ክኸውን ዝኽእል ተኽሊ ምፍጣር ይከኣል እዩ፤ ኣብ እስራኤል ተተግቢሩ እዩ። ዝተፈላለዩ ተክልታት ኣዳቒልካ ሓዱሽ ተክሊ ፅቡቕ ምህርቲ ዝህብ ሓዱሽ ፋንክሽን ዘለዎ ተኽሊ ክፍጠር ይከኣል አዩ። ኣብዚ ባዮቴክኖሎጂ ጎዳኢን ጠቓሚን ተክሊ ምምራት ይከኣል እዩ። ናትና ስራሕ ጠቃሚ ተክሊ ምምራት አዩ።

ውራይና፦ ሐዚ ኣብ ትግራይ ካብ ኣላመጣ ክሳብ ሑሞራ፤ ካብ መረብ ክሳብ ኣብበርገለ… ምኹሉ ኩነታት ኣየር ተፃዊሩ ረብሓ ዝህብ፤ ዝብላዕ፣ ዝስተ፣ ንፅላል ዝጠቅም፣ ንእንስሳ ዝኾን.. ተክሊ ኣብ ምፍራይ ዝኸድክሞ ታይ ኣሎ?

ኢንጂነር ሃፍታይ፦   ረኤይኻ ዋና ዕላማ ናይዚ ትካል አዞም ዝበልካዮም እዮም። ብመሰረቱ ናይ ምግቢ ውሕስነትን ኣግሮፕሮሰሲንግን ፍሉይ ዞባ ኣሕምልትን ፍራምረን ኣብ ትግራይ ክህሊ እዩ። ክህሊ እንተኾይኑ ሰለሰተ ነገራት ምርዳእ የድሊ። ማለት ሳይነስ መሰረት ተገይሩ ክስረሓሎም ዝግባእ ሰለስተ ነገራት ኣለው። ሓደ ናይ ሓመድ ዓይነት፤ ካብ ሑመራ ክሳብ ኣላማጣ ኣብየናይ ከባቢ እንታይ ሓመድ እኒሀ ኢልካ ምፅናዕ የድሊ። ካልኣይ ኩነታት ኣየሩ ኸ እንታይ እዩ ክፍለጥ ኣለዎ። እዚኦም ክልቲኦም ምስተፀንዑ ንዚ ኩነታት ዝፃወር ተፃዊሩ ዝለዓለ ምህርቲ ዝህብ ረብሓ ዘለዎ ተክሊ ኣየናይ እዩ ዝብል ድማ ትመራመር። ስለዚ ናትና ስራሕ ኣብዛ ሳለሰይቲ ይመፅእ ኣሎ ማለት እዩ። እዚኦም ሰለሰቲኦም ብሓባር ክኸዱ ዘለዎም እዮም። እዚኦም ሰለሰቲኦም ክስርሑ ብምግባር ኣብ ትገራይ ፍሉይ ናይ ፍራምረ ዞባ ምፍጣር ይከኣል ይግባእ እውን።ስለዚ ንሕና ተሞኩሮ ኣለና፤ ኣበየናይ ከባቢ ኣየናይ ተከሊ ከም ዝስማዕማዕ ተሞኩሮ ኣለና።

ካልእ ሕርሻ ነሰጋግር ኢና ንብል ዘለና ናብ ኣግሮኢንዳስትሪ። መክንያት ዘበናዊ ሕርሻ ካብ ምግባር ካሊእ መማረፂ ሰለ ዘይብልና። ብቲ ዘሎ ካብ ኢድ ናብ ኣፍ ዝኾነ ባህላዊ ሕርሻ ምቅፃል ስለ ዘይንኽእል። ብምንታይ ኢና ዘበናዊ ንግብሮ? እዩ እቲ ሕቶ፤ እንታይ እዮም እቶም መሰረታዊ እታውታት ወይ ረቛሕታት ብተግባር ናብ ዘበናዊ ሕርሻ ንምስግጋር? ኢልካ ምርኣይ፤ ከም እስራኤል መግባር ይከኣል ዶ ኣብ ትግራይ እንተይልካ እወ እዩ። ኣብ ኣተሓሳስባኻን ድልውነትካን እዩ ዝምርኮስ ንኽከኣልን ዘይክከኣልን። እቶም መሰረታዊ ረቛሕታት እንትንርኢ ሓደ ናይ ማይ ኣጠቓቅማና ዘበናዊ ክኸውን ኣለዎ። ስቕ ኢልካ ጀሪካ መሊኢኻ ኣይኮንካን ንተክሊ ተስቲ፤ እታ ተክሊ እዚኣ ካብ እትቦቁል ጀሚራ ክሳብ ምህርቲ እትህበካ ክንደይ ማይ ትደሊ ዝብል ክትፍለጥ ኣለዋ። ሳይነስ መሰረት ዝገበረ ፍልጠት የድለየካ፤ ኣብዚ ጠብጠብታ ማይ ከም ሓደ መማረፂ ትጥቀም። ካልኣይ ኣግሮ ከሚካል የድልዩኻ፤ ባዮፈልቲላይዘር፣ ፒሳይስደስ የድልዩኻ። ሳልሳይ እዚ ናትና ስራሕ ባዮቴክኖሎጂ ይመፅእ። ፅሩይ ዝለዓለ ምህርቲ ዝህብ ተክሊ ይመፅእ። ብራብዓይ ደረጃ ሕርሻ ሳይነስ ዝገበ ማናጅመንት የድልዮ። ኣርባዕቲኦም አዚኦም ኣሳኒኻ ብሓደ ዓይነት ቅልጣፋ ክኸዱ እንተገይረካ ሕርሻ ምስግጋር ቀረባ ይኸውን። እዚኦም ግን ሐዚ ነኒቦይኖም እዮም ዘለው።  ኣብዙይ ዝናበብ ሳይነስ መሰረት ዝገበሮ ፈጠራዊ ስራሕ አዩ ክስራሕ ዘለዎ።DSCN0038

ናብ ኢስራኤል ክመፀካ፤ ኣራራ ዝበሃል ምድረ በዳ ኣላ ኣብ ኢስራኤል፤ ሓመድ የለን እንተበልና ይሕሽ ሓሸዋ እዩ፤ ኣብኡ ግን ገነት እዮም ሰሪሖም ክበሃል ይከኣል። 60% ንወፃኢ እትሰዶ ፍራምረ ካብ ምድረበዳ እያ እተምርቶ ኢስራኤል፤ ናይ ኣውሮፓ 60% ንሳ እያ እትሽፍኖ። ከመይ ኢሉ እዙይ ክኸውን ኪኢሉ? ኢልካ ምሕታት የድሊ። ሓደ መልዐሊኡ ፍልጠት እዩ፤ ሳይነስ እዩ። ተክሊ ኣብ ሓመድ እዩ ዝቦቁል፤ ከመይ ገይሮም ድኣ ኣብ ሓሸዋ የፍርይዎ እንተይልካ እቲ ተክሊ ካብ ሓመድ ክትረክባ ዝነበረት ንጥረ ነገር ብኬሚካል ተኪእኻ እቲ ቦታ ጥራይ ጠጠው መበሊ ትጥቀመሉ ኣለኻ ማለት እዩ። ኣብ ኢድካ እውን ሒዝካ ብሱራ ክትረክቦ ዝነበረት ብከሚካል እንተስቲኻያ ምህርቲ ትበካ እያ ማለት እዩ። ናብ ትግራይ እንተመፂኢኻ ገና ልሙዕ መሬት እዩ ዘሎ ገና ኣይተጠቀምናሉን። ኣብ ትግራይ ፍራምረ እንተዝፍረ እቲ ዝጠዓመ እዩ ክኸውን ዝክእል። ምኽንያቱ ኢኮሎጂካሊ ብጣዕሚ ምችው እዩ። ሐዚ ኣብ ሑሞራ ኣግሮፕሮሰሲንግ ኢንዳስትሪ ፓርክ ክስራሕ እዩ ተባሂሉ እኒሀ ንዙይ ቀዲሙ እዩ ክስረሐሉ ነይርዎ ከም ክልል። ኣብ ኢስራኤል 1.5 ኪሎሜትር ተዃዒቱ እዩ ብጣዕሚ ጨዋማ ማይ ዝውፅእ ዝወፅእ፤ አዙይ ተጫሪዩ እዩ ንቲ ተክሊ ዝኾን። ኣባና 120 ሜትሮ እንተኸደ 180 ሜትሮ ኣሎ፤ ስለዚ ናይ ከርሰ ምድሪ ማይና እውን አኒሀ እዩ ሳይነስን ቴክኖሎጂን ምሕጋዝ እዩ ዝደሊ። ትግራይ ቀልጢፍና መርኣያ ገይርና ክንሃንፃ እንተኾይና ብኣይሲቲ፣ ብኤሌክትሮኒክስ፣ ብማንፋክቸሪን፣ ብኣግሮፕሮሰሲንግ…ብሳይነስን ቴክኖለጂን ዝተኾስኮሰ ትውልዲ ምፍጣር እዩ እሞ ንሕሰበሉ። እዚ ናትና ትካል ሓደ ዓብዪ እታወት ዝኸውን እዩ።

ውራይና፦ ኣነ ግን ዘይርደኣኒ ዘሎ፤ ምናልባት ናይ ኣብዚ ዘርፊ ሞያ ዘይብሉ ሰብ ኩሉ ሕቶ እውን ክኸውን ዝክእል… እቲ ፈልሲ ናይ ኣገዳ ኣብዙይ አዚ ቴክኖሎጂ ካብ ምጥቃም ንምንታይ ኣብ ባዕሉ ኣብቲ ናይ ሕርሻ ቦታ ዘርኢኻ ክዓቢ ብምግባር ክባዛሕ ዘይተኸኣለ? ኣብ ካልዕኦት ትክልታት እውን ከምአ?

ኢንጂነር ሃፍታይ፦   ልክዕ እዩ ክልዓል ዝኽእል ሕቶ እዩ። ንቶም ፋብሪካታት ሽኮር ዘድሊ ፅሩይ ካብ ሕማም ነፃ ዝኮነ ብዙሕ ምህርቲ ክህብ ዝክእል ኣብ ሓፂር ግዜ ዝበፅሕ እዩ ተደልዩ እዙይ ድማ በቲ ዝበልካዮ ክመፅእ ኣይክእል። ሐዚ ኣገዳ ብባህሪኡ እቲ ጉንዱ ኢኻ ቆሪፅካ እትቀብሪ እሞ ዘቦቁል፤ ብዚ ምንገዲ ድማ እቲ ውፅኢት ምርካብ ኣይከኣልነ። ሓደ ነዊሕ ገዜ አዩ ዝውስደሉ፣ ኩሉ እውን ብፅሬት ጥዑይ ኮይኑ ብዙሕ ምህርቲ ክህብ ኣየከእልን። ሰለዚ ብመፅኛዕቲ ተረጋግፂ እዩ ናብዚ ተኣትዩ። ካብ እኒ ብራዚል ተሞኩሮ ተወሲዱ እዩ ብጣዕሚ መትረፋይ ምዃኑ ተራእዩ ተኣትዩ። ኢትዮጵያ አኮ ክሳብ ሐዚ ብኣሽሓት ቶናት ኢያ ኢምፖርት ትገብር ዘላ። አዙይ ድማ ኣቐዲማ ናብዚ ስለ ዘይኣተወት እያ። ብባህላዊ ኣተኻክላ ክንፈትሖ ኣይንክእልን ቀልጢፍና። ንሕና ሐዚ ንኒ ተንዳሆ ልዕሊ 97% ኢና ብዝላዓለ ብቅዓት ኣቐሪብና ዓብዪ ውፅኢት እዩ። ዝተወሰና ኣገዳ እንዲና ካብ ኩባ ነምፅእ አዚአን ብሚልዮናት ክባዛሓ ተኾይነን መን የባዝሐነ? በዚ ተክኖሎጂ እየን ክባዝሓ ዘክእላ። ብዚ ቴክኖለጂ ዝተመረተ ናብ ፋብሪካ ክኣቱ ካብ ዓመት ክሳብ ዓመትን ክልተ ወርሕን ይወስደሉ ብባህላዊ ዝተመረተ ካብ ዓመትን ሸሞንተ ወርሕን ክሳብ ክልተ ዓመትን ክልተ ወርሕን ይወስደሉ። ኣብ ምህርቲ እውን ፅልዋ ኣለዎ። እዙይ ብተግባር ተመስኪሪሉ እዩ።

ውራይና፦ አቲ ዝባዛሕ ዘሎ ተክሊ ካብ ፍረ ድዩ? ካብ ጉንዲ ወይ ካብ ቆፅሊ ካብ ሱር? ካበይ እዩ ዝውሰድ ወይ ዝመፅእ? ኣብ ዓድና ብተለምዶ መብዛሕቲኦም ተክልታት ካብ ፍረ እዮም ዝባዝሑ፤ ገለ ድማ ኣለዉ ቆሪካ ተኺልካዮም ዝባዝሑ። ስለዚ ንስኹም ከመይ ኢኹም ትገብሩ?

ኢንጂነር ሃፍታይ፦   ፅቡቕ! ሐዚ ናይ ኣገዳ፣ ሙዝ፣ ቡና ንውሰድ እሞ። ሐዚ ኣገዳ ካብ ጉንዳ ኮይና ካብታ ውሽጣ ዘላ ካብ ቫይረስ ነፃ ዘኾነት እና ንወስድ። ሙዝ እውን ተመሳሳሊ እዩ። እቲ እንወስዲ ግን ካብ ቫይረስ ነፃ ዝኾነ እዩ እዚኣ ወሲድና ኢና ብሚልዮናተ ነባዝሓ። ቡና ድማ ካብ ቆፅሉ ኢና ንወስድ። ሓደ መመዘኒና እቲ ካብ ቫይረስ ነፃ ዘኾነ ክፋል ምምራፅ አዩ፤ እምበር ካብ ድላይካ እንተወሰድካ ይባዛሕ አዩ በዚ ቴክኖሎጂ። ከምቲ ናይቲ ቴክኖሎጂ ናይ ምብዛሕ ባህሪ ይውስኖ እዩ።

ውራይና፦ በዚ ዘፈር እዙይ ዝመሃሩ ተመሃሮ ብተግባር ኣባኹም ክመሃሩ ዕድል ትህቡ ዶ?

ኢንጂነር ሃፍታይ፦    እወ! ብመሰረቱ እንታይ እዩ እዚ ቴክኖሎጂ ከምቲ ቅድም ኢልና ዝገለፅናዮ ሓዱሽ እዩ። ብክልሰሓሳብ/ቲኦሪ እምበር ብተግባር ቅድሚ ሐዚ ኣይነበረን። ሐዚ እዚ ትካል እዙይ ብተግባር ሰሪሑ ብምርኣዩ ናይ መቐለ ዩኒቨርስቲ፣ ናይ ማይጨው ሕርሻ ኮለጅ፣ ናይ ውቕሮ ኮሌጅ ተግባራ መፅናዕቲኦም ወይ ካኣ ናይ MSc ተመሃሮ ተግባራዊ ምርምሮም ብነፃ ኣባና እዮም ዝሰርሑ። እዚ ትካል 24 ሰዓት እውን ዝሰርሕ ስለ ዝኾነ መደቀሲ እውን ኣለዎ ስለዚ ምሉእ ለይቲ እውን ኣብዙይ ከፅንዑ ይክእሉ እዮም። ብጣዕሚ ቅልጡፍ ኢንቴርኔት ኣገልግሎት እውን ብነፃ ንፈቕደሎም ኢና። ስለዚ ምስ ዩኒቨርስቲታት ይኹን ምስ ሕርሻ ምርምር ፅቡቕ ዝኾነ ዝምድና እዩ ዘለና። ማእኸል ልህቀት ምዃን እዩ ሓደ ስራሕና።

ውራይና፦ እዚ ትካል ከም ናይ ህዘቢ ትካል ህዝባዊ ስራሕቲ ንምስራሕ ዕላማ ዘለዎ እዩ፤ ከም መጠን መትረፋይ ትካል ድማ ትርፊ ዝረክበሉ ስራሕ ይሰርሕ። በዚ መሰረት ኣብ ዝቕፅሉ ዓማዊቲ ትርፊ ይርከበሉ ኣይርከበሉ ንህዝቢ ትግራይ ኢሉ ክሰርሖ ዝሓሰበን፤ ትርፊ ንምርካብ ዝተለሞም ናይ ቢዝነስ ትልምታትን እንተገለፅካለይ?

ኢንጂነር ሃፍታይ፦    ፅቡቕ! ከምቲ ዝነገርኩኻ እዚ ትካል አዙይ ሓደ ዕላምኡ ናይ (እዚ ትካል እዙይ ናይ ህዝቢ ትካል እዩ ማረት እዩ ኣጣይሽዎ፤ ስቕ ኢሉ ንቢዝነስ ኣይኮነን ተጣይሺ። ዋና ዕላምኡ ንቲ ሕርሻ ናብ ዘበናዊ ኣግሮ ፕሮሰሲን ኢንዳስትሪ ምስግጋር እዩ። ዋላ እንተዘይትረፈ እውን ብምርምር እንዳቀፀለ ንሓርስታይ ትግራይ እሴት ዝውስኽ ኣቅርቦት ዘቕርብ ትካል እዩ። ኣጣይሽኡ ሓላፍነቱ ዝተወሰነ ትካል እዩ፤ ክነግድ ዝኽእል እዩ። ግን ካብ ካሊእ ፍልዩ ዘብሎ ሓድ ዓብዪ ነገር እቲ ዝበልናዮ እኒሀ። ሐዚ ብዋናነት ሒዝዎ ዘሎ ማረት እዩ ግን ብቐፃሊ መንግስቲ ትግራይ ይኹን መቐለ ይኒቨርስቲ ምሳና ክሰርሑ እዮም ብዋናነት። ….

ውራይና፦ ኣብቲ ዋንነት ግን ቅሩብ ትንክፍ ትንክፍ ዘበልካዮ ብደንቢ ግልፂ ገይርካ እንተተቅርቦ? ብዙሕ ግዜ ኣብ ከምዙይ ዝበለ ናይ ህዝቢ ትካል ህዝቢ ከመይ እዩ ዝውንን ዝብል መካትዒ ስለ ዝኾነ ብሕጊ ይኹን ብትሕዝቶ እዚ ትካል መን እዩ ዝውንኖ?

ኢንጂነር ሃፍታይ፦    ሐዚ እንታይ መሲሉካ… አዚ ትካል እዙይ መበገሲኡ ናይ ማረት እዩ። ናብዚ ደረጃ እዙይ ክዓቢ ዝገበሮ ናይ ሽኮር ኮርፖረሽን ፕሮጀክት እዩ። እቲ ናይ ሽኮር ኮርፖርሽን ኢና ሰሪሕና መሊስና ወኒናዮ ዘለና፤ ክንውንኖ ከለና እቲ መበገሲኡ ይኹን እቲ መሬቱ ይኹን ናይ ማረት እዩ ስለዚ ዓርሱ ክኢሉ ንክክይድ ዓቅሚ ክፈጥር ኣለዎ ምስተበሃለ ማረትን ተከዘ ማይ ኳዕትን ኮይኖም ብPLC መልክዕ ትግራይ ባዮቴክኖሎጂ ማእኸል ብዝብል ኣጣይሸሞ። ተከዜ ናይ ህዝቢ ትካል እዩ፤ ማረት ድማ ከም መጠን ገባሪ ሰናይ ትካል እቶት ከምፀአሉ ዝክእል ስራሕ ክሰርሕ በቲ ሓዱሽ ኣዋጅ ስለ ዝፍቀድ ብክሊቲኦም ሽም ክጣየሽ ተገይሩ ኣሎ። ንህዝቢ ዘገልግል ናይ ህዝቢ ትካል ኮይኑ ግን ንቲ ዝህቦ ግልጋሎት ዝኸውን እቶት ድማ ክረክብ ስለ ዘለዎ ከም መትረፋይ ትካል ኮይኑ ተጣይሹ ኣሎ። እንህቦ ግልጋሎት ግን ብትሑት ዋጋ ክኸውን ንገብሮ። ንኣብነት ሐዚ ሓንቲ ሙዝ ኣብ ደገ 30… 40 ቅርሺ እያ፤ ንሕና ግን ንሓደ ሓረስታይ ብ12 ቅርሺ ንህቦ። እተ ናትና ሓደ ሓገዝ አዙይ እዩ። እቲ ትካል ክቕፅል ስለ ዘለዎ ግን ንቲ ትካል በገንዘብ ክረብሕዎ ተባሂሎም ዝተሓሰቡ ፕሮክቲታት ካብቲ ናይ ተክሊ ምምራት ውፅእ ዝበለ ኣብ ክልተ ዓበይቲ ስራሕቲ ክንሰርሕ ንንቀሳቐስ ኣለና። ካብዚኦም እንረኽቦ እቶት ድማ ኣብ ምርምር ክነውዕሎ ኢና። ተመራሚሩ ድማ ንቲ ሓረስታይ ብተመጣጣኒ ዋጋ አኹል ቀረብ ምቅራብ እዩ። ማረት እውን ብዙይ ብዘይትርፊ ብዙሕ ስራሕ ሰሪሑ እዩ በጀት እንዳበጀተ ማለት እዩ። ኣብ ናይ ትገራይ ናይ ሕርሻ ስግግር ዝላዕለ ግደ ክህልወና እዩ ዋና ስራሕና።

ናትና ደንበኛታት ወይ ዐማዊል መንግስቲ፣ ሓረስቶት፣ ኢንቨስተራት (ኣብ ሕርሻ ዝተዋፈሩ) ወዘተ እዮም።