ዶ/ር ታደለ ሓጎስ

20170901 223310

ኣብ ትግራይ ፅሬቱ ዝሓለወ ትምህርቲ ክስፋሕፋሕ፤ ስልጡን ዝኾነ ብኣተሓሳስባ፣ ክእለትን ፍልጠትን ዘለዎ ትውልዲ ክህሉ እትተግህ ማሕበር ልምዓት ትግራይ፤ ምጥያሽን ምጥንኻርን ማእኸላት ሳይንስን ቴክኖሎጅን ኣድላነቱ ተረደኣ ምስ ደገፍቲ ኣካላት ብምትሕብባር ማእኸላት ሳይነስን ቴክኖሎጅን ንምህናፅ ኣብ መርብራብ ትርከብ። ክሳብ ሐዚ እውን ብርከት ዝበላ ሃኒፃ ኣላ።

ማሕበር ልምዓት ትግራይ እዚ ዕላማ ናብ ዳርችኡ ንምብፃሕ ተወሰኽቲ ማእኸላት ሳይንስን ቴክኖሎጅን ንምህናፅ ዝተፈላለዩ ምድላዋት ተሳልጥ ዘላ ኮይና ካብዚኦም ሓደ መድረኽ ምትእኽኻብ ሃፍቲ እዩ። ብምዃኑ ድማ ኣብ ዝሓለፈ  ሰነ ወርሒ ኣብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ግዮን ሆቴል መድረኽ ምትእኸኻብ ሃፍቲ ኣሳሊጣ እያ። ካብቲ ዝነበረ መድረኽ ብምብጋስ ብዛዕብኡን ብዛዕባ ሓፈሻዊ ምንቅስቓስ እቲ ማሕበርን ከዋግዑና ንዋና ፈፃሚ ስራሕ ማሕበር ልምዓት ትግራይ ዶክተር ታደለ ሓጎስ ኣንጊድና ኣለና። ዶ/ር ታደለ ኣብ ዙርያ ማሕበር ልምዓት ትግራይ ንእንገብሮ ወግዒ ፍቓደኛ ስለዝኾነ  ነመስግን።

ውራይና፦  ማሕበርል ምዓት ትግራይ ካብ ትጣየሽ ብፍላይ ናብ ዓዲ ኣትያ ዓቕምታት ትግራይ ኣተኣኻኺባ ምስራሕ ካብ እትጅምር ኣዐዊታቶም እንብሎም ዓበይቲ ስራሓቲ (መርኣያ ኮይኖም ክጥቀሱ ዝኽዝኽእሉ) ካብ ምርኣይ ክንጅምር?

ዶ/ር ታደለ ሓጎስ ፦ እሺ ‘ሞ የቐንየለይ። መፅሄት ውራይና ኣብ ዙርያ ማልት መደብ ሒዛ ንምስራሕ ብምምፃኣ ምስግና ኣለኒ። እሞ ማልት ካብ እትምስረት 28 ዓመታት ገይራ ኣላ። ኣብቶም ዝሓለፉ ዓመታት ዝሰርሓቶም ስርሓቲ ብጣዕሚ ብዙሓት ስለዝኾኑ ምዝርዛሮም ይኸብድ እዩ። ግን ከምቲ ዝበልካዮ እቶም ዕብይ ዕብይ ዝበሉ ንምርኣይ ዝኣክል፤ ሓደ ማሕበር ልምዓት ትግራይ ክትምስረት እንተላ ዝሓዘቶ ዓብዪ ራእይ ካብ ድሕረትን ድኽነትነ ዝተናገፈ ሕብረተሰብ ዘለዋ ትግራይ ምርኣይ እዩ ዝብል ዝነበረ። መስራቲ ጉባኤ ኣብ ዋሽንግተን እንትካየድ ኩሉ ጊዜ ዝገርመኒ ሓደ ፅሑፍ ነይሩ፤ ኣብቲ ጉባኤ ዝተለጠፈ። “ትግራይና ብፅፍርና ንሃንፃ!” እዩ ዝብል። ብድሕሪኡ ከኣ እናማዕበለ ዝመፀ “ልምዓት ዓዲ ብደቂ ዓዲ!” ዝብል ኣሎ። እዚ ንባዕሉ ከም ሓደ ዓብዪ ፍልስፍና ክውሰድ ዝግብኦ እዩ።

ልምዓት ዝረጋገፅ ብተሳትፎ ደቂ ዓዲ እዩ። ዘላቒ ልምዓት ክመፅእ ዝኽእል እውን ኣብልምዓት ሰብ እንተሰሪሕኻ እዩ። ኣብ ካልኦት ስርሓቲ ዝግበር ስራሕ እውን ሓጋዚ እዩ ብጣዕሚ። ማልት ግን ብዋናነት ዝሓዘቶ ዕማም ኣብ ልምዓት ሓይሊ ሰብ ምስራሕ ዝብል እዩ።  ነዚ እውን ዝተሰወነ ኣብነታት ምቕራብ ይከኣል። ቃልኣሚኖ 20 ዓመት ይገብር ኣሎ። ኣብ ዝሓለፉ 19 ዓመታት ብውፅኢቶም ዝወዳደሩ ፅቡቕ ዓቕሚ ሒዞም ክወፁ ዝኽእሉ ብኣርባዕተ ናይ ሳይንስ ዓውድታት ሰልጢኖም ኣብ ዩኒቨርስቲ እውን ፀብለልታ ሒዞም ብምውፃእ ኣብ ዝተፈላለያ ዕብይ ዕብይ ዝበላ ሴክተራት ክሰርሑ ዝኽእሉ ዜጋታት ተፍሪ ኣላ። ካብ ቃልኣሚኖ ወፂኦም መራሕቲ ይኾኑ ኣለዉ። ኣብ ፌደራል ናይ ቴክኖሎጂ ሴክተራት ንኣብነት ኣብ ኢንሳን ሜቴክን ዓብዪ ቦታ ሒዞም ዝሰርሑ ኣለዉ። ብመዳይ ሕክምና እውን ኣብ ዓይደርን ካልኦት ዓበይቲ ሆስፒታላትን ኣብ ምግልጋል ዝርከቡ ብዙሓት ኣለዉ። ክሳብ ዝሓለፈ ዓመት ናብ 1150 ዝኾኑ ተምሃሮ ካብ ቃልኣሚኖ ተመሪቖም እዮም። ኣብ ዩኒቨርስቲ ዘለዉ እውን ብዙሓት ኣለዉ። ካብዚኦም ልዕሊ 40% ኣብ ምህንድስና ዝኣተዉ እዮም። ኢንጅነራት እዮም። እዚ ቀሊል ኣይኮነን። ናብ 37% ሓካይም እዮም። ስለዚ እታ ዓዲ በዚ መዳይ እዚ ዘለውዋ ፀገማት ኣብ ምቅላል ዓብዪ ስራሕ ሰሪሓ እያ ማልት።

ካልእ ድማ ማሕበር ልምዓት ትግራይ ልዕሊ 650 ኣብያተ ትምህርቲ ሰሪሓ እያ። እዚ ብቁፅሪ እኳ እንተርኢካዮስ ሎሚ፡ ንኣብነት ልዕሊ 2100 ቀዳማይ ብርኪ ቤት ትምህርቲ ከምዘለዋ ይፍለጥ ካብዚአን እዩ እቲ ልዕሊ 650 ናይ ማልት እዩ። ካብ ሲሶ ትሕት ዝበለ ካብ ርብዒ ልዕል ዝበለ እዩ። እዚ ዓብዪ ዓወት እዩ። ኣብ ትግራይ ሎሚ  216 ካልኣይ ብርኪ ቤት ትምህርቲ ኣለዋ። ካብዚአን እተን 42 ብማልት ዝተሰርሓ እየን። በዚ እውን ግደ ማልት ዓብዪ ምዃኑ ምርኣይ ይከኣል። ኤምኣይቲ እውን ኣጣይሻ። ዳሕራይ ናብ ዩኒቨርስቲ መቐለ ኣትዩ። እዚ እውን ናይ ባዕሉ ብፅሒት ነይርዎ። ካብዚ ብተወሳኺ ሎምዘበን ኣብ 673 ኣብያተ ትምህርቲ ምስ ዩኤስኣይድን ሴቭ ዘ ቼልድረንን ተሓባቢርና ባህሊ ንባብ ዝምልከት ስልጠና ኣብ ምሃብ ንርከብ። እዚ ፕሮጀክት እዚ ንኣርባዕተ ዓመት ዝዘልቕ እዩ። እዚ ‘ክእለት ንባብ ብቁልዕነት’ ዝብሃል ፕሮግራም እዩ።

እንታይ ማለት እዩ ንሱ (ክእለት ንባብ ብቁልዕነት) ?

ክእለት ንባብ ብቁልዕነት ማለት ፈረንጂ Improving early grade reading ዝብልዎ እዩ። ንባብ መሰረት ኩሉ እዩ። ኣብ ወፃኢ ቆልዓ ወዲ ክልተ ሰለስተ ዓመት እናሃለወ ወለዱ መፅሓፍ እናንበቡ እዮም ዘደቅስዎ። ስለዚ ቆልዓ መንበባይ ኮይኑ እዩ ዝዓቢ። ኣባና ግን እናዓበኻ ምኻድ ምስጀመርካ እዩ። ንሱ እውን ከም ወለድካ፣ ከም መማህራንካ፣ ከም ከባቢኻ እዩ እምበር ኩሉ ዝኾኖ ኣይኮነን። ስለዚ እዚ ክቕረፍ እዩ ዘለዎ። ምንባብ እንድሕር ክኢሉ እዩ ሒሳብ ዝኽእል። ምንባብ እንድሕር ክኢሉ እዩ ባዮሎጂ ዘፅንዕ። ምንባብ እንድሕር ክኢሉ እዩ ወዘተ። ስለዚ መሰረት ኩሉ ፍልጠት ምንባብ እዩ። ቅድሚ 7 ዓመት ሓደ መፅናዕቲ ተካይዱ ነይሩ፤ ምንባብ እንታይ ይመስል ዝብል። ብሃገር ደረጃ እውን ትሑት ነይሩ ኣፈፃፅምኡ። ብክልል ደረጃ እውን ትሑት እዩ። 8 ቋንቋታት እየን ተፀኒዐን። ትግርኛ ካብዚአን ሓንቲ ነይራ። እታ ዝተሓተት እያ ኮይነ ተረኺባ። እንተዘይተጋግየ ንሲዳማ ጥራይ እያ ቀዲማ ትግርኛ። ስለዚ እዚ ንምምሕያሽ ዩኤስኣይድ መበገሲ ሓሳብ ኣቕርቡ ዝብል ምልክታ ኣውፂኡ ንሕና እውን ተወዳዲርና ነይርና። እዚ ቅድሚ 4 ዓመት እዩ። ሽዑ ንሕና እውን ኣሸኒፍና። ኣብ 370 ኣብያተ ትምህርቲ ክእለት ንባብ ንቆልዑ ክንሰርሕ ስዒርና። ሰሪሕና ድማ። ዓሚ እውን ካብ ሴቭ ከምኡ ዝበለ ዕድል ረኺብና ስራሕ ጀሚርና። ስለዚ ብሓፈሻ ኣብ 673 ኣብያተ ትምህርቲ እዚ ስልጠና እዚ ሂብና ኣለና። እንታይ ኢና እንገብር መጀመርያ ኩርናዓት ንባብ ኢና እንሰርሕ ካብ ቀዳማይ ክሳብ ራብዓይ። ካብኡ ድማ ምስቲ ከሪክለም ዝኸዱ መፅሓፍቲ ካብ ዩኒቨርስቲ ካብ ቢሮ ትምህርቲ 27፣ 32፣ 35 ገፅ ዘለዎም ዛንታታት ዝሓዙ መፅሓፍቲ ድማ ነቕርብ። ንወለዲ ንማምህራን ንተምሃሮ ድማ ስልጠናታት ንህብ፤ ምስዚ ዝተኣሳሰረ። ኣብያተ ትምህርቲ ኣብ ሰሙን ሓንቲ መዓልቲ መዓልቲ ንባብ ክገብርኣ ንገብር። መብዛሕትአን ድማ ዓርቢ ዓርቢ ኩሉ ጊዜ መዓልቲ ንባብ ይገብርኦ። ስለዚ ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ ዝስራሕ ስራሕ ክእለት ንባብ ኣሎ።

ባህሊ ንባብ ንምዕባይ ድዩ? ወይ ክእለት ንባብ ? እታ ሕቶይ ግልፂ እንተዘይኮይና ኢለ እየ።

ክልቲኡ እዩ። መለክዒ እውን ኣሎ። ንኣብነት ሓደ ካልኣይ ክፍሊ ዝምሃር ቆልዓ ባህሊ ንባቡ ዝልካዕ ኣብ ደቒቃ ክንደይ ቃላት ኣንቢቡ ብዝብል እዩ። ካልኣይ ድማ ካብቲ ዘንበቦ እንታይ ከምዝተረደአ ምርኣይ እዩ።  ንኣብነት ልምዓት ዓዲ ብደቂ ዓዲ ኢሉ እንተኣንቢብዋ እዚ እንታይ ማለት እዩ ዝብል ሕቶ ድማ ተስዕበሉ። ዓዲ ደቂ ዓዲ እዮም ዘልምዕዋ ንምባል ደልዩ እዩ ኢሉ ክትንትና እንተኽኢሉ እዚ እቲ ካልኣይ ብርኪ ይኸውን ኣሎ ማለት እዩ።

ፅቡቕ እሞ እዚ ከም መላለዪ ወሲድና ናብቲ ዋና ነጥቢ እንትንኣቱ ኣብ ቀረባ እዋን ኣብ ካልኣይ ብርኪ ኣብያተ ትምህርቲ ናይ ሳይንስ ቴክንሎጅን ማእኸላት ኣብ ምህናፅ ኢኹም ዘለኹም። ዘለኒ ሓበሬታ  እዚ ህንፀታት ክስራሕ እንተሎ መፅናዕታት እውን ተገይሩሉ እዩ እሞ ከም ሓደ ምሁር፣ ከምሓደ ኣብ ቢሮ ትምህርቲ ዝሰርሐ ሰብን ሕዚ እውን ኣብ ማልት ትኹረቱ ኣብ ትምህርቲ ዝገበረ ትካል ዝሰርሕን፡ እቲ ዘሎ ናይ ትምህርቲ ፅሬት ኩነታት ከመይ ኢኻ እትርእዮ?

በቲ ዓወት ንጀምር። ኣበ ትግራይ ቅድሚ 26 ዓመት ደርጊ ወዲቁ ኣብያተ ትምህርቲ እንትክፈታ ውሱናት እየን ነይረን። ብንፁር ኣይዝክረንን ግን ካብ 80 ገለ ኣይበልፃን ዝነበራ። ካልኣይ ብርኪ 10 ደየን ገለ እየን ነይረን። ብድሕሪኡ ግን ናብ 400 እየን ተኸፊተን።ከምኡ እናበለ ሎሚ  ልዕሊ 2150 ቀዳማይ ብርኪ ኣለዋ ኣብ ትግራይ። 216 ካልኣይ ብርኪ ቤት ትምህርቲ ኣለዋ። ብበዝሒ ተምሃራይ እንተርእይኻ ካብ ውሱን 40 ሓምሳ ሽሕ ተምሃራይ ሕዚ ናብ 1.23 ሚልዮን ተምሃራይ ቀዳማይን ካልኣይን ብርኪ ኣሎ።  ምሉእ ሽፋሽ ቀዳማይ ብርኪ ኣሎ። ኣብ ካልኣይ ብርኪ እውን ታሽዓይን ዓስራይን ልዕል 60% ኮይኑ ኣሎ።  ሕዚ በዝሒ ህዝቢ ትግራይ 5.5 ሚልዮ በፂሑ ኣሎ እኳ እንተኢልና ካብዚ 1.23 ሚልዮን ኣብ ቤትትምህርቲ ይውዕል እንተሃልዩ ብጣዕሚ ብዙሕ እዩ። ዓብዪ ዓወት እዩ። ስለዚ ስርዓት ትምህርቲ ትግራይ ካብ ዜሮ ወይ ድማ ካብ ኣዝዩ ትሑት ብርኪ ናብ ምሉእ ሽፋን በፂሑ ኣሎ። እዚ ኣብ ሓደ ርብዒ ክፍለዘበን እዩ። ኣብ ርብዒ ክፍለዘበን እዚ ኣመዝጊብካ ማለት ብዝኾነ መዐቀኒ ዓብዪ ዓወት እዩ።  በዓል ኩባ፣ ኣሜሪካ ኮነ ሩስያ በዚ መዳይ እዚ ናብ ሽልማት ዝበቕዓ ካብዚ ንታሕቲ ሰሪሐን እየን። ስለዚ ዓብዪ ዓወት እዩ።

እዚ ሽፋን እዚ ኣብ ሓፂር እዋን ዝግበር ብምዃኑ ናይ ባዕሉ ኣሉታዊ ፅልዋ ኣለዎ። ትኹረትካ ኣብ ሽፋን እናገበርካ ምስእትኸይድ ኣብ ፅሬት ሽግር የስዕብ እዩ። እዚ እዩ ሕዚ ኣጋጢሙና ዘሎ ፀገም። ብፍላይ ኣብ ካልኣይ ብርኪ ቤት ትምህርቲ ይገድድ። ንምንታይ? እዚ ሰለስተ ምኽንያታት ኣለውዎ።

እቲ ሓደ ካብ ታሕቲ እናደፍአ ዝመፅእ ተምሃራይ ኣብ ላዕሊ ኣብ ፀቢብ ምትእንጋድ ይሓትት ኣሎ። ኣብተን ዘለዋ ካልኣይ ብርክቤት ትምህርቲ እዩ ዝኣቱ እዚ ኹሉ ተምሃራይ። ስለዚ ሓንቲ ካልኣይ ብርኪ ቤት ትምህርቲ ሽሕ ሽሕን ክልተ ሚኢትን ክትተኣናግድ እናተገበኣ ክሳብ ሰለስተ ሽሕ ይሕዛ ኣለዋ። እዚ ሓደ ፀገም እዩ። ካልኣይ እዚ ፀቕጢ እዚ ምኽንያት እናተገበረ ካልኣይ ብርኪ ኣብያተ ትምህርቲ ደረጅአን ከይሓለዋ በብኸባቢኡ ይኽፈታ ኣለዋ። ተወለድቲ ዓዲ፣ ወረዳ ምምሕዳር ክልተ ብሎክ ገለ ሰሪሕካ ክፈቱልና ይብሃል እሞ ካልኣይ ብርኪ ይኽፈት። ሳልሳይ ድማ እተን ዘለዋ እውን ዘይተማልኣ ምዃነን እዩ። ቤተ ፈተነ ዝብሃል ትሕቲ 40% እዩ ዘሎ። ኮምፒተር ማእኸል የለን። ቤተ ንባብ ዝተማልአ ኣይኮነን። ናይዚ ውፅኢትድማ ኣዕጋቢ ዘይኮነ ይከውን። ዓስራይ ክፍሊ ሰላሳ ሰላሳን ሰለስተን ፐርሰንት ነሕልፍ ኢና። እዚ ብቑፅሪ ሕማቕ ኣይኮነን። ትሕቲ ሃገር ኣይኮነን። እቲ ፀገም ዝኸውን እቲ ሓሊፉ ዝበሃል ዘሎ ቆልዓ ሰለስተን ልዕሊኡን ዘምፅእ ተምሃራይ ትሕቲ 10% እዩ። ስለዚ ኣብታ መሕለፊት ነጥቢ እዩ ተፈሓፊሑ ዝሓልፍ ዘሎ።

ኣብቶም ዘይተማልኡ ዝበልካዮም ናይ ትምህርቲ እታወታት ክንዘራረብ። ቅድሚ ሕዚ ትግራይ ብትምህርቲ ቀዳመይቲ ኮይና ትኸደሎም ኣብ ዝነበረት ቅድም ዝበሉ እዋናት እዞም ኩሎም እታወታት ስለዝነበሩ ኣይኮነን። ከመይ እዩ እዚ ነገር?

ናብኣ ክመፅኣካ እየ። ………

ዓስራይ ከምኡ ኢሉ ይሓልፍ። 12 ድማ ክመፅእ እዩ። ብሄራዊ ፈተና ኣሎ። ብፖሊሲ ኣንፃር እንተኮይኑ እቲ ኣብ ዓስራይ ዝሓለፈ ቆልዓ ናብ ዩኒቨርስቲ ኢኻ እተዳልዎ ዘለኻ ስለዚ ኣብ 12 ዳርጋ ኩሉ እዩ ክሓልፍ ዘለዎ። ካብዚ ግን ሕዚ እውን ይወድቕ ኣሎ። እቲ ሰብዓ ሚኢታዊ እዩ ዝሓልፍ። ብፍላይ ደቂ ኣነስትዮስ ልዕሊ 30% የለዋን። ስለዚ ኣባኺንካ ኣለኻ ማለት እዩ። እቶም ዝሓለፉ እውን ንኣብነት 350 እንተኮይና እታ መሕለፊት እቶም ዝበዝሑ ካብ 350-400 ኣብ ዘላ እዮም ዝሓልፉ ዘለዉ። ልዕሊ 600 ዘምፅእ የለን። ንኣብነት ሎምዘበን ልዕሊ 600 ዘምፅኡ 10 ቆልዑ ጥራይ እዮም። ብኢትዮጵያ እውን ትሑት  እዩ። ብሃገር ደረጃ እውን 104 ድዮም ገለ እዮም እቶም ቆልዑ። ካብቶም 10 እውን እቶም 8 ናይ ቃላሚኖ እዮም ኣብ ትግራይ። ስለዚ 2 ጥራይ ኢና ረኺብና ማለት እዩ።

…. ሕዚ ናብታ ናትካ ሕቶ ክመፅእ። ንምንታይ እዩ ከምዚ ኮይኑ ዝብል። እታወታት ስለዘየለ ጥራይ ድዩ? ኣይኮነን። ብዙሕ ምኽንያታት ኣለውዎ። ናይ ቀደም ተምሃራይ ልዑል እንተዘይኣምፂኡ ኢሉ እህህ ዝብል ተምሃራይ እዩ ነይሩ። ሕዚ ሰንከልከል ኢልካ ምሕላፍ ኖርማል ኮይኑ ኣሎ። ኣቨረጅ ኮይንካ ምሕላፍ ልሙድ ነገር ይኸውን ኣሎ። ቀደም ኣቨረጅ ምዃን ንትግራዋይ  ውርደት እዩ ነይሩ። ቤስት ኮይኑ እዩ ዝሓልፍ ነይሩ። ዋላ ማተርያላት ኣይሃልኻ ዝገበርካ ገይርካ ተሸላሚ ምዃን እያ ነይራ እታ ቃልሲ። ብሃገር ደረጃ ተሸላሚ ትግራዋይ ነይሩ። ኣብ ክፍላተ ትምህርትን ኮሌጃትን ሜዳልያ ዝወስድ ትግራዋይ እዩ። ካልእ ካልእ!

ሎሚ ግን ኣብ ዓሰራይ ሰንከልከል ኢሉ ሓሊፉ እንታይ እሞ እዩ ይብለካ። ንቡር ገይሩ ይወስዶ። ኣብ 12 እውን ሰንከልከል ኢሉ ይሓልፍ። ንሱ እውን ከምኡ። ስለዚ ኣቨረጅ ምኳን ኖርማል እዩ ኢሉ ዝኣምን ወለዶ ትፈጥር ኣለኻ ማለት እዩ። ኣብኣ ኣይተብቅዕን። እዚ ሰብ እዚ የኒቨርስቲ ምስወደአ ኣቨረጅ ሓኪም ክከውን እዩ እንታይ እሞ እኒአዎ ክብለካ እዩ። ኣቨረጅ መሃንዲስ ኮይኑ እውን ከምኡ እዩ ክብለካ። ኣማሓዳሪ ኮይኑ እውን ከምኡ ታይ እሞ እኒአዎ ክብለካ እዩ።  ኣብ መወዳእታ ኣቨረጅ ማሕበረሰብ ኢኻ እትፈጥር። ስለዚ እቲ ኣተሓሳስባ እዩ ዝፀልዎ ዘሎ። ኢንፍራስትራክቸር ዘይምምላእ ሓደ ነገር እዩ። ኖርማል እዩ ዝብል ኣተሓሳስባ ከኣ እቲ ተምሃራይ ኮነ እቲ መምህር ተቐቢልዋ ኣሎ እቲ ወላዲ እውን ክቕበላ እዩ። ኣብ መወዳእታ ኣቨረጅ ሶሳይቲ ኢካ እትፈጥር ዘለካ። እዚኣ ኢና ክንሰግራ ዘለና ሕዚ።

ናብተን ማእኸላት ሳይንስን ቴክኖሎጅን ክንመፅእ እንተለና ሕዚ ንምንታይ ኢና ነምህሮ ዘለና፤ ዘዝተፈጠረ ኩሉ ይምሃር እዩ ዘሎ እሞ ትምህርቲ ንምንታይ ረብሓ ብዝብል እዩ ዝካየድ ዘሎ ኣብ ዓድና ንምባል እየ። ከም ትግራይ ንምንታይ ኢና ነምህሮ ዘለና? ክነምህሮ እንተለና ድማ ማእኸላት ሳይንስን ቴክኖሎጅን ንሃንፅ ኣለና ብኸመይ እዩ ንቲ ተተሓዘ ዕላማ ዝረብሕ ዝረብሕ ንሱ፤ ብቐሊል ብዝርደአና ኣገላልፃ ንገረና?

ትምህርቲ ንምንታይ የድሊ እዩ ሕዚ እቲ ዋና ነጥቢ። ዕላማ ትምህርቲ fit for purpose    እዩ። ነታ እትኾና ኮይንካ ምርካብ እዩ። ዕላማ ትምህርቲ እዚኣ እንተኮይና እቲ መንእሰይ እዚኣ እዩ ክሕዝ ዘለዎ። ትምህርቲ ብርግፅ መባእታዊ እዩ። ንኣብነት ሃናፂ እንተኾይኑ ኩላ ንሃናፂ እተድሊ ነገር ኣብ ቤት ትምህርቲ ኣይውዳኣን። ግን መሰረታዊ ናይ ሃናፃይነት ፍልጠት ይሕዝ እሞ ኣብ ከይዲ ኣብ ተግባር ክምሃር እየ ክውስኽ እየ ዝብል ድማ ይህልዎ። ሓኪም እንተኾይኑ እውን ኩላ እተድልዮ ኣይኮነን ወዲኡ ዝወፅእ። በብመዓልቱ እናተምሃረ እዩ ነታ ሞያ ዘዕብያ። በብመዓልቱ ካብ ዝረኽቦ ናይ ተሓካሚ ኬዝ እናተምሃረ እዩ ፅቡቕ ሓኪም ዝኸውን። ሽዑ እናበልሐ ይኸይድ። ኣማሓዳሪ ዝኸውን እውን ከምኡ። እዚአን ኩለን ፃዕሪ ዝደልያ እየን። ስለዚ ንምንታይ ኢና እነምህሮ እንተኢልና ንናብራ ድልው ንክኸውን እዩ። ንናብራ ድልው ዝኾነ ሃናፂ፣ ንናብራ ድልው ዝኾነ ሓኪም  ንናብራ ድልው ዝኾነ ኣማሓዳሪ ሒዝካ ከምኡ ዝበለ መምህር ሒዝካ ክትከይድ እንተለኻ ንናብራ ድልዊ ዝኾነ ሕብረተሰብ ትፈጥር ኣለኻ ማለት እዩ። ስለዚ ዕላማ ትምህርቲ እዚኣ እያ እትኸውን ዘላ።

ዕላማ ትምህርቲ ንእትኾኖ ነገር ምድላው እንተኮይኑ ዘድልዩኻ ነገራት ኣለዉ።     ቅድሚ 25 ዓመት ዝነበረ ናይ ዓለም ኩነታት ምስ ሕዚ ዘሎን ፅባሕክህልው ዝኽእልን ኩነታት ይፈላለ እዩ።ሎሚ ዘበነ ሓበሬታ ኢና ዘለና። ሓኪም ኩን ሃናፂ፣ መምህር ኩን ካልእ እታ ዘበና ዝጠልባ ነገር ክትህልወካ ኣለዋ። ዘበን ዘበነ ኢንፎርሜሽን እዩ። ሓደ ሃናፂ ጎጉል ገይሩ ዲዛይናቱ ክርኢ ክኽእል ኣለዎ። ስለዚ ዕላማ ትምህርቲ እታ መሰረታዊት ነገር ምትሓዝ እንተኾይና መሰረታዊ ፍልጠት ሳይንስን ቴክኖሎጅን ክህልወካ ኣለዎ ማለት እዩ። ሳይንስን ቴክኖሎጅን ክንብል እንተለና ድማ ሰለስቲአን እየን። ሓደ ላብላቶሪ እዩ። ሳይንስ ላብሎታሪ! ባይሎጂ፣ኬምስትሪ ወዘተ ዝሓዘ ማለት እዩ። ካልኣይ ኣይሲቲ እዩ። እዚ እውን መሰረታዊ ናይ ኮምፒተር ክእለት ሓዊሱ ኢ ላይብረሪ ኣሎ። ሳልሳይ ድማ ላይብረሪ ባዕሉ ኣሎ። ስለዚ ንሕና እዚአን ኢና ንሃንፅ ዘለና።  ስለዚ ተምሃራይና ፅባሕ ዝኾኖ ብዘየግድስ እዚአን እንድሕር ሒዙ ወፂኡ  ዘበኑ ዝጠልቦ መሰረታዊ ፍልጠት ሳይንስን ቴክኖሎጅን ሒዙ ይወፅእ ኣሎ ማለት እዩ።

ሓንቲ ተግባራዊት ኣብነት ክነግረካ። ቅድሚ 2 ወርሒ ኣብ ፀገዴ ቬርችዋል ላይብረሪ ኣሎ። ኣብ ኦፍላ እውን ኢ ላይብረሪ ኣለዎም። ናብ 50 ሽሕ ዝፅጋዕ መፅሓፍቲ ዝሓዘ ላይብረሪ እዩ። ናትና ሰባት ከይዶም ቪድዮ ሒዞምለይ መፂኦም ዝንበረ ናይ ተምሃሮን መምህራንን መንፈስ ዝገርም እዩ። ብጣዕሚ ልዑል ነይሩ። ስለዚ ንክፅዕር ክተለዓዕሎ ትኽእል ኢኻ ማለት እዩ። ከምዚ እንተኮይኑ ምስቲ ኣብ ካልእ ዓዲ ዘሎ ተምሃራይ ማዕረ ናይ ምምሃር ባይታ ይረክብ ኣሎ ማለት እዩ። እተን ማእኸላት ዕላምአን እዚ እዩ።

እስቲ ነቶም ክሕግዙ ዝግብኦም ሰብ ሃፍቲ   እዚኣ ተድሊ እዚኣ ተድሊ በሎም። እዙይ ኣንቢቡ ክሕግዝ ዝለዓዓል ሰብ ክህሉ ስለ ዝኽእል እንታይ ክገብር ከም ዘለዎ ምእንቲ ክርዳእ ኢለ እየ?

ሕዚ ኩሉ ክርዳድኣሉ ዝግብኦ ትምህርቲ ትግራይ ብሽፋንን ፍትሓውነት ዝርግሐን ፅቡቕ ከይዱ ኣሎ፤ ዋላ ኳ ውሱን ህንፀት ካልኣይ ብርኪ ኣብያተ ትምህርቲ እንተድለየና እውን። ፅሬት ግን እዋናዊ ስራሕ ኮይኑና ኣሎ። እዚ ውራይ እዚ ክንሰርሒ እንትኮይና መንግስቲ ንበይኑ ኣይውድኦን። ዘይመንግስታዊ ትካል በይኑ ኣይውግኖን። መንግስቲ፣ ዘይመንግስታዊ ትካል፣ ሕብረተሰብ፣ እቲ ምሁር ኮታስ ኩሉ እዩ ወራየይ ኢሉ ክሕዞ ዘለዎ።  ማልት እውን ሕዚ ፃውዒት ስለእትገብር ዘላ ንሕና 37 ማእኸላይ ሳይንስን ቴክኖሎጅን ክንሰርሕ ኢልና ኢና ተበጊስና ። ዛጊድ 5 ሰሪሕና ኣለና። 32 ኣብዘን ክልተ ዓመት ክንውድእ እዩ ትልምና እዚ ኮይኑ እውን ግን እኹል ኣይኮነን። ኣብ ኩለን ካልኣይ ብርኪ ኣብያተ ትምህርቲ ትግራይ ምትካል ይከኣል እዩ። ሓንቲ ማእኸል 8.5 ሚልዮን እያ እትውድእ። እዚ ንኩሉ ነገራ እዩ።  ካብ ህንፅኣ ክሳብ ውሽጣዊ ንብረታታ። ኩሉ ምሁር እንተድኣ ተንቀሳቒሱ እዚአን ኣብ ውሽጢ ክልተ ሰለስተ ዓመት ክውድኣ ዝኽእላ እየን። እዚአን ምስራሕ ድማ መሊሱ ኩሉ ክፈትሖ እዩ ማለት ኣይኮነን። ኣብ ኣጠቓቕማ ኣብ ኣትሓሕዛ ስልጠናታት ምሃብ የድሊ።  መማህራንን ተምሃሮን ከምኡ እውን ወለዲ ክስልጥኑ እዮም። ስለዚ ኩሉ ኣካል ማሕበረሰብና ተንቀሳቒሱ እዚአን ክንሰርሐን ኣለና ዝብል መልእኽቲ ከመሓላልፍ። ምስኣ እግረ መንገደይ ኣብ ቀረባ እውን መደብ ቲቪ ክንጅምር ኢና። ኣብዚ መደብ እዚ ነዚአን መህነፂ ዝኸውን ሜላ ኣዐሪና ኣለና። ተምሃሮ እናተወዳደሩ ሰባት ድማ ብኡ እናመረፁ በዚ ኣጋጣሚ እዚ 8160 ዝብል ኮድ ተዋሂቡና ኣሎ ካብ ቴሌ። በዚአን ሰብ ንዝመረፆ ተምሃራይ ድምፂ እናሃበ ኣታዊ እውን ዝርከበሉ ብኡ ድማ እቲ ህንፀት ዝሕገዘሉ መንገዲ ነመዓራሪ ኣለና።

ኣብቲ መድረኽ ብዙሓት ሰብ ሃፍቲ ተሳቲፎም ነይሮም። ዕብይ ዝበለ እጃም ዝወሰዱ እውን ነይሮም እሞ ምናልባት ክተመስግኖም እትደልዮም እንተሃልዮም ዕድል ክህበካ።

ንኣብነት ሓደ 14 ዝኾኑ ሰባት ማእኸላት ክንሰርሕ ኢና ኢሎም ኣለዉ። ኣፍሮፅዮን ኮንስትራክሽን (ሲሳይ ደስታ) ክልተ ማእኸላት ክሰርሕ እየ ኢሉ እዩ። ረዘነ ኣያልየው (ፀሜክስ ግሎባል) ክልተ  ማእኸላት ክሰርሕ እዩ።  እፀገነት በርሀ እውን ሓደ ማእኸል ክሰርሕ እዩ። ስዒድ (ኣምባሳደር ስፌት) ሓደ ማእኸል ክሰርሕ እየ ኢሉ ኣሎ። ስባጋድስ ኣባይ (ዛምራ ኮንስትራክሽን) ሓደ ማእኸል ክሰርሕ ቃል ኣትዩ ኣሎ።  ዮሃንስ ተኽላይ (ዮቴክ) እውን ከምኡ ሓደ ማእኸል ክሃንፀልና እዩ። ቢንያም ብርሃነ (ካንትሪ ትሬዲንግ)፣ ኣታኽልቲ ይሕደጎ (ሌግዠሪ)፣ ይትባረክ ዘገየ፣ ይርጋኣለም ኣስፋው (ቴክስታይል) እውን ነብሰወከፎም ሓደሓደ ማእኸላት ክሰርሑ እዮም።  ካልኦት ድማ ኣለዉ። ዝሰርሕሉ ባዕሎም ዝመረፁ ኣለዉ ንሕና እውን ዝሃብናዮም ኣለዉ።

ሰብ ምምሃር ከም ሓደ ኣንፃራዊ ረብሓ ህዝበ ትግራይ ብምዃኑ ካልኦት እውን ክሳተፉሉ ተስፋ ንገብር። እሞ ማልት ካብ ኩሉ ንላዕሊ ዓቕምታት ትግራይ ክተኣኻከብ እውን ገይራ እያ። ብዙሓት ኣብ ፅላል ማለት ኮይኖም ኣገልጊሎም እዮም። ግን ብዙሓት ድማ ንድሕሪት እናኸዱ ዝኸዱሉ ተርእዮታት ትርኢ። እቲ ሓደ ኣብነት ኤምኣይቲ እዩ። ናብ ዩኒቨርስቲ መቐለ ተዓፂፉ ኣትዩ ኢልካ ኣለኻ፤  ግን ጠፊኡ እዩ ሕዚ ይብለ ኣነ። ንምንታይ እንተኢልካኒ ሕዚ በጀት ሃልይዎ ገለ ፅቡቕ ይንቀሳቐስ ኣሎ። ኣጋጣሚ ዶክተር ክንዳያ ትግራዋይ ስለዝኾነ ፅቡቕ ይኸይድ ኣሎ እምበር ናብ ፌደራል ኣትዩ እዩ በቃ ኣትዩ እዩ ኮይንዎ። ስለዚ ከምቲ ናይ ቀደም “ኣነ ዝበለፅኩ ተምሃራይ እየ” ዝብል መንፈስ ዘለዎ ተምሃራይ ኣይኮነን ዘፍሪ ዘሎ፤ ሓደ ኣካል ናይዛ ሃገር ኢንስትዩትዩት እዩ እምበር። ስለዚ እቲ መንፈስ እቲ ምስኡ ተዓፂፉ እዩ እየ ዝብል።  እዚ ንምንታይ ኮይኑ?

ከምቲ ዓንተቦይ ዝበልክዎ ማልት ቃልኣሚኖ መስሪታ። ዝተወሰነ ፀኒሓ ድማ 12 ምስ ወድኡ እውን ዝቕበሎም የድልዮም እዩ፤ ክትሓዙ ኣለዎም ኢላ ኤምኣይቲ መስሪታ። ኣብዝኾነ እዋን ማልት ኣብፀገም ነይራ። እቶታ እውን ኣንቆልቊሉ ነይሩ። ቃልኣሚኖ እኳ ምርካብ ይኣብያ ነይሩ።  ሽዑ ኤምኣይቲ ትእምት ኣረኪባታ።  ትእምት ድማ ዝተወሰነ ዓመት ሒዛታ ፀኒሓ። ኣብዚ ክልተ ነገር ተፈጢሩ። እቲ ሓደ መንግስቲ ምስቲ 30/70 ምእታውን ናብ ተፈጥሮ ሳይንስ ምእታውን ተኣሳሲሩ ኣብ ሃገርና ኣብ 10 ዩኒቨርስታት ከምኤምኣይቲ ዝበላ ኢንስቲዩታት ኣጣይሹ። እተን ዓበይቲ ዩኒቨርስቲ እየን እዚአን። እቲ ልኡኽ ተስፋሕፊሑ። ስለዚ ኤምኣይቲ ኣብ ትሕቲ ዩኒቨርስቲ መቐለ እንተኣተወ ዶ ኣይሕሽን ዝብል መበገሲ እዩ። እቲ ካልኣይ ፋይናሻል ሕፅረት እውን እዩ።

ናይ በጀት ሕፅረት ከምዘይኮነ እኳ ይፍለጥ እዩ።

ከምዘይተወሓጠልካ ተረዲኡኒ ኣሎ። ግን እታ ካልኣይቲ ዘልዓልካያ ዶክተር ክንዳያ ስለዝፈተወ እዩ እሞ ዶክተር ኤክስ ምስ መፀ ኸ ዝብል ኣነ  ዩኒቨርስታት እኮ ብቦርድ እየን ዝመሓደራ።  ቦርድ እቲ ዩኒቨርስቲ ከምታ ኤምኣይቲ ንበይና እናሃለወት ዝነበረታ ብመእተዊ ክኣትዉ ኣለዎም ዝብል ቅድሚ ዓመታት ወሲኑ እዩ’።

ኣብቲ ሰብ እዩ እምበር ኣብቲ መስርሕ እኮ የለን ንሱ!

ኣብቲ መስርሕ እባ። ቦርድ እኮ እዩ ወሲኑ ዝብለካ ዘለኹ። ብቃለ ጉባኤሲ መጀመርታ ሓላፍ ዘላፍ ነይርዎ እዩ፤ ዳሕራይ ግን ቃለ ጉባኤ ሒዙ ብፈተና ክኣትዉ ኣለዎም ኢሉ መስርሕ ወፂኡሉ ከምዝነበራ ክትከይድ ገይሩ እዩ።  ማልት ግን ሕዚ ብሰለስተ ዕፅፊ ኢና ነዕብያ ዘለና። ብዙሓት ሰባት ቃላሚኖ ተዓፅያ ይብል እሞ ዋእ ተጠናኺራ እባ ኢና እንብል። በብዓመቱ ፈለማ 60 ንነዊሕ ዓመታት ድማ 90 ተምሃሮ እያ እትቕበል ነይራ ቃላሚኖ። ቅድሚ ክልተ ዓመት ናይ ሓሙሽተ ዓመት መስፍሒ ስትራቴጅክ ትልሚ ንበይና ኣዳሊናላ። ሓደ ምምሃር ምስትምሃር ኣማሓይሽና። መማህራን ምሉእ መዓልቲ ኣብኡ ክውዕሉ ገይርና። ምምሕዳር ኣብኡ ንክነብር። ኣብ መንጎ መምህራንን ተምሃርን ዘሎ ኮንታክት አወር ክስተኻከል ወይ ክዓቢ ገይርና። እቲ ምቕባል እውን ብሰለስተ ዕፅፊ ክዓቢ ካብ 90 ናብ 250 ክብ ክብል ከይዳ ከይዳ 1000 ክትበፅሕ እዩ እቲ ትልሚ። ሕዚ 160 ኢና በፂሕና ዘለና። ኢንፍራስትራክቸር ፅቡቕ ኣሎ። ከይድኩም ተትርእይዎ ደስ ይብለኒ።

ከም ሓደ ማእኸል እውን ጀሚርኩም ኣለኹም ናይ ተመኩሮ ገለ ዝብል። ንሳ ከመይ እያ? እዛ ምስ ሕርሻ ገለ ዝተኣሳሰረት።

እታ ናይ ሕርሻ ንበይና እያ። እቲ ምስ ትምህርቲ ዝተትሓሓዘ ግና ሕዚ ኩሉ ነገር እዩ ዝቕየር ዘሎ። ደብሪ ኢና እንሰርሖ ዘለና። ቆልዑ ዝሓድሩሉ እውን ነስፍሕ ኣለና። ቅበላ እውን ከምቲ ዝበልኩዃ ይዛይድ ኣሎ። በብዓመቱ 250 ክነውፅእ እንተለና ካብዚኦም 40% ናይ ቴክኖሎጂ ሰባት እንትኾኑ 35% ሓካይም ክኾኑ እንተለዉ እዚ ብድምር ብዙሕ በዓል ሞያ እዩ ዝኸውን ዘሎ።

ኣነ ዝብለካ ዘለኹ ከም ቃልኣሚኖ ዝበላ 12 ክንሰርሕ ኢና ኢልኩም ነይርኩም። ኣበይ ኣለዋ?

ንሳ እውን ክነግረካ። ይፈልጣ እየ ኣነ ካብ መጀመርትኣ። ፈለማ ኣባል ቦርድ ነይረ ዳሕራይ ናብ ተግባር ክትኣትው እንተላ እውን ኣነ ኣብዚ ኣለኹ። ከመይ ይመስለካ ንሳ፤ ተንቀሳቒስና። ብድሕሪኡ ዝተፈጠራ ፀገማት ነይረን። ብድሕሪኡ መንግስቲ እውን እምብኣር እዚአን ታሪክ ከይኾና ኢሉ። ብድሕሪኡ ግን እቲ ፅቡቕነቱ እቲ ሓሳብ ኣይሞተን። 6 ከምኣ ዝበላ ብትምእትን ይህነፃ ኣለዋ። ናይ ሓሳብ ሓደ ፅቡቕነቱ ሞይቱ ኣይሞውትን፤ ሰብ ክቐትሎ እውን እንተደለየ። እናተንከባለለት መፂኣ ሕዚ እምብኣር እታ ሓሳብ እቲኣ ካብ ተረፈት ናይ ባዕልና እውን ብሰለስተ ዕፅፊ ነዕቢ ካልእ እውን ክህነፃ ንገበር ናብ ዝብል መፂእና። ኣብቲ ዝተፈጠረ ፀገም በዚ ንኽሓሶ ኢልና ንንቀሳቐስ ኣለና። ትእምት ሕዚ ኣብ ሕድሕድ ዞባ ከምኣ ይኽፈታ ኣለዋ። ብስሩ ካብ ቀደም እቲ ሓሳብ እውን ክፅነስ እንተሎ ቦርዲንግ ኣይብልን፤ ከምኡ ኣይነበረን። ተመላላሲ ክኾን ኣለዎ እዩ ተባሂሉ ነይሩ ካብ ቀደሙ። ቦርዲንግ ናይ ባዕሉ ፅቡቕ ነገር ኣለዎ። ናይ ባዕሉ ፀገማት እውን ኣለዎ። ከም ቃልኣሚኖ ዝተመረፁ ንፉዓት ተምሃሮ ከእትዋ ኣለወን፤ ኮይኑ ግን ቦርዲንግ ክኾን ኣይብሉን ዝብል መበገሲ ኣሎ። ዝሓሸ መምህር ክህልዕወን ኣለወን። ንሕንሕ ዝፈጥር ክኸውን ኣለዎ።  ዝሓሸ ኣታዊ ክህልወንን ሞዴል ኮይነን ንካልኦት ከገልግላ ኣለወን ዝብል መበገሲ እዩ ነይርዎ። ሕዚ መዓልቱ ኣኺሉ ንሱ ናብ ስራሕ ይእተው ኣሎ። ትምእት ሕዚ ቦታ ተረኪቡ ይንቀሳቐስ ኣሎ። ካብ 6 እውን እናሰፍሐ እናሰፍሐ ይኸይድ ኣሎ።

ምስ ባህሊ ንባብ ተኣሳሲሩ ካልእ ፕሮጀክት እውን ዘለኩም ይመስለኒ፤ ‘ትግራይ ተንብብ ድዩ ገለ ዝብል። ንሱ ከመይ እዩ?

እወ መፅሓፍቲ ንዕድግ ኢና። ሎሚ ዓመት ንኣብነት ናይ 1.4 ሚልዮን መፅሓፍቲ ዓዲግና ኣለና።

ዓዲግኩም ተከፋፍሉ?

እንታይ እኒኦ ይመስለካ፤ ሕዚ ብሓደ ወገን እቲ ቋንቋ ክዓቢ ንደሊ። ብካልእ ወገን ድማ ንስኻ ተጨኒቕካ መፅሓፍ ፅሒፍካስ ከም ታራ ሸቐጥ ዓድጉኒ እናበልካ ድማ ኮለል ትብል። እዚ ነቲ ደራሲ እውን ኣየተባብዕን፤ ነቲ ቋንቋ እውን ከምኡ። ኣብ ቢሮ ትምህርቲ እውን ከምኡ ንገብር ነይርና። ኣብዚ ምስመፃእኹ እውን ሎሚ ሳልሳይ ዓመትና ገይርና ኣለና፤ ዓመት ዓመት ካብ እንዕድግ። በብዓመቱ ካብ 1 ክሳብ  1.4 ሚልዮን ገንዘብ እናበጀትና እቶም መፅሓፍቲ ከከም ትሕዝትኦም እናረኣና ገሊኡ 300 ገሊኡ 500 ከምኡታት እናገበርና ናብ ኣብያተ ትምህርቲ ንሰዶ። ናይ ሎምዘበን ከምቲ ዝበልኩኻ 1.4 ሚልዮን ሰሊዕና ኣለና። ናይ ንዓመታ ድማ ሕዚ እውን የእትዉ ኣለዉ ደረስትና።

ካልእ እትውቀስሉ ናይ ሰርከስ ጉዳይ እዩ። ኣይተረጋገፀን እምበር ብስሩ ፋይናንስ ክንገብር ኢና ዝብሉ ኣካላት ውን ነይሮም፤ ንሳቶም እውን ዕድል ኣይተውሃቦምን። ሰርከስ ኣይተሰርሓሉን ዝብሃል ነገር ኣሎ።

ትኽክል! ሰርከስ ኣይተሰርሓሉን። ናይ ማልት እውን ኣይኮነን ናይ ማልት እውን እዩ ሰርከስ። ማልት እያ ኣጣይሻቶ። ንዕብየት ቋንቋን ባህልን ከም ፈንድ ራይዚንግ ገይራ ትጥቀመሉ ነይራ ማልት። ድሓር ግን ማልት እናተዳኸመት ምስከደት ሰርከስ ትግራይ ዕላዊ ብዘይኮነ መንገዲ ጎጆ ክወፁ ፈቲኖም። ክሳብ ፍቓድ ኣውፂኦም ናፃ ኮይኖም ክንቀሳቐሱ ቀፂሎም። ብዕላዊ እውን ካብ ማልት ኣይወፀን እንደገና እውን ወፂኦም። ንሳ ኣያዋፀኣቶምን። ኣብ መወዳእታ ናብ ምብትታን ክኸዱ ደልዮም። ኣብ 2004 ይዝክር ከምዚ ኮይና ገለ ኢሎም ናብ ፕረዚደንት ኣባይ እውን ከይዶም፤ እዚኣስ ከመይ ኣቢላ እያ ከቢዳትኩም? ናብ ዝነበረቶ መልስዋ ኢሉ። ከምኡ ጥራይ እውን ኣይኮነን ባዕሉ እውን ገንዘብ ሂቡ። ብትኽክል ኣይዝክራን እምበር 1 ነጥቢ ገለ ሚልዮን ሂቡ ኣጣይሽዎ ኢሉ መንግስቱ። ሽዓ እውን ግን ዕላምኦም ኣብ ትሕቲ ማልት ንምካድ ኣይኮነን። ከምዚኣ ተጠናኺሮም ባዕሎም ክወፁ እዩ ነይሩ እቲ ሓሳቦም። ኣብ መወዳእትኡ ኣብ 2006 ኤጀንሲ ብከምዚ ክትጣየሹ ኣይትኽእሉን ኢልዎም። ስለዚ ሓውሲ ጎጆ ውፃእ እዮም ኮይኖም ፀኒሖም። ስለዚ እቲ እትብሎ ዘለኻ ሰብ ስሙ እውን ክጠቕሰልካ እኽእል እየ ኣብዚ እዋን እዚ እዩ ነይሩ እሞ ንሕና ድኣ ዘይነንቀሳቐሳ ዝብሉ ሰብ ዝመፁ።

እንታይ ድኣ ኮይና ዘይተውሃበቶ?

እታ ሕቶ ምስ ኮንድሽና እያ ነይራ። ቃል ብቃል ክነግረካ ሃንድ ኦፍ ኢና ተባሂልና። ቅርሺ ክንህበኩም ሰርከስ ናህና ትኸውን እያ ትብል። ኢድኩም ተልዕሉ ናይ ባዕለይ ቦርድ መዲበ ከምዚ ገይረ ከመሓድራ ገለ እዩ ዝብል። እዚ ንግዲ እዩ። ከምኡ እንድሕር ኮይኑ ከምቲ ሊዝ ወሲድካ ባዕልኻ እትሰርሖ ፕሮጀክት ከምኡ እዩ ክገብር ዘለዎ እምበር ኢድኩም ኣይተእትዉ፣ ናተይ ትኹን ከምኡ እንተኾይኑ ኣብ ናይ ባዕሎም ሜዳ እዩ ክኸውን ዘለዎ እምበር ናይ ማልት መሬት ሂብካስ ከመይ ኣቢልካ እዩ?

እወ ግን እታ ሰርከስ ትዳኸም እንድያ ዘላ፤ እቲ ሰብ እውን ይፍለጥ እዩ በዓል ሃፍቲ ዳዊት ገብረእግዝኣብሄር እዩ። ሕዚ ዓመታዊ በጀት ከውፅእ እዩ ገለ እሞ ባዕሉ እንተመሓደሮ እቲ ዘውፅኦ ነገር እንታይ ፀገም ኣለዎ?

እንድሕር ከምኡ ኮይኑ ንምንታይ ናይ ባዕሉ ሰርከስ ዘይፈጥር? እታ ናይ ማልት ምውሳድ እንታይ ኣድለዮ? ሎጂካሊ ክኾን ዘለዎ እኮ ኣነ ክወስዳ እሞ….

ንሳ ትኽክል ኢኻ ኣነ እውን ከምኣ ከምዝበለ እየ ዝፈልጥ፤ ግን ንምንታይ ከ ንሳ ዘይትጠናኸር?

እወ! ኣነ ባዕለይ እኮ ናብ ቢርኡ እኮ ከይደዮ እየ እኮ። ከምዚ ድልየት ኣለዎ ምስ ሰማዕኹ ናብ ቢሮኡ ከይደ። ቆፀራ ሒዘ ኣትየ። እቲ ኣብኡ ዝነበረ ሕማቕ ዘረባታት እሞ ክንገድፎ “ንስኹም   ኢድኩም ተውፅኡ ሰርከስ ግን ናተይ ኮይነና ትኸይድ።” እዩ ዝበለኒ። ዋእ ንሱ ንሱ ድኣ…. ኢለ እንድሕር ትሕግዝ ኮይንካ ኣብኡ እናሃለዉ ሓግዞም። ብሓደ ንሓግዞም ተዳኺሞም ስለዘለዉ። ኢለዮ። ንስኻ እውን ሰይ ይሃልኻ። ዋላ ቦርድ ኣቦወንበር ኩን ገለ ኢለዮ። ድሓር ንሱ “ኖኖ ናይ ባዕለይ ሰብ ይምድበላ። ቦርድ እውን ከምኡ።” ኢሉኒ። ዋእ እንድሕር ከምኡ ኮይኑ ድኣ ናይ ባዕልኻ ሰርከስ እንዲኻ ድኣ ትምስርት እምበር ኢልናዮ። ስለዚ ምስ ቅድመ ኩነታ  እያ ነይራ።

ሓንቲ እውን ኣላ ምናልባት ኣብቲ ሶሻል ሚድያ እውን ዋዕዋዕ ኢላ ነይራ ንስኻ መብርሂ እንተሃብካላ እውን ፅቡቕ እዩ ብዝብል እዩ፤ እዚ ህንፃ እዚ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ምስተሃነፀ ንምንታይ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝብል ነይሩ እሞ፤ ብዛዕባ እዚኣ እስኪ…

 ማልት ሕዚ እቶታ ካብ ሰለስተ ኣካል እዩ። ሓደ 1.4 ሚልዮን ኣባል ኣለዋ። እዚ ሓረስታዩ ተምሃራዩ ሰራሕተኛ መንግስቱ ገሊኡ ይሓውስ። እዚ በብእዋኑ ዘዋፅኦ ናይ ኣባልነት ክፍሊት ሓደ ኣታዊ እዩ። ካልኣይ ፕሮጀክት ቤዝድ ዝኾነ ገንዘብ እንረኽበሉ ኣሎ። እቲ ሳልሳይ ገና ትሑት ይኹን ድኣ እምበር ናይ ባዕልና ንግዲ እዩ። ሕዚ እቲ ዝዓበየ ገንዘብ እንረኽቦ ካብቲ ካልኣይ እዩ። ቀፂሉ ካብ ቢዝነስ እዩ። ሳልሳይ ካብ ኣባልነት እዩ። ኣብ 5 ዓመት ስትራተጂክ ትልምና ኣታዊ ማልት ክዓቢ ብምግባር ካብቲ ዝዓቢ ድማ እቲ ሲሶ ካብ ናይ ባዕልና ኣታዊ ክኸውን ኣለዎ ዝብል እዩ። ብ2003 ዝወፀ ሕጊ ኣሎ። ኣብ ቢዝነስ ከመይ ይኹና ዝብል። ንዕኡ ንምግባር ኣብ 2006 ቢዝነስ ንልምዓት ዝብል ዳይሬክቶሬት ኣጣይሽና። እቲ ዓንተቦይ ዘልዓልካዮ ኣብ ቃልኣሚኖ ዘሎ ልምዓት ናይዚ ሓደ ኣካል። እዚ ቀደም ዝተውሃብናዮ ቦታ እዩ። ካልኦት መሬታት እውን ኣለዉ ኣልሚዕኻ ናብ ረብሓ ክውዕሉ ዝኽእሉ። ሰለዚ እቶት ብበዝሒ ዝርከበሉ ድማ እዚ ቦታ እዚ እዩ፤ ኣዲስ ኣበባ እዩ። ኣብ ኣዲስ ኣበባ እንተተሰሪሑ እኮ እንድያውም ብግልባጡ እዩ ክኸውን ነይርዎ። ኣብ ኣዲስ ኣበባ ነጊድኩም ኣብ ትግራይ ትሰርሑ ኣለኹም ዝብል ተቓውሞ እምበር ኣብ ትግራይ ንምንታይ ዘይሰራሕክምዎ እቲ ህንፃ ዝብል ኣይኮነን ክኸውን ዝነበሮ። ኣብ ኣዲስ ኣበባ መሬት ነይሩና። ኣብኡ ብምስራሕ ድማ ዝሓሸ እቶት ስለዝርከብ ኣብኡ ተሰሪሑ።

ማልት ኣብ ትምህርቲ ኣዋጊዕና ኣለና፤ ፅቡቕ ስራሕ ሰሪሓ እያ። ኣብ ጥዕናን ምንካይ ስእነት ስራሕን ከ?

ኣብ ጥዕና  እውን ሰሪሕና ኢና። ክልተ ሆስፒታላት ሰሪሕና ኢና። ሽረን ማይጨውን። ሸውዓተ ጣብያታት ጥዕና ሰሪሕና ኣለና። ሰብዓን ሓሙሽተን ክሊኒካት ሰሪሕና ኢና። ሕዚ እውን ይስርሓ ኣለዋ። ኣብቲ ፅሑፍ ክትረኽቦ ትኽእል ኢካ።

ኣብ ስእነት ስራሕ ግን ኣይሰራሕናን። ኮምፕሌክስ እውን እዩ ኮምፕሌክስ እውን ኣይኮነን። ብዓይኒ ፋይናንስ ብዙሕ ዘይክኸውን ይክእል። ግን ዝተፈላለዩ ኣክተራት እዮም ዘለውዎ። ሎምዘበን ኣብ ቃልኣሚኖ ስልጠና ሂብና ነይርና ምስ ሰኣሊት ራሄል ብሉፅ። መበገሲ ዝኾን ስልጠና ሂብካስ ባዕለን ክኽእላ እዩ እቲ ሓሳብ ዝነበረ። ሕዚ እዚአን ባዕልካ ኣይትመርፀንን።  50 ኢና ኢልና ሰላሳን ገለን እየን ግን ሰልጢነን። መፍትሒ ዝኾን ካልእ ድማ ሰርከስ ዝስልጥኑ ማእኸላት ምምዕባል እዩ። ከሪክለም ይቕረፅ ኣሎ። ናይ ቲቪቲ ኢድ ኣእታውነት እውን ኣለዎ። መናእሰይ ስራሕ ዝረኽብሉ ናይ ምግባር ስራሕ እውን ኣሎ።

ኣብዚ ሓደ ፅቡቕ ነገር ዝመስለኒ እቲ መፅሓፍ ዓዲግካ ናብ ኣንባቢ ምብፃሕ እዩ። ንእሽተይ ክመስል ዝኽእል ግን ዓብዪ ነገር እዩ።  ኣብ ከተማታት ናይ ህዝቢ ኣብያተ መፅሓፍቲ ከፊትካ ኣብኡ ናይ ንባብ ባህሊ ክዓቢ ኣብ ምግባር ከ ዘይሰራሕኹም ንምንታይ?

ቅድሚ ሎሚ ተፈቲኑ እዩ። ማልት ኣብ 11 ድየን ገለ ከተማታት ኣብያተ መፅሓፍቲ ሰሪሓ እያ። ኣስሪሓ ነቲ ከተማ ምምሕዳር እያ እተርክቦ። ድሓን ይሰርሓ እየን እቲ ማኔጅመንቱ ግን ክንድቲ ዝድለ ግን ኣይኮነን። ሕዚ ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ ምስራሕ እዩ ዝሓይሽ። እምበር ቅድሚ ሕዚ ኣብቲ ወወክማ ዘሎ ቤት መፅሓፍቲ ኣብ መቐለ ናይ 5.4 ሚልዮን መፅሓፍቲ ኣእቲና ድሕሪ ዓመት ኣበላሽየምዎ። ምምሕዳር ከተማታት እየን ዘመሓድርአን እሞ ንሳቶም ድማ ክንድቲ ንስኻ እትህቦ ትኹረት ኣይህብዎን።  ስለዚ በቲ ብዙሕ ሰብ ዝሓልፈሉ ብኣብያተ ትምህርቲ ኣቢልካ ኢኻ እቲ ስራሕ እትሰርሖ። እምበር ቀሊል ኣይነበረን እቲ ንመቐለ እኳ ዝተውሃበ።

ሕዚ ድማ ኣብ ልዕሊ ትግራይ በቲ በዚ ዝቀላቐል ፀገማት ኣለዉ  እሞ እቲ ኣጋጣሚ ክንጥቀመሉ “ህውከት የምፅእ በረከት” ከምዝብሃል ሕዚ ብውዑይ መንፈስ ትግራዋይ ንምውዳብ ማልት ስራሕ ክትሰርሕ ይግባኣ እብል። ኣብዚ ዘለካ ርእይቶ።

ትኽክል እዩ፤ ህውከት የምፅእ በረከት እንድዩ ግን ነቲ ህውከት ተዳሊኻ እንተፀኒሕኻ እዩ በረከት ዝኸውን ከምኡ ኮይንካ እንተዘይፀኒሕኻ ክውሕጠካ እውን ይኽእል እዩ። ትግራዋይ ከኣ እዚኣ እዩ ክፈልጥ ዘለዎ። ውሑዳት ኢና። ግን ውሑድ ታሪክ ሒዝና ኣይኮናን መፂእና። ብስሩ ሎሚ ኣይኮናን ውሑዳት ዝኾንና። ካብ ቀደሙ እውን ብቁፅሪ ውሑዳት ኢና። ታሪክ ንምስራሕ ግን ውሑዳት  ውሑዳት ኮይንና ኣይንፈልጥን። ሃገር ሃገር ንክትኾን ብዙሕ ተፃዊትና ኢና፤ ጉራ ኣይኮነን። እዛ ግደ እዚኣ ክትቕፅል ኣለዋ። እዚኣ ክትቅፅል ድማ ከምታ ዓንተቦ ዝበልክዋ ኣቨረጅ እየ ኢሉ ዝሓስብ ትግራዋይ ክመፅእ ኣይብሉን። ቤስት እየ ዝብል ክኸውን ኣለዎ። ብቕዓት የድሊ። ዉሑድ ኮይንካ ዓብዪ ታሪክ እንተሃልዩካ እቲ ታሪክ ክፀቕጠካ ኣይብሉን።  ናይ ወነ ብቕዓት የድሊ። ብኢኮኖሚ ብትምህርቲ ቅድሚት ዝኾነ ሰብ ክኸውን ኣለዎ። እዚ እንድሕር ኮይኑ ህውከት ኣይተጥፍኦን ግን ጥሒስካ ንምኻድ የኽእለካ። ነዚኣ እትኸውን ዓቕሚ እንድሕር ዘየጥሪኻ ግን ህወከት የምፅእ ጥፍኣት እውን ክኸውን ይክእል እዩ።

ሕዚ ንኣብነት ጌታቸው ውራይና ኢልካ ፎረም ፈጢርካ ኣለኻ። ንእሽተይ ክመስለካ ይኽእል እዩ። በብኸባቢኡ እነንብኦ ግን እንሕዞ ኣሎ። ኦፕን ማይንድድ ዝኾነ ኣተሓሳስባ ይምዕብል። ይፅሕፍ የንብብ። እዚ ሓደ ሰብ ዝፈጥሮ ዓቕሚ እዩ። ኩሉ ድማ በብዓቕሙ ከክንዲ እንተገይሩ እንታይ ኮይንና ብውሑዳትና ቅድሚት እንስራሕ ዘይንኾነሉ ምኽንያት የለን።

የቐንየልና ዶክተር!

ክብረት ይሃበለይ!