ዶ/ር ፍፁም በቀለ

ዶ/ር ፍፁም በቀለ ኣብ ሃገርና ካብ ዘለው ሰብ ሞያ ሕክምና ዓይኒ ኣብ ቅድሚት ዝስራዕ ስሙይ በዓል ሞያ እዩ። ብደረጃ እንትርአ ካብዛ ሃገር እቲ ዝለዓለ ናይ ውልቀ ሕክምና ማእኸል ዝውንን እዩ ዶ/ር ፍፁም። ኣብ ከማ መቐለ ዝርከብ ፍፁም ብርሃን ማእኸል ሕክምና ዓይኒ በዓል ዋና እዩ ዶ/ር ፍፁም። ምስ ሕክምናን ሕማማትን ዓይኒ ብዝተኣሳረ ከምኡ እውን ብሓፈሽኡ ዘለዎ ህይወት ተሞኩሮ ኣካፊሉና ኣሎ እሞ ስናይ ንባብ ይኹነልኩም።

ውራይና፦ ኣተዓባብያኻን ብቖልዓኻ ዝነበረካ ናይ ኣመሃህራ ኩነታት፣ ገና ትምህርቲ ክትጅምር ከለኻ ዝነበረካ ዝንባለ እሰቲ ኣውገዐና?

20170511 111850

ዶ/ር ፍፁም፦ ኣብ ከተማ መቐለ እንኮዶ ዝበሃል ሰፈር እየ ተወለዲ ዓብየ። ንቐደም ካብ እንዳ ቐሺ ጀሚረ ናብ ስሩዕ ቤት ትምህርቲ ኣብ መሰረተ እየ ኣትየ። ክሳብ ሻድሻይ ኣብ መሰረተ፤ ሻውዓይን ሻሙናይን ኣብ ከሳቴ ብርሃን፤ ካልኣይ ብርኪ ድማ ኣብ ሃፀይ የውሃንስ እየ ተማሂረ። ኣብ ቀዳማይ ብርኪ እነሃለኹ ፍልይ ዝበለ ነገር ኣይነበረኒን ካብ ሃገረይ፤ እዙይ ዝበሃል ነይሩ ዝብሎ የብለይን። ኣብ ሻውዓይ ሻምናይ ምስ በፃሕኹ እየ ደረጃ እውን ምሓዝ ዝጀመርኩ እምበር ቅድሚኡ ብዙሕ ዝዝከሮ ቅድሚት ዝወፃእኹሉ ኣይነበረን። ኣብ ሻምናይ ፈተና ብፅቡቕ ነጥቢ እየ ሓሊፈ። ሽዑ ክትሓልፍ ከለኻ “past and place” ዝብል ነገር ነይርዎ፤ ማለት መሕለፊ ነጥቢ ረኺብካ ሓሊፍካ ዋላስ ኣብ ታሽዓይ ዕድል ዘይክትረክብ ትኽእል ዝብል ነይሩ፤ ብጣዕሚ ልዑል ነጥቢ ዘምፀአ ድማ ቦታኻ ውሑስ እዩ ንምባል እዩ፤ እዙይ ሃይስኩል ቤት ትምህርቲ ሕፀረት ስለ ዝነበረ ዝወለዶ እዩ።

ካብኡ ድሕሪ ሃይስኩል ደረጃ ይኹን ነጥቢ ፅቡቕ እንዳኾነ እዩ ከይዱ። መፅናዕቲ የፅንዕ እየ፤ ካብ ኩሉ ንላዕሊ ግን ኣብ ክፍሊ ብጣዕሚ ይከታተል ነይረ። ብስሩ ሓንቲ መዓልቲ እውን ተሪፈ ኣይፈልጥን ነይረ። ዩኒቨርስቲ ክሳብ ዝኣቱ ሓንቲ መዓልቲ እውን ካብ ክፍሊ ዘይምትራፈይ እያ ከም ፍልይቲ እውን ክትትሓዝ እትኽእል።

ውራይና፦ ትምህርቲ ቤት ክህነት ተማሂርካ ኢኻ ማለት ድዩ?

ዶ/ር ፍፁም፦ ሽዑ እኮ ኩሉ ቆልዓ ኣብ እንዳ ቐሺ እዩ ፊደል ዝቖፅር፤ ኩሉ ቅሽና ይመሃር ሃለቃ፣ ዲያቆን ይኾን ማለት ዘይኮነስ ፊደል፣ ኣቦጉዳ ይመሃር ምንባብ ይኽእል እዩ፤ ኣነ እውን ከምኡ እዩ እምበር ካብኡ ዝዘለለ ናይ ቀሺ ሙሁሮ ኣይተመሃርኩን፤ ከም ኣጋጣሚ እውን ንዓና ሓደ ኣቦይ ሙሴ ዝበሃሉ ሰብኣይ ብናይ ባዕሎም ከምዚ ሎሚ መዋእለ ህፃናት እንብሎ ዘይስሩዕ ትምህርቲ የምሁሩና ነይሮም፤ ንሶም ምንባብ ክኽእል ብደንቢ ከም ዝሓገዙኒ ይዝክር።

ውራይና፦ ሽዑ ቆልዑ ኮይንኩም ግዜኹም እተሕልፍሉ ወይ ንከይተፅንዑ ግዜኹም ዝሻመዎኩም ነገር እንታይ  ነይሩ?

ዶ/ር ፍፁም፦ ናይ መንደር ኩዕሾ እዩ፤ ካብኡ ወፃእ ካሊእ ኣይነበረን። ብርግፅ ሙሉእ መዓልቲ ኢና ንመሃር ነይርና ሽፍቲ ዝበሃል ኣይነበሮን፤ ካብታ ትምህርቲ ወፃእ ግን ጉጅለ እንዳፈጠርና ብመንደር ኩዕሾ ምፅዋት እያ ነይራ። ሓልሓሊፉ ድማ ቀዳመ ሰንበት ክኾን ከሎ ናብ ገጠር ወፅኢና ማንቲለ ገለመለ ንሃድን ነይርና። ኩሉ ግዜ ግን ብሓደ ኢና ኣብ ክፍሊ ካብኡ ወጺኢና ተኣኪብና ንፃወት፤ በቃ ማይ እንተፀሚኡና ወይ እንተጠሚና ክንበልዕ ኢና ናብ ገዛ ንኣቱ፤ ንሱ ውን ተኣኪብና ናብ ዝቐረበና ገዛ ኢና ንኣቲ። ከምኡ እዩ ነይሩ።

ውራይና፦ መዓዝ ኢኻ ናብ ዩኒሸርስቲ ኣቲኻ?

ዶ/ር ፍፁም፦ 1973 ዓም ናብ ጎንደር ጥዕና ሳይነስ ኮሎጅ (ኣካል ኣዲስ ኣበባ ዩኒቨርስቲ እዩ ነይሩ ሽዑ) ኣትየ። ሽድሽተ ዓመት ተማሂረ ብ1979 ዓም ምስ ተመረቕኩ ናብ ጎምጎፋ ክፍለ ሃገር ጨንቻ ሆስፒታል ዝበሃል ተመዲበ ንኣርባዕተ ዓመት ዝኣክል ኣብኡ ሰሪሐ። ብድሕሪኡ ናብ ስፐሻላይዘሽን(ድህረ ምረቓ) ንኣዲስ ኣበባ ዩኒቨርስቲ መፂአ።

ውራይና፦ ብኸመይ ናይ ዓይኒ ስፐሻላይዘሽን መሪፅካ?

ዶ/ር ፍፁም፦ እዙይ ፅንሕ ዝበለ ምኽንያት እኒሀዎ። መጀመርታ ኣብ ጎንደር እናተመሃርኩ ኢድካ ንመጥባሕቲ (ቀዶ ፅገና) ይኸውን እዩ ይብሉኒ ነይሮም።

ውራይና፦ ከመይ ማለት? ኢድ ዶ ኣፈላላይ ኣለዎ እዩ ኢለ እየ?

ዶ/ር ፍፁም፦ እወ! “ደክስትሪቲ” ዝበሃል ኣሎ። ኩሉ ሰብ ኢዱ ንመጥባሕቲ ኣይኸውንን። ብኢድካ ናይ ምስራሕ ክእለት.. ሐዚ ናይ ዲዛይን ዝሰርሕን ወርቂ ዝሰርሕን ኩሉ ሓደ ኣይኮነን፤ ብተፈጥሮ ስሉጥ ኢድ ዘለዎ ሰብ እኒኦ። ጥልፊ ዝሰርሓ ኩለን ማዕረ ኣይጠልፋን፤ ክኢላ ዝበሃል ኢድ እኒሀ እዩ። ስለዚ ናይ ዓይኒ ሕክምና ስፐሻሊቲ ክትኣቱ ከለኻ ደክስትሪቲ ስኮር ዝበሃል እኒኦ። ትዕቀን ኢኻ። እሞ እቶም ፕሮፌሰራተይ ኢድካ ሲ ንመጥባሕቲ ፅቡቕ እዩ ይብሉኒ ነይሮም።

መጥባሕቲ ድማ ክልቲአን እየን ነይረን፤ እቱ ሓፈሻውን ናይ ማህፀንን። ናይ ዓይኒ ኣይነበረን ሽዑ። ክልቲአን ኣይኣተኽዎንን። ምኽንያቱ ሽዑ ሓፈሻዊ መጥባሕቲ ተተማሂርካ ደርጊ ሓፊሱ ናብ ግንባር ስለ ዝውስደካ ኣይደለኹዎን። እታ ናይ ማህፀን ድማ ዓብዪ ሓወይ ዶ/ር መኮነን ናይ ማህፀን ስፐሻሊስት ስለ ዝነበረ እሞ ንሱ ዝነበሮ ሂወት ስለ ዝፈልጥ ማለት ድቃስ ስለ ዘይነበሮ ለይቲ ሙሉእ እናተፀወዐ ስለ ዝሓድር ፈሪሐያ እየ፤ ንሱ እውን ንዓይ ኣይተመነየለን እታ ስርሑ። ብዚ ምኽንያት ስቕ ኢለ ናብ ስርሐይ ቀፀለ፤ ኣብ ጭንቻ ምስ ከድኩ ግን ሓደ ኣጋጣሚ ኣግንየ። እቲ ኣጋጣሚ ንሱ እንታይ እዩ፣ ሓደ ጀርመናዊ ዶር ኣብቲ ሆስፒታል ብቮለንተሪ ሰርቪስ ክሰርሕ ይመፅእ እሞ ናይ ዓይኒ ኦፕረሽን የካይድ። ኣነ ድማ ምስኡ ኮይነ ኦፕረሽን ይገብር፤ ብዚ ኣጋጣሚ እቲ ናይ ኢደይ ክእለት ዝፍትነሉ ዕድል ይረክብ። እቲ ሰብኣይ ን6 ወርሒ ዝኣክል እዩ ሰሪሑ፤ ካብኡ ቀፂለ ባዕለይ ክሰርሕ ጀሚረ፤ ክኢለያን ፈትየያን ከኣ። ድሕሪኡ እየ ክመሃር ወሲነ። ኣርባዕተ ዓመት እየ ኣብኡ ሰሪሐ፤ ክልተ ዓመት ምስ ገበርኩ ክመሃር ይኽእል ነይረ እቲ ናይ ዓይኒ ስፐሻላይዘሽን ስለ ዘይነበረ ክሳብ ዝጅመር ተፀቢየ ምስ ተጀመረ እየ መፂአ። ብኸምዙይ እየ ኣትየዮ ብጣዕሚ ድማ ፈትየዮ። መቐለ ኣይኮነን ዓይኑ ኣብሪህኻሉ እታ ልቺ ኣብርህ እንትተብላ እኳ ብርሃን ተዓደል እዩ ዝብለካ።

ውራይና፦ እቲ ስፐሻላይዘሽን መዓዝ ወዲእኻ ናበይ ከ ከይድካ ስራሕ?

ዶ/ር ፍፁም፦ ብ 1987 ዓም ተመሪቐ ናብ መቐለ ኩሓ ሆስፒታል መፂአ፤ ባዕለይ እየ እውን ኣጣይሸያ። ሽዑ እንታይ ኢና ገይርና…. ብ 1986 ዓም ንመቐለ መፂአ ነይረ፤ ሽዑ ኩሉ እዩ ንዓዱ ይመፅእ ነይሩ፤ እቲ ዓዲ ግን ብጣዕሚ ዘሕዝን እዩ ነይሩ፤ ምንም ነገር ኣይነበሮን። ስለዚ ኣሻዒቱ ብዝወዳእኹ ከም ዝመፅእ ወሲነ። ድሕሪኡ ንኽረምታ መቐለ ሆስፒታል ክሰርሕ ኢለዮም መፂአ፤ ማሕበር ልምዓት ትግራይ ናይ መጎዓዝያ ከፊሎሙለይ መፂአ ሓደ ወርሒ ኣብ መቐለ ሆስፒታል ሰሪሐ። ሓንቲ ሲስተር እምባፍረሱ ትበሃል ነይራ ናይ ሓደ ዓመት ዓይኒ ሕክምና ኮርስ ዝወሰደት ንሳ እያ ነይራ ናይ ዓይኒ ሓኪም፣ ኣብኡ ምሰኣ ሰሪሐ። ክምረቕ ከለኹ ከባቢ ደማይ ወፍሪ ነይሩ ናይ ዓይኒ ኣብ ትግራይ።

ሓደ ዶ/ር ኣብራ ዝበሃል ነይሩ  ወዲ ዓድዋ ናይ ዓይኒ ሓኪም (ሐዚ እውን ኣሎ ኣብ ኣዲስ ኣበባ) ንሱ ምስ ኢስራኤላውያን ኮይኑ ኣብ ትግራይ ብወፍሪ ዓይኒ ክሕክም መፂኡ። ሽዑ ሙሉእ ትግራይ ተነጊርዎ፤ እታ ሲስተር እምባፍረሱ እቶም ተሓኪሞም ክሓውዩ ዝኽእሉ እናመረፀት ብዙሕ ሰብ ተኣኪቡ፤ ኣነ እውን ምሰቲ ጉጅለ ክኸይድ እየ ኢለ ኦፕረሽን ይኽእል ስለ ዝነበርኩ ምስኦም ኮይነ ሰሪሐ። ጠቕላላ ናብ 520 ዝኾን ሰብ ሰሪሕና፤ ካብ ሙሉእ ትግራይ ዝመፀ ሰብ። ሽዑ ብዙሕ ሰብ እዩ እውይ እንዳበለ ተመሊሱ እቲ ዕድል ዘይበፅሖ ማለት እዩ። እቶም ሰባት ኣቑሑትና ወዲኢና ኢና ከምዙይ ዝበለ እውን ሪኢና ኣይንፈልጥን ኢሎም ከይዶም።

ኣነ እዙይ ምስ ረኣኹ እቲ ሽግር ክንደየናይ ምዃኑ ተገንዚበ፤ ተመሊሰ ብዝኸድኩ በቃ ናብ መቐለ ክምለስ እየ ግን ምንም መሳርሒ ስለ ዘይነበረ እዙይ ዝማለአሉ ኩነታት ክረአ ኣለዎ ኢልና ፕሮፖሳል ፅሒፈ ናብ ዶር ሰገድ ዝበሃል ኣብ ጥዕና ቢሮ ነይሩ፤ ማሕበራዊ ረዲኤት ትግራይ ኣይተ ተኽለውኒ እውን ሓጊዙና፤ ኣነ ብዝወዳእኹ ክመፅእ ንቲ ንኸፍቶ ዓይኒ ሕክምና ዝኸውን ኣቕሑ ድማ ክዳሎ ተስማዕሚዕና ብቲ ዝፀሓፍናዮ ፕሮፖዛል መሰረት ተኸይዱ፤ ተመሪቐ ክመፅእ ከለኹ እቲ ኣቑሑ ኣይመፀን ፀኒሑኒ። ቁሩብ ተፀቢዮ ምስ መፀ እታ ኩሓ ዓይኒ ሕክምና ባዕለይ ከፊተያ ማለት እዩ፤ ቅድሚኡ ስቕ ኢላ ግዛዊ ማእኸል ጥዕና እያ ነይራ፣ ንናይ ብድርቂ ዝተጎድኡ  ተባሂላ ዝተሰርሐት።

ውራይና፦ ሽዑ ኣብ ትግራይ ናይ ዓይኒ ስፐሻሊስት ዝበሃል የለን?

ዶ/ር ፍፁም፦ ብሃገር ደረጃ እውን እኮ ብጣዕሚ ውሑዳት ኢና ነይርና፤ ኣብ ትግራይ እማ ብቲ ግዜ ካበይ ክመፅእ። ክሳብ ሐዚ እውን እኮ ብሃገር ደረጃ ካብ ሓደ ሚኢቲ ኣይንበዝሕን። ዝበዝሑ ድማ ኣብ ኣዲስ ኣበባ እዮም ዝርከቡ።

ውራይና፦ ብዚ ሞያ ሙሉእ ናይ ስራሕ ዕድመኻ ልዕሊ 20 ዓመት ማለት እዩ ኣብ ትግራይ ኢኻ ሰሪሕኻ እሞ፤ ኩነታት ሕማም ዓይኒ ናይ ትግራይና ከመይ ኢኻ ትገልፆ?

ዶ/ር ፍፁም፦ እቲ ናይ ዓይኒ ሽግር ብሃገር ደረጃ ከቢድ ሽግር እዩ ዝኒኦ። ኣፍሪካ ከም ኣህጉር ከቢድ ሽግር እኒሀዋ፤ ካብ ኣፍሪካ ከኣ እዞም ሳብ ሰሃራ ዝበሃሉ ዝገደዱ እዮም። ሓደ ዝሰልጠነ በዓል ሞያ የብልናን፤ ሓኪም ጥራይ ዘይኮነስ እዞም ምስኡ ዝሰርሑ ቲም ብምልኡ ከም ናይ መነፀር በዓል ሞያ፣ ናይ መጥባሕቲ በዓል ሞያ ወዘተ የለን። ካልኣይ ድኻታት ኢና፤ ከፊልና ክንሕከም ኣይንኽእልን። ሳልሳይ መሰረተ ልምዓት የለን፤ ናይ ጥዕና ትካላት ኣብ ኩሉ ኣይተባፀሐን።

ኣብ ኢትዮጵያ መፂእኻ ንትግራይ ብዘን መዐቀንታት እዚአን  እንትትርኣ፤ ሓደ ኣግልገሎት ዝወሃበሉ ማእኸል ኣይነበረን፤ ካብዚኣ ደሴ/በሩሜዳ እያ ነይረ ወይ ከኣ ኣስመራ እያ ነይራ፤ ካብኡ ቐፂላ ኣዲስ ኣበባ እያ ናብዙይ የለ ናብዙይ የለ። ኣብዙይ መፂኡ ዝሕክም ሰብ ኣይነበረን። ብዙይ ምኽንያት ምስቲ ናይቲ ከባቢ ኣቦራ ዝበዝሕ ምዃኑ፣ ፅሩይ ዝስተ ማይ ዘየለ ምዃን ወዘተ ሕማማት ሕልፊ የጥቅዑና፤ ሰሜን ኣምሓራ ሒዝካ ኣንሕና ብጣዕሚ ንጥቃዕ ብፍላይ ብትራኮማ። ካሊእ ደማይ ምስ ድኽነት ተተሓሒዙ ብቖልዓኻ ፅቡቕ ኣመጋግባ ስለ ዘይይርከብ ቀልጢፍካ ኣብ 60ታት እናሃለኻ ዓይንኻ ምዕዋር አኒሀ ብሰፊሑ፤ አዙይ ክሳብ ሐዚ እውን የጋጥም ኣሎ። እቲ ዋና ግን ኣገልግሎት ብቐረባ ዘይምህላው እዩ፤ ተሓኪሞም ክሓውዩ ዝኽእሉ ስኣን ኣገልግሎት ምርካብ ዓዊሮም ይቐርዩ።

ውራይና፦ መዓዝ ኢኻ እዚ ናይ ውልቀኻ ከፊትካዮ?

ዶ/ር ፍፁም፦ ብ 87 ዓም መቐለ ክመፅእ እንተለኹ እንታይ እየ ገይረ፤ እተን ኣቑሑት ደንጉየን። ኣነ ናይ ባዕለይ ኦፕረሽን ከስረሐኒ ዝኽእል ሴት እንብላ መቐሳ ገሊ ገሊኣ ዝሓዘት ብሓደ ግዜ ሓደ ሰብ ኦፕረሽን እትገብር ካብኡ መሊስካ ጠጢቕካ ከኣ ካሊእ ሰብ እተስርሕ ነይራትኒ። ሽዑ ናይ ውድብ ሕክምና እውን ነይሩ፤ ካብ በረኻ ዝመፀ መሳርሒታት ነይርዎም፤ ንሶም እውን መሪፅካ ውሰድ ኢሎምኒ ካብ ነሃቶም ድማ ሓንቲ ዝተማለኤት ሴት ኣምፂአ፤ ስለዚ ብኽልቲአን ገይረ እናሰራሕኹ ምስ ፀናሕኹ እቲ ኣቑሑት ምስ መፀ ብውልቀ ከኣ ኣብ ከተማ ድሕሪ 11 ሰዓት ክሰርሕ ጀሚረ።

ውራይና፦ ዋና ዕላማኻ እንታይ እዩ ነይሩ ክትከፍት ከለኻ?

ዶ/ር ፍፁም፦ ሓደ መሃያይ ንእሽተይ ስለ ዝነበረ እቶት ንምርካብ እዩ። ካልኣይ ኣብቲ ኩሓ ሆስፒታል ክንሰርሕ ከለና ብዙሕ ሰብ ብበዝሒ ወረፋ ግልጋሎት ዘይርክብ ሰብ ብዙሕ ነይሩ፤ ንዙይ እውን ብፍትሓዊ ዋጋ ብትርፊ ሰዓትና ግልጋሎት እንተሃብናዮ ዝብል አዩ።

ውራይና፦ ኣብ ነዊሕ ልምድኻ ከም ዝረኣኻዮ እቶም ኣብ ትግራይ ንሕማም ዓይኒ ኢሉ እውን ንዓይነ ስውርነት ዘስዕቡ ምኽንያታት ብዋናነት እንታይ እንታይ እዮም ትብሎም? እቲ ዝበዝሕ ሰብ ምሕማሙ እዩ ዝፈልጥ እምበር እቶም መንቀልታት ዘይርደኦም ስለ ዝኾነ ንምክልኻል ምእንታን ክሕግዝ ብደንቢ ዘርዚርካ እንተነገርካና?

ዶ/ር ፍፁም፦ ሕክምና ዓይኒ ካብ ካሊእ ፍልይ ዝበለ ንበይኑ ዘብሎ ነገር የብሉን፤ ንኻሊእ ኣካላት ሰብ ከሕምሙ ዝኽእሉ ነገራት ንዓይኒ እውን ከሕምሙ ይኽእሉ እዮም፤ ብሓፈሻውነቱ ክንርኦ ከለና። ግን ዓይኒ ኣፈጣጥርኣ ናይ ባዕላ ዝኾና ፍልይ ዘብላ ነገራት እኒሀወኣ። ሓደ ንእሽተይ እሞ ኣብኣ ፅግዕግዕ ኢላ ምዃና ብቐሊሉ ሕማም ናይ ምትሕልላፍ እሞ ተሎ ኢሉ ናብ ብርሃን ናይ ምስኣን ዝወስዱ ነገራት እንሀው። ሐዚ ኢድካ እንድሕር ተወቒዕኻ እታ ኢድካ እያ ትቖስል እምበር ንሙሉእ ኣካልካ ሓደጋ ንከብፅሕ ርሑቕ እዩ፤ ብዙሕ ወሳኒ ኣይኮነን። ናይ ዓይኒ ኩለን ቀረባ እየን፤ ኣብ 23 ሚሊ ሜትር ዘሎ ኩሉ እዩ ዘሕሞ።

ናብቲ መበገሲ ምኽንያታት እንትንመፅእ፤ ናይ ባዕልና እንብሎም እኒሀው፣ ናይ ደገ እንብሎም እውን አኒሀው። ካብቶም ናይ ባዕልና ንብሎም ነገራት ዕድመ ሓደ እዩ። ዝበዝሕ ናይ ዓይኒ ሕማም መልዐሊ ዕድመና እናወሰኸ ክኸድ ከሎ እናኣረግና ንኸድ ዓይንና እውን ይኣርግ። ፅሩያት ዝነበሩ እናተበላሸው፣ ገፋሕቲ ነበሩ ቱቦታት እናፀበቡ.. ይኸዱ፤ እዙይ ንቲ ስርዓት ብርሃን ናይ ምእታው፣ ስእሊ ናይ ምቅራፅ ነገር የሕንኩሎ። ብዕድመ ዝመፅእ ብዙሕ ናይ ዓይኒ ፀገማት አኒሀ።

ብኻሊእ ወገን እቶም ናይ ደገ እንብሎም አዮም፤ እቶም ዝገደዱ። እዚኦም ብረኽሲ ዝመፁ፤ ካብ ደገ ሕማም ዘምፅኡ ተሃዋስያን (ባክተርያ ክኾን ይኽእል፣ ቫይረስ ክኾን ይኽእል፣ ፋንገስ ክኾን ይኽእል ድላዩ) ሕማም ከምፅኡ ዝኽእሉ ነገራት ካብ ደገ እናበነኑ ፅሬት ብምስኣን፣ ብኢድና ብምሓዝ፣ ብእንኽደኖ ክዳን፣ ብናብ ዓይንና ዘቕረብናዮ ነገር ንቶም ተሃዋስያን ናብ ውሽጢ የእትዎም እሞ ዝበዝሕ ግዜ ጥዑያት እንተኾይና ናይ ምክልኻል ዓቅምና ልዑል ስለ ዝኾን ንቲ ዝኣተወ ባክተርያ እናቐተለ ንደገ እናውፅኡ ይከላኸልሉና እዮም፤ ግን ሓደ ሓዲኦም ባግተርያታት እናቑሰልኻ እናሓወኻ እናቑሰልኻ እናሓወኻ እንትኸድ እንተሎ እናበላሽዮ ይኸይድ እሞ መወዳእትኡ የጥቅዕኻ። ስለዚ እዚኦም እቶም ብረኽሲ ወይ ኢንፈክሽን እንብሎ ክመፁ ዝኽእሉ እዮም።

ውራይና፦ ንዞም ክልቲኦም ዝበልካዮም መበገስታት፤ ንቲ ካብ ውሽጢ ዝበልካዮ ናይ ዕድመ ነገር ሐዚ ቀልጢፉ ከይመፅእ ንከላኸለሉ ነገር ኣሎ ዶ? ዋላ ንቲ ደጋዊ ዝበልናዮ ናይ ረኽሲ ነገር እውን መከላለኸሊ ነገራት እንተዘርዘርካልና ንመሃረሉ?

ዶ/ር ፍፁም፦  ከም ሕማሙ እዩ፤ መቸም ዕድመ እናወሰኽና ብዝኸድና ቑፅሪ ካልኦት ሕማማት እውን እዮም እናሰዓሩና ዝመፁ። ደም ሱራት እንድሕር ፀቢቦም ደም በዝሒ ክመፀና እዩ፤ ናይ ሽኮር መቆፃፀሪና ተደኺሙ ሽኮር ልዕል ክብል እዩ ወዘተ፤ እዚኦም ተደራቢ ነገር እዮም ከምፅኡልካ፤ ስለዚ እቶም ካልኦት ሕማማት እውን ናይ ምድርራብ ነገር እኒኦ። ካሊእ ብቖልዕትና ጀሚርና ኣብ ዕብየትን ለውጥን ኢና ዝኒሀና፤ ዕብየትን ለውጥን ደማይ ተካኢ የድልዮ እዩ። እቲ ዝትካእ ነገር ዝመፅእ ካብ እንምገቦ ነገር እዩ፤ ካብ ፕሮቲን ካብ ቫይታሚን እዩ። ስለዚ ብቖልዕኡ ብዘተፈላለየ ብኽብድ ዝበለ ሕማማት ዝተጠቕዐ እንተነይሩ ቀዲሙ ናይ ዓይኒ ፀገም ከጋጥሞ እዩ። ተቕማጥ ብተደጋጋሚ እነሓዞ ብድርቀትን ዲሃይድረሽንን ዝተጠቕዐ ቆልዓ እንተነይሩ ቀልጢፉ ይጥቃዕ፤ ሐዚ ኣብ ህንዲ ኣብ 30፣ 40 ዓመቶም ይመፆም፤ ምስቲ ከባቢኦም ተተሓሒዙ ማለት እዩ።

ስለዚ እቶም ክንከላኸሎም እንብሎም ነገር ካብ በቖልዑትና ኣመጋግባና ፅቡቕ እንተዝኾን፤ ሰውነትና ዘይደርቀሉ፣ ሕማማት እንተልዮም እውን ተሓኪምና ተሎ እንድሕነሉ፣ ናይ ሰውነትን ፈሳሲ ከይደረቐ ማይ እንትከአሉ ወዘተ ኩነታት እንተዝፍጠር እዙይ ሓደ ነገር እዩ። ካልእ ድማይ አዞም ተደረብቲ ሕማማት ንከይመፁኻ ምስትኽኻል፣ እንተመፂኦምኻ ቀልጢፍካ ምሕካም ሓዲኡ መከላኸሊ አዩ ናብቲ ናይ ዓይኒ ፀገም ንከይትኣቲ። ገሊኦም ድማ መድሓኒታት እውን አኒሀዎም፤ ንኣብነት ሕማም ግላኮማ ዝበሃል ናይ ዓይኒ ድፍኢት ይውስኽ እሞ እቲ ድፍኢት ንቲ ሱር ዓይንና ፀቒጡስ ንቲ ካብ ዓይንና ናብ ሓንጎልና ዝወስድ ነርቭ ዝቐትል አኒሀ ሕማም ግላኮማ ዝበሃል፤ ሐዚ እዙይ ቀዲምካ እንድሕር መድሓኒት ወሲድካ ኣይትሕመም ኣይበሃልን ተሓሚምካ ግን ንከይትዕውር ምግባር ይከኣል አዩ።

ምግብኻ ኣስተኻኺልካ ምክልኻል ሓደ ነገር ኮይኑ ካሊእ ግን ብዓይንና ዘይንርኦ ኣልትራ ቫዮለንት ጨረር ስለ ዘሎ ካብ ፀሓይ ዝመፅእ ንዚ ንምክልኻል ደማይ መነፀር ገይርካ ምክልኻል እዩ፤ እቲ እትጥቀሞ መነፀር ብናይ እማን ዝከላኸል ክኸውን ኣለዎ።

ውራይና፦ እዚ ናትካ ትካል ሐዚ ዘለዎ ደረጃ ፍሉይ ማእኸል ሕክምና እዩ ዘሎ፤ እዙይ ድማ ካብ ሆስፒታል ሓንቲ ደረጃ ትሕት ዝበለ እዩ እሞ ንምንታይ ናብ ሆስፒታል ዘየዕበኻዮ?

ዶ/ር ፍፁም፦ ኣብ ዓድና ዓብዪ ናይ ሰብ ሞያ ሕፅረት ኣሎ ኢልካ እየ፤ ንዙይ አየ ድማ ኣነ እውን ናብ ሆስፒታል ከዕብዮ ዘይከኣልኩ። ብቲ ኢትዮጵያ ዘውፀአቶ መዐቀኒ ሓደ ሆስፒታል ከማልኦ ዝግባእ ኣማሊኡ እዩ አዚ ነሃተይ ብዘይካ ሰብ ሞያ፤ ሰብ ሞያ ድማ ኣብ ዕዳጋ ስለ ዘየለው ምንም ምግባር ኣይከኣልን። እዚ ማእኸል ግን ሆሲፒታል ክህቦ ዝኽእል ኩሉ ዓይነት ግልጋሎት ይህብ እዩ፤ መጠን ጥራይ እዩ ዝፈላለ። ማለት ሓደ በዓል ሞያ ኣደቂሱ ክሕክሞም ዘኽእል በዝሒ ሕሙማት መጠን ስለ ዘለዎ ንቲ ዘሎ በዓል ሞያ ዝኸውን መደቀሲ ዓራት አዩ ዝፈላለየ ዘሎ ማለት እዩ። እምበር እቲ ዝወሃብህ ግልጋሎት ብዓይነቱ ማዕረ እዩ።

ክፍለጥ ዘለዎ ግን እዙይ ኣብ ኢትዮጵያ  ናይ መጀመርታ ሰንተር እዩ፤ ክሳብ ሐዚ እውን ካሊእ ናይ ዓይኒ ሰንተር የለን፤ ብሰንተር ደረጃ እንድሕር ርኢና። ብቲ ኢትዮጵያ ዘውፀአቶ ስታንዳርድ ካሊእ ናይ ዓይኒ ሕክምና ሰንተር ንምዃን ዝኸኣለ የለን ክሳብ ሐዚ።

ውራይና፦ ንዓኻ ኣብ ሂወትካ ደስ ዝብለካ/ዘሕጉሰካ ነገር ማለት ፅቡቕ ሰሪሐ እትብሎ ነገር?

ዶ/ር ፍፁም፦ ክልተ ነገር እዩ፤ ሓዲኡ  ናይ ዓይኒ ሕክምና ወይ ኣገልግሎት ዝህብ ናብ ትግራይ ምምፅኡ (ኣነ ምምፀአይ ኣይኮነን፣ ግልጋሎት ዝህብ ትካል ምህላው ቅድሚ እዙይ ስለ ዘይነበረ) የሕጉሰኒ። እዚኣስ ካብተን ዘሕጉሳኒ ኣዕዊተየን ዝብላ እያ፤ ኣነ ዘየለኹ ዋላስ ትቕፅል መዃና እዩ። ምስዙይ ተተሓሒዙ ሰብ ምፍራይ እዩ፤ ኣነ ኣብ ዘየለኹሉ ክሰርሑ ዝኽእሉ ሰብ ሞያ ምፍራየይ ከም ሓደ ዕውትነት ይቖፅሮ፣ የሕጉሰኒ። መጀመርታ ኩሓ ሆስፒታል ክመፅእ ከለኹ እታ ኣብ መቐለ ሆስፒታል ዝነበረት ሲስተር እምባፍረሱ ጥራይ እያ ነይራ፤ ምንም ድጋፍ ዝበካ በዓል ሞያ ኣይነበረን።

ብመንግስቲ ክነስልጥን ኢልና ሽዑ ንትግራይ ዝነበራ ኮታ ብዓመት ሓደ ሰብ እዩ፤ ሽዑ ኣብ ትግራይ 12 ሆስፒታል ነይረን ነዚአን ሓደ ሓደ እኳ ክተብፅሕስ 12 ዓመት የድልየካ ነይሩ። እዙይ ብጣዕሚ ተስፋ መቑረፂ ስለ ዝኾነ ፕሮጀክት ቀሪፅና ድጋፍ ኣደላሊና ሓገዝ ምስ ረኸብና ኣብዚ ምብራቕ ኣፍሪካ ቤት ትምህርቲ ዓይኒ ስለ ዘይነበረ  ንማላዊ ሰዲድና። መጀመርታ ሽዱሽተ ሰብ ሰዲድና ዓመት ተማሂሮም መፂኦም ርኢናዮም፣ ክልሰ ሓሳብ እምበር ተግባር ብኣግባቡ ዘይተመሃሩ ኮይኖም፤ ካብኡ እቶም ቀፂሎም ክለኣኹ ተዳሊዮም ዝነበሩ ንምንታይ ኣብዚ ዘይነምህሮም ኢልና ንቶም ዝሕግዙና ኣካላት ሓቲትና፤ ብዓመት 10 ሰብ ሞያ እነሰልጥነሉ ከፊትና ንዓና ኣይኮነን ንካልኦት ክልላት እውን ኮይና። በዙይ ፅባሕ ንኣይ እውን ክሕክመኒ ዝኽእል በዓል ሞያ ምርኣየይ ካብ ዘሕጉሰኒ እዩ። ስለዚ  ፍፁም ብርሃን ኮነ ኩሓ ሆስፒታል ኣብዚ ዓዲ ምኽፋቱ ከም ሓደ achievement ፅቡቕ ውፅኢት ይሪኦ።

ካሊእ ኣብዚ ማእኸል አዙይ ክሰርሕ ከለኹ ከም ቢዝነስ ሓደ ነገር ኮይኑ እቶም በቢመዓልቱ ተሓኪሞም ዝድሕኑ ሰባት ዝፈጥረሎም ተሓጓስ ድማ ንዓይ ዓቢዪ ፍልፍል ተሓጋሰይ አዩ፤ ከም ፅቡቕ ውፅኢት ዝሪኦ አዩ።

ውራይና፦ እቲ ሕሙም ተሓኪሙ ክድሕን ከሎ ስሚዒቱ እንትገልፅ ፣ እንተመስግናካ ዘሎ ነገር ከመይ ኢኻ ትገልፆ?

ዶ/ር ፍፁም፦ መዓልቲ መዓልቲ እንኳዕ ሰራሕኹ ዘብሎ እሞ ዝነኽኡኻ ነገራት እዩ ዘጋጥመካ። ዋላ እንተዝደግምዎ እቲ ብርሃን ይሃብካ፣ ብደቅኻ ተሓጎስ፣ ተባረኽ፣ ወዘተ ዝብልዎሲ ንዓይ ኩሉ መዓልቲ ሓዱሽ አዩ፤ ንዕኡ እየ እውን ንጎሆ ንጎሆ ዝመፅእ። ዕድል አዩ ብሓደ ወገን፤ ብፍላይ አቶም ሓረስቶት ዝገልፅሉ ነገር ዝገርም እዩ፤ እታ እዝጊሄር ይሃበለይ ዝብሉላ ነገርስ ነናይ ባዐሎም ኣበሃህላ እኒሀትሎም፤ ስለዚ ኩሉ መዓልቲ ሓዱሽ ነገር ክሰምዕ አየ ዝመፅእ፤ ኩሉ ግዜ ደማይ ሓዱሽ አዩ ዋላ 10 ግዜ እንተዝደግምዎ ንዓይ ሓዱሽ አዩ ፍሉይ ስሚዒት እዩ ዝፈጥረለይ፤ መዓልቲ መዓልቲ ተሓጓሰ አዩ ዝህበኒ ንሳ እያ ቀለበይ። ፅባሕ እውን ክትሰርሕ ዝገብር እዩ እቲ ዘረብኦም። ኣነ እዙይስ ብደንቢ ኣይሰራሕኽዎን ዋላ ዝብሎስ ንሶም ግን ከም ተኣምር ሪኦም እንተመስግንዃ ብዝበለፀ ከትሰርሕ ይገብረካ። ብኡ ልክዕ እቶም ተሓኪሞም ክድሕኑ ዘይክእሉ ክትረክብ ከለኻ ድማ ውሽጭኻ ትጉዳእ። ብርግፅ ተሓኪምካ ኣይትድሕንን ክንብሎ ከለና እዙይ እንነግረሉ ናይ ምኽሪ ኣገልግሎት ኣለና እዩ፤ ብደንቢ ነረድኦም ኢና፤ ብፍላይ ቆልዑ እንተኾይኖም ንቐፃሊ ሂወቶም ከመይ ክገብሩ ከም ዘለዎም ብነፃ ናይ ምኽሪ ኣገልገሎት ንህብ ኢና። ክመሃሩ ከም ዘለዎም፤ ነፃ ትምህርቲ ዕድል ከም ዝረኽቡ ንነግሮም ኢና፦

ውራይና፦ ኣብ እንዳ ዶ/ር ፍፁም ገንዘብ ዘይብሉ ሰብ ስቕ ኢሉ እዩ ዝሕከም ዝብል ይፍለጥ እዩ፤ ተሓኪምካ ገንዘብ የብለይን እንተይልካስ ምንም ኣይብለካን እዩ፤ ሐዚ ድማ ብተናፀል ዘይኮነስ ብዝተወደበን ዝተጠናኸረን መንገዲ እውን ነፃ ሕክምና ትህብ ኣለኻ እሞ እዚ ብነፃ ግልጋሎም ምሃብ ብዝምልከት አስቲ እቲ ኩነታቱ ኣብረሀልና?

ዶ/ር ፍፁም፦   ሓድ ሕክምናዊ ግልጋሎት ክትህብ ከለኻ ወፃእታት ኣለወኻ እዮም፤ ሓደ ኦፕረሽን ክትገብር ከለኻ ኣብኡ እትጥቀሞም ተወዳእቲ ኣቑሕት እኒሀው። ጓንቲ፣ ሲሪንጋ፣ መርፊእ ወዘተ አዚኦም ትዕድጎም አሞ ኣብታ ግልጋሎት ተጠቒምካሎም ተመሊስካ ዘይትጥቀመሎም ተወዳእቲ ኢና ንብሎም። እዚ ወፃኢኻ እዩ። ሓደ ሓዲኡ ድማ ቀዋሚ ዝኾነ ኣቑሕት እኒሀ፤ 10 ሰብ ሰሪሕኻሉን 100 ሰብ ሰሪሕኻሉን ንእሽተይ ናይ ምድካም ነገር ተሃለዎ እምበር እዙይ ዝበሃል ፍልልይ ዘይብሉ። ካሊእ ናይ ኢድ ናይ ሞያ ዋጋ እዩ፤ እዚ ናይ ፍልጠት፣ ክእለት፣ ሞያ ክፍሊት እቲ ዝዓበየ እዩ።

ስለዚ ኣነ ኣብዙይ ኦፕረሽን ክገብር ከለኹ ከፊሎም ዝሕከሙ ሰባት እኒሀው፤ በቶም ከፊሎም ዝሕከሙ ሰባት ዘግንዮ እቶት እኒኦ። ንኣይ ዝጥቀመሉ፣ ንሰራሕተኛይ ደመወዝ ዝኸፍሉ፣ ንመንግስቲ ግብሪ ዝኸፍለሉ፣ ንናጋ ንታ ትካል መቐፀሊታ ዝዓቑረሉ መጠን እኒሆ፤ ካብኡ ልዕሊኡ ዝተወሰነ ትርፊ ኣለኒ ማለት እዩ። እዚ ዝረኸብክዎ እዞም ከፊሎም ዝተሓከሙ ኣብ ትግራይ ስለ ዘለው እዩ ወይ ካብ ካሊእ ክልል እውን መፂኦም ክኾኑ ይኽእሉ፣ ብቻ ግን ተሓከምቲ ስለ ዘለው እዩ። ስለዚ ኣነ ይኣኽለኒ ኢለ ዝሓዝክዎ፤ ካብዙይ ብላዕሊሲ ጥዕና ሂቡኒ ፅባሕ እውን እንተሰሪሐስ ይኣኽለኒ እዩ ኢለ ዝሓዝክዎ መጠን ገንዘብ አኒሀ፤ ካብኡ ንደሓር ዘሎ ግን ኣነ እኳ ዕድለኛ ኮይነ ዝወሃብ ረኺበስ ንዝፀገሞ ዘየካፍለሉ መንገዲ የለን እዩ። እሞ ሓደ ሰብ መፂኡ ዓይንኻ ኦፕረሽን ኮይንካ ክትድሕንስ ሓደ ሽሕ ወይ ክልተ ሽሕ  ክትከፍል ኣለካ ኢለዮ እንድሕር የብለይን ኢሉ ታይ እየ ክብሎ? በቃ እንድሕር ክትከፍል ዘይትኽእል ስቕ ኢልካ ዕወር ድየ ክብሎ? እዙይ ናየይ ናይ ሞራል ህጊ ኣይቕበሎን፣ ፈፂሙ። እንተዝህልዎ እኮ መሃበኒ ነይሩ፤ ስለዘየብሉ እዩ ዘይህበኒ ዘሎ ኢለ እየ ዝሓሰብ። እታ ዘለቶ እንተኸፊሉኒ ንዓይ አኹል እዩ። ኣብ መንገዲ ሓመድ ኣትይዎ ኡፍ በለለይ እንተይልኑ ዶ ክኣብዮ እየ? ንስኻስ ኡፍ እንዳኢኻ ክትብለሉ ወይ መንገፍ እንተኣትይዎ ክተውፀአሉ እንዳኢኻ፤ ስለዚ ኣነ ድማ እታ ዘለትኒ ሞያ ተጠቒመ እንተሓገዝክዎ ታይ ኣለዎ።

እዚ ከምዙይ ዝበለ ሓገዝ ክሳብ ቀረባ ግዜ ብተናፀል ንቲ ናባና ዝመፅእ ሰብ ኢና ንገብሮ ነይርና፤ ሐዚ ግን ብዝተጠናኸረ መልክዑ እቲ ናብዚ ክመፅእ ዘይከኣለ እውን ናብቲ ዘለዎ ከድና ክንሕክሞ ኣለና ኢና ንብል ዘለና። ሓደ ናብዚ መፂኡ ማለት ክመፁ ዘይከኣሉ 100 ዝኾኑ ኣለው ማለት እዩ። ስለዚ እዞም ክመፁ ዘይከኣሉ እሞ ተሓኪሞም ክድሕኑ ዝኽእሉ ናብ ዘለውዎ ከድና ንፍለዮም አሞ እቶም ኦፕረሽን ዘድልዮም ናብዚ ኣምፂአና ንሓክሞም እዩ።

እቲ ባዕሉ ዝመፅእ አኮ ናይ መጎዓዝያን ካሊእ ወፃእታትንመከፊሉ ክሓውን ዘይካሓውን ከይፈለጠ እዩ ዝመፅእ ዘሎ፤ ስለዚ ንቲ እዙይ ክገብር ዘይከኣለ ንኺዶ እዩ። እንድሕር ባዕልና ዘይከድና መን ይኸዶም? ምኽንያቱ ንሕና ከም ዘለው ንፈልጥ ኢና ፈሊጥና ስቕ ክንብል ታይ ኣእተወኒ ክንብል ተዘይኮይንና። እሞ እምበኣር ብስሩዕ በቢወረድኡ ዘለው እናፅናዕና ንኺድ አዩ። 50 ይኹን 100 በዓመት ባዕሉ ሰለይ ኢሉ መፂኡ ምሕካም ዋላ እኳ ፅቡቕ እንተኾነ እዙይ መፅገቢ ኣይኮነን፤ ኣብ ድኻ ማሕበረሰብ ኢና ዘለና ንሓግዞ እዩ። ናብ መንደሮም ምኻድ እንተጀሚርና እቲ ህዝቢ ክፈልጥ አዩ፣ መንግስቲ እውን ክፈልጥ አዩ፤ ዝሓውን ዘይሓውን ሕማም ከም ዘሎ ክግንዘብ እዩ ስለዚ ንክሕከም ክለዓዓል አዩ።

በዚ ድማ ክድሕን ዝኽእል ሰብ ኣብ ሓፂር ግዜ ክድሕን ንምግባር ከኽእለና እዩ፤ ዓቕሚ ስኢኑ ስቕ ኢሉ ዝነበረ እውን ብነፃ ምዃኑ ተፈሊጡ ክሕከም ክመፅእ አዩ። እዙይ ኣብ ምግባር ማለት ዘለው ናይ ዓይኒ ሕሙማት ኣብ ምልላይን ምእካብን እቲ ናይ መንግስቲ መሓውር ይኹን ብቤትክርስታያን ይኹን ብኻሊእ ክተሓባበር ኣለዎ፤ ፀገም ዘለኩም ሰባትሲ ሓኪማትያ ክመፁ እዮም አሞ ንዑ ኢሎም ንታ መዓልቲ ንሳ ክውድብዎም ማለት ንሕና ካብዚ ክንከድ ንሳቶም ኣኪቦም ክፀንሑ ክንተሓጋገዝ ኣለና ማለት እዩ። እንድሕር ከምዚኣ ገይርና ኣብ ሓፂር መዓልቲ ኣብ ትግራይ ዘሎ ሕማም ዓይኒ ክነቃልሎ ንኽእል ኢና።

ውራይና፦ ካብዚ ተበጊስካ ናብቲ ሕሙም ዘለዎ ሰብ ክሳብ ትኸይድ ሰብ ሞያ ክተዋፍር ኢኻ ብዙሕ ወፃኢታት ክህልወካ እዩ፤ እቲ ክባር ሞያኻ ኣብ ልዕሊ ምውፋይካ ብጥረ ገንዘብ እውን ወፃኢ እንትትገብር ክኸብደካ እዩ፤ ንሕና ከም ተጠቀምቲ ብጣዕሚ ነመስግን፤ እንተኾነ ግን ዓቕሚ ዘለዎም ሰባት እቲ ወፃኢ እትገብሮ ገንዘብ ጥራይ እንተዚተሓባበሩኻ ማለት እዙይ ዝግበረሉ መንገዲ እንተዝህሉ?

ዶ/ር ፍፁም፦ ብዙሓት ሰብ ሃፍቲ ብዙሕ ሓገዝ ይገብሩ እዮም ንዓዶም፤ ኣብ ከኪባቢኦም ኣብ ዝተወለድሉ ወረዳ እውን ሚልዮናት እናውፅኡ ቤት ትምህርትን ካልእን እናስርሕኡ አዮም፤ ስለዚ ኣብ ወረዳኹም ዝርከብ ዓይነ ስውር ኣድሕኑ እንተዝበሃሉ እውን ዝኣብዩ ኣይመስለኒን። ርግፀኛ እየ እዙይ ንዐኦም ብንእሽተይ ቅርሺ ዝስራሕ ዓብዪ ቁም ነገር ስለ ዘኾነ ኣይኣብዩን፤ ኣብ ከይዲ እውን ከምኡ እንገብረሉ መንገዲ ክህሉ ይኽእል። ባዕሉ መፂኡ ኣነ ንክንድዙይ ሰብ መጉዓዝያ ስፖንሰር ክገብር እየ ዝብል በዓል ሃፍቲ እንተሃለወ ፅቡቕ እዩ።

ካብዚ ንላዕሊ ግን መንግስቲ ብመሓውሩ ገይሩ እቶም ዝሕከሙ ዝርከበሉ መንገዲ እንተዝተሓባበር። መሊሱ ድማ ካብ ወፃኢ ዝመፁ ገለ ኣቕሑት ኣብ ውሽጢ ዓዲ ዝርከብሉ ወይ ብነፃ ቀረፅ ዝኣትውሉን ብዘይ ዘኾነ ኣብ ሞንጎ ዘሎ ነጋዳይ ብቐጥታ ናብቲ ተጠቃሚ ዝኣትወሉ እሞ ዋጋ ዝንክይሉ መንገዲ እንተዝተሓባበረና ግርም ምኾነ። በቲ በለ በዚ ብዝተዋደደ መንገዲ ተሓባቢርካ ንቲ ሕሙም ዝሕከመሉ መንገዲ ክህሉ ኣለዎ።

ውራይና፦ ንቲ ገንዘብ ዘይብሉ ብነፃ ክትሕክም ከለኻ ግን ገንዘብ ዘለዎ እውን የብለይን እንዳበለ እንተኸደስ? እዙይ ንቲ ኣሰራርሓ ኣየሸግርን ከመይ ትፈልዮ? ዶ/ር ፍፁም ያ ኣየኽፍልን ኢሉ ክብላለፅ ዝደሊ እንተሃለወ ታይ ትገብሮ ማለተይ እየ?

ዶ/ር ፍፁም፦ ከምዙይ ዝበሉ ዝበላለፁ ሰባት ክህልው ይኽእሉ እዮም ግን አዚኦም ያ ይህልው እዮም ኢልካ ንቲ ቅኑዕ ክትልክሞ የብልካን፤ ናብ ኣለዎ ዶ የብሉን እውን ኢልካ ምፅራይ ክእቶ የብሉን። ንሱ እኳ እንዳሃለዎ የብለይን እንዳበለስ እንታይ እዩ እሞ። ብስሩ እውን አቲ ከምዙይ ክሽፍጥ ዝኽእል ውሑድ እዩ ንቲ ዝበዝሕ ቅኑዕ ዝገልፅ ኣይኮነን። እንሃለዎ ንሱ እኳ የብለይን ኢሉ እንዳለመነካስ እሺ ኢልካ ብነፃ ክትሕክሞ ፀገም ኣይኮነን።

ውራይና፦ ካሊእ ኣባኻ ዘሎ ብጣዕሚ ዝገርም ነገር ኩሉ ግዜ ንቲ ተሓካሚ ፅቡቕ ገፅ ኢኻ ትህቦ፤ ሕጉስ ኮይንካ ብትሕትኛን ብፅቡቕ ገፅን ኢኻ እተዛርቦ እሞ እዙይስ ከመይ ገይርካ ኢኻ እትኽእሎ? ብዙሕ ሰብ ኣብ ዝተኣናገደሉ ከምዙይ ምዃን የፀግም አዩ፤ ከመይ ዝበለ ዓቕሊ እዩ?

ዶ/ር ፍፁም፦ ብዝተኻአለኒ መጠን ፅቡቕ ክኾን ይፅዕር አየ ግን ዋላ ሓንቲ መዓልቲ ዋዕ ዝበልክዎ ሰብ የለን ኢልካ ምድምዳም ዝከኣል ኣይመስለኒን፣ ክህሉ ይኽእል እዩ፤ ምናልባት እቲ ዝበዝሕ ብፅቡቕ ዝተኣናገድ ክኾን እዩ። ብስሩ ግን ኣነ ዝዓበኽሉ፣ ዝመፃእኽሉ ክመዙይ እየ ነይረ፤ ብስልጠና ወይ ከምዙይ ግበር ተባሂሉ ዝገብሮ የብለይን። ብተፈጥሮይ እውን ሰብ ከየቕይም ይፈርሕ እየ፤ ኣብ ስራሕ ጥራይ ዘይኮነስ ዋላ ምስ ካሊእ ሰብ። እዙይ ከምኡ ኮይኑ ሓደ ዝኽተሎ መርህ ግን ኣሎ ንሰራሕተኛይ እውን ዝብሎም።

እዙይ እንታይ እዩ፣ ዝኾነ ሰብ ናብዚ ክመፅእ ከሎ ኣብ ገዝኡ ክቡር ዝኾነ ሰብ እዩ፤ እነይ ኣብ ገዝኣ ዘለዋ ክብሪ ኣብ ካሊእ ከይዳ ክትስእኖ ኣይደልን። ናብዙይ ዝመፁ ሰባት ኩሎም ድማ ዝተኸበሩ ጎይታይ እምበይተይ በዚኣ ኹኑ ተኸበሩ ዝበሃሉ ሰባት አዮም፤ እሞ ኣነ ድኣ መን አየ ዝተኸበረ ሰብ ኣብዚ ክግልገል ስለ ዝመፀ ዘመናጭቖ? ስለዚ ኣነ ንስራሕተኛይ ዝብሎም ከምታ ኣብ ገዛኹም ንወለድኹም ዘለኩም ኣንደበት እያ ኣብዚኣ ክትህልወኩም ዘለዋ ይብሎም። እቶም ዝሕከሞ ብኢድካ ድግፍ ኣቢልካ ክተድቅሶምን ደቅሱ ክትብሎምን ይፈላለ እዩ። ሓደ ግዜ ሓንቲ ወላዲት ኦፕረሽን እናገበራ እታ ሓኪም ምሳይ ነበረት ኢደን ሕዝ ኣቢላ ኣጆኹን ኢላተን፤ ምስጠዓያ ካባይ ንላዕሊ ንዓኣ ኣመስጊነነኣን ፈትየነኣን። ስለዚ ኣኽቢርካ ክትሕዞ ከለኻን ፍቕርኻ ክትገልፀሉ ከለኻን ብጣዕሚ እዩ ደስ ዝብሎ እሞ አዚኣ ምግባር ንባዕልኻ እያ ተመሊሳ።

ውራይና፦ እቲ ብነፃ እትሕክሞ ከም ዘሎ ኮይኑ እቶም ከፊሎም ዝሕከሙ እውን ብጣዕሚ ሕሳር አዮም ዝኸፍሉ፤ ከምዘለኒ ሓበሬታ ኣብ ሕክምና ስኒ ኦፕረሽን 10፣ 15 ሽሕ ቅርሺ እዩ፤ ኣብ ካልኦት እውን ከምኡታት እዩ ዝኽፈል። መቸም ዓይኒ እዩ ካብ ኩሉ ኣካልና እቲ ዝኸበረ፤ ክባር ነገር ንምግላፅ እውን ዓይኒ እኮ ኾይኑ ከቢሩ ኢና ንብል፤ ንስኻ ግን ንዓይኒ ሕክምና ካብቲ ካሊእ ብዝተሓተ ብ 1000፣ 2000 ቅርሺ ኦፕረሽን ገይርካ ትሕክም ኣለኻ እሞ ንሰኻስ ድንቂ እቲ ስራሕ ባዕሉ እውን ዕግበት ስለ ዝሀበካ ተቐበሎ፤ ቤተሰብካ ንምንታይ ከምኡ ትኾን ኣይብሉኻን?

ዶ/ር ፍፁም፦ ዋእ! እወ ንሱ እማ ኣሎ እዩ ምንፅርፃራት፤ ንደቅኻ እኳ ግዜ ዘይትህብ፣ ናብ እንዳፀጉሪ ከድና ንምሸጥ 200 ቅርሺ እናኸፈልና መመርመሪ 50 ቅርሺ ተኽፍል ወዘተ ወዘተ ዝብል ይልዓል እዩ። ሞያኻ ባዕልኻ ዋግኡ ትሕት ተብሎ ኣለኻ ዝብል ካብ ደቀይ ጀሚሩ ፀቕጢ ኣሎ፤ ግን ቅድም ኢለ እውን እንታይ ኢለ ነይረ ምስቲ ነዊሕ ግዜ ምስርሐይ ንዚ ስራሕ ንምክያድ ይኹን ንናብራይ ዘድልየኒ ነገር ይረክብ እየ ዓቕሚ ኣለኒ እዩ፤ ካብኡ ንላዕሊ ተትረፍረፈ ነገር ንምርካብ ኣብቲ ልዕሊ ድኻ ህዝቢ ምፅዓንስ እንታይ እዩ? ኣነ ካብ ወለደይ ዝወረስክዎ ነገር ክብሪ/ቫልዩ እዩ፣ ስስዐ ኣይተመሃርኩን ኣይወረስኩን። ኣነ ድማ ንደቀይ ዘውርሶ ነገር ገንዘብ ዘይኮነስ ክብሪ/ቫልዩ እዩ ክኾን ዘለዎ፤ ንጥዕናይ እውን ከምዙይ እዩ ዝሕሸኒ እምበር ንገንዘብ ጥራይ ምንባር ሓጎስ ኣይህብን። ገንዘብ ተዝደሊ እኮ ኣዲስ ኣበባ ምኻድ እዩ ነይሩ፤ ግን ኣነ ሓጎስ ክረክብ እየ ዝደሊ ኣብዙይ ድማ ህዝበይ ሓጎስ ይበኒ ኣሎ ብጣዕሚ ፅቡቕ ኣለኹ። እዙይ ከምዘሎ ኮይኑ ብዓይኒ ቢዝነስ እኮ ክባር ስለ ዝገበርካ ኣይኮነን ብዙሕ ተትርፍ፤ ንእሽተይ ዋጋ ገይርካ ብዙሽ ብምስራሕ እዩ ዝትረፍ፣ ሕጊ ብዝነስ እየ ዝዛረብ ዘለኹ።

ውራይና፦ እሞ ንሰኻ እንታይ መወዳድርቲ ኣለካ? በይንኻ እንዲኻ ንዚ ልዕሊ 20 ዓመት ሰሪሕኻ፤ ሐዚ እንተኾነ ካሊእ መማረፂ ዘየለ፤ ድላይካ ዋጋ ግበሮ ናባኻ እንደኣዩ ክመፅእ? ካልኣይ ድማ ኣብ ካሊእ ሕክምና (መቲ ስኒ ዝበልክዎ) ክባር እኮ አዩ ዝኒሀ?

ዶ/ር ፍፁም፦ እሞ ካሊእ መማረፂ የለን ኢለ ድየ ዘይኣምነሉ ዋጋ ክፅዕን?፤ ወይስ ካልኦት ያ ይገብሩ ኣለው ኢለ እየ ከምኡ ክገብር? እዙይ ሞራለይ ኣይፈቕዶን፤ ብመርህ እየ ክሰርሕ ዝደሊ እምበር ኩነታት ኣይኮንኩን ክብለፅ ዝደሊ፤ ንዕኡ እዩ እውን ኣብ ህይወተይ ሕጉስ እየ ዝብለካ ዘለኹ።

ውራይና፦ ስድራኻ ዝምልከት ክነውግዕ ንኽእል ዶ?

ዶ/ር ፍፁም፦ ይከኣል፤ በዓል ሓዳር እየ። ኣርባዕተ ቆልዑ ኣለውኒ። እቲ ሓደ ዘዕበኽዎ እዩ፤ እቶም ሰለስተ ድማ ዝወለድኩዎም እዮም ክልተ ኣነስትዮ ሓደ ድማ ወዲ፤ እቲ ዘዕበኹዎ እውን ወዲ እዩ። ኣብ ኤስ ኦ ኤስ እዮም ዝመሃሩ ንፉዓት እዮም። እታ ዓባይ ቀዳመይቲ እያ ትወፅእ።

ውራይና፦ ኣብ ዝተፃበበ ወርቃዊ ስራሕ ትሰርሐሉ ግዜኻ ንዘቕረናልካ ሕቶታት ፍቓደኛ ኮይንካ ብትሕትና ስለ ዝመለስካልና ነመስግን፤ ብሽም መንበብቲ ውራይና ድማ ንቲ እትገብሮ ዘለኻ ሰናይ ተግባር ካብ ልቢ ነድንቕን ነመስግንን፤ ብጣዕሚ ኢና ንፈትወካን ነኽብረካን። ክብረት ይሃበልና።