ውራይና፦ ንመጀመሪ ዝኣክል ኣብ ቀረባ እዋን ዝፀሓፍካዮ ፅሑፍ ነይሩ። ኣብ ስሩዕን ዘይስሩዕን ሚድያ ዓብዪ መዛራረቢ ዛዕባ ኮይኑ ከምዘሎ እውን ይፍለጥ። ብዝተፈላለዩ መንገድታት ርእይቶታት መፂኦሙኻ ክኾኑ ይክእሉ እዮም እሞ ኣብኡ ተመስሪትካ

Front 30

ክበርህ ኣለዎ ብእትብሎ ዛዕባ እንተጀመርና

ጀነራል ፃድቃን፦ እቲ ፅሑፍ ከምቲ ኣብ መእተዊ ናይቲ ፅሑፍ ዝገለፅክዎ ናይዚ ዓዲ ናይ ፖለቲካ ኩነታት ዘተሓሳስብ እዩ ዝብል ገምጋም ሒዘ ካብዚ ገምጋም እዚ እውን ተበጊሰ ሓደ እቲ ኣነ ዝርእዮ ሓቅታት ዝመስለኒ፤ ካልኣይ ድማ ናበይ ከምርሕ ይኽእል ዝብል፤ ሳልሳይ መፍትሒ መሲሉ ዝተርኣየኒ ሓሳብ እየ ኣቐሚጠ፡፡ ሕዚ እንታይ ግብረ መልሲ ረኺብካ ዝብል ብሰለስተ ከፋፊለ ክርእዮ ይኽእል እየ። እቲ ብኢመይል ዝመፅኣኒን ብኣካል ረኺቡ ዘዋግዓንን ሰብ ሓደ እቲ ኩነታት ብትክክል ገሊፅካዮ ኢኻ ከምኡ እዩ ዘሎ። ካልኣይ ድማ ኣብ ዓድና ፀገም ኣሎ። ናይቲ ፀገም መፍትሒ ድማ ከምቲ ሓቢርካዮ ዘለኻ፤ ማለት መንግስቲ ስርሑ እናሰርሐስ በቲ ሕገ መንግስቲ መሰረት ገይርካ ናይ ፖለቲካ መፍትሒ ዝመፅኣሉ ኣንፈት ተኸቲልካ ምኻድ እዩ ፅቡቕ ዝብል እዩ ዝበዝሕ። ካብ ውሽጢ ዓድን ወፃእን ዝመፅእ ዝበዝሕ ርእይቶ እዙይ እዩ። ኣብ ልዕሊኡ ክልተ ካልኦት ርእይቶታት ኣለዉ።

እዚኦም ብሚድያ እውን ዝተገለፁ ስለዝኾኑ ካብ ተጋሩ ብፍላይ ድማ ናብቲ ውድብ ቅርብ ዝበሉ ሰባት፤ ንምንታይ እዩ ሕዚ እዚ ፅሑፍ ዝወፅእ ዘሎ ዝብል ኣረኣእያ ኣሎ። ብካልእ ወገን እውን ካብቶም ናይ ቀደም ፀላእቲ እንብሎም ሓይልታት ዝመፅእ ንምንታይ እዚ ፅሑፍ ሕዚ ምውፃእ ኣድልዩ ዝብል ኣረኣእያ ኣሎ። ካብ ዝተፈላለየ ኩርናዕ ይምፅኡ እምበር ትሕዝቶኦም ተመሳሳሊ እዩ፡፡ እቲ ዋና ነገር ኣብ ኩሎም ኣብቲ ትሕዝቶ ናይቲ ፅሑፍ ዘይኮነስ ፃድቃን ንምንታይ እዩ ሕዚ ፅሒፉ ዝብል እዩ እቲ ዋና ነጥቦም።  ገሊኦም ካብ እወንታ ተበጊሶም ቅድም   ኢልካ ክትፅሕፍ ነይሩኳ፤ ጊዜ ኣጥፊእኻ፤ ዘንጊዕኻ ጊዜ ክተጥፍእ ኣይነበረካን ዝብልዎ ነገር ኣሎ። እቲ ከምኡ ዝኾነሉ ምክንያት ሕዚ ኣብዚ ምጥቃሱ ብዙሕ ረብሕታት ዘለዎ ዋላ እንተዘይኾነ ኣብዚ ዓዲ ዘሎ ፖለቲካዊ ፀገም ኣብ ምፍታሕ ምሓገዘካ ካብ ዝብል ስለዘቅርብዎ ሓሳቦም እወንታዊ ብዝኾነ መንገዲ እቅበሎ እየ። እቲ ኣሉታዊ ዝኾነ መበገሲ ብሓደ ወገን መብዛሕትኦም ካብ ደገ ዋላ ካብ ውሽጢ ዓዲ ሕዝስ መንግስቲ ይደክም ስለዘሎ፣ ህወሓት ይደክም ስለዘሎ፣ ኢህወደግ ይደክም ስለዘሎ ውድቡ ከድሕን ኢሉ እዩ መፂኡ ዘሎ፤ የቕርቦ ኣለኹ ዝብሎ ዘሎ ሓሳብ እቲ መንግስቲ ይቐፅል። እቲ ሕገ መንግስቲ ይቐፅል፤ ካብኡ ድማ  ሕገ መንግስቲ መሰረት ገይርካ መፍትሒ ይደለ  ስለዝኾነ ዝብል ዘሎ ነቲ ውድብ ከድሕን፣ ነቲ ቃልሲ ከድሕን ዕድመ ክዘርእ ኢሉ እዩ ዝመፅእ ዘሎ ዝብል ኣረኣእያ ዘለዎም ኣለዉ። ካብቲ ውድብ ድማ ብዕሊ እውን ዝተገለፀ ሕዚ እቲ ውድብ ደኺሙ ኣሎ ኢሉ ሓሲቡ “ክብቀል” ኢሉ፤ ነቲ ውድብ ከጥቅዕ፤ ንካልኦት በትሪ ክኾን ኢሉ እዩ መፂኡ ዝብሉ ኣለዉ። እዚኦም እዮም እቶም ሰለስተ ኣረኣእያታት።

ሕዚ ነቶም ውድብ ከድሕን ኢሉ እዩ መፂኡ ዝብሉ እቲ ውድብ ክድሕን እንተደልዩ ተቓውሞ የብለይን ጥራይ ዘይኮነስ ክዕሪ ክድሕን እየ ዝደልዮ። ምክንያቱ ኢህወደግ ኣብ ቀፃላይ ናይ ኢትዮጰያ ናይ ፖለቲካ ህይወት እውን ቀሊል ዘይኮነ ተራ ኣለዎ ኢለ እየ ዝኣምን። ኣብዚ ናይ ሕዚ ፀገም ኣብ ምፍታሕ እውን በይኑ ኣይፈትሖን ካልኦት እውን ክሓውስ ኣለዎ ጥራሕ እየ ዝብል እምበር ናይቲ መፍትሒ ዋና ኣካል ከምዝኾነ ገይረ እየ ዝወስድ። በዚ መንገዲ እዚ ክሓዊ ዝክእለሉ ኣብ ውሽጡ መኺሩ ካብ ደገ እውን ሓሳብ ረኪቡ እታ ዓዲ እውን ዘቅንዓሉ ካብ ሓደጋ ዘድሕነሉ ንባዕሉ ዝሓውየሉ ፅቡቕ መንገዲ እንተመፂኡ ከም ዓብዪ ፀጋ ገይረ እየ ዝርእዮ። ከም ኣሉታ ውፅኢት ገይረ ኣይርእዮን።

እዞም ንውድብ ከጥቅዕ ኢሉ እዩ መፂኡ ሕዚ፤ ተበሊፁ ደኺሞም ኣለዉ ኢሉ ገሚቱስ ኣብ ልዕሊ ድኻምና ክወቕዓና እዩ መፂኡ ዝብሉ፤ ካብቲ ሓሳባት እቲ ድልየተይ እንታይ ምዃኑ ክርእዩ ዝክእሉ ይመስለኒ። ከምኡ ዓይነት ድሌት ኣይብለይን። ከምኡ ዓይነት ድልየት እንተዝህልወኒ እቲ ናይ ኣፀሓሕፋ መንገዲ ካልእ እዩ ክኸውን ነይሩ። መንግስቲ ስርሑ ይቀፅል፣ ሕገ መንግስቲ ይከበር፣ መሰረታዊ ናይ ሕገ መንግስቲ መትከላት ኣብ ተግባር ይውዓሉ  ምባል ምብቃል ወይ ነቲ ሕዚ ዘሎ መንግስቲ ምድኻም ተባሂሉ እንተተወሲዱ እቲ ፀገም ኣብቲ መንግስቲ እዩ እምበር ኣባይ ኣይኮነን። ኣነ ሕገ መንግስቲ ይከበር እየ ዝብል ዘለኹ። እቶም ናይ ሕገ መንግስቲ መትከላት ሓደ ስርዓት ከመይ ዜጋታቱ ከምዝመርሕ ዘርኢ ስታንዳርድ እዩ። ካብዚ ስታንዳርድ እዚ እንተወሪዱ እሞኸኣ ኢህወደግ ባዕሉ ዘቐመጦ መዐቀኒ፣ ካብቲ ባዕልኻ ዘቐመጥካዮ ስታንዳርድ ትወርድ ኣለኻ፤ ባዕልኻ ዘቐመጥካዮ ስታንዳርድ ወሪድካ ኣብ ዘይኮነ ፀገም ትኣትው ኣለኻ እዩ ሓሳብ ናይቲ ፅሑፍ። እዚ ናይ ፀላኢ ሓሳብ እዩ እንተተባሂሉ ምንም ክብል ኣይክእልን። ሓሳቦም ክገልፁ ይክእሉ እዮም። ማንም ዝክልክሎም የለን።

ስለዚ እነ ታይ እየ ክብል ደልየ እዚ ዓዲ ኣብ ፖለቲካዊ ፀገም እዩ ዘሎ። እዚ ፖለቲካዊ ፀገም እዚ ድማ በብዝመስለካ እዩ ኢንተርፕሬት ዝግበር። በብወገንካ እዩ ትርጉም ዝውሃቦ። ናይቲ ፀገም መበገሲ መሲሉ ዝተርኣየኒ ኣቐሚጠ ኣለኹ። እንታይ ደልዩ እዩ ሕዚ ፅሒፉ? ንምንታይ እዩ መፂኡ ሕዚ? ካብምንታይ ተበጊሱ ዝብል ነገር ነቲ ሓሳብ ካብ ዘንፀላልዎ እቲ ዘልዕሎ ዘሎ ሓሳብስ ትክክል ድዩ ኣይትክክልን ዝብል ሓሳብ ነቲ ኣጀንዳ እንተዝዕብልል ምመረፅኩ። ኣብቲ ዘቕርቦ ዘለኹ ሓሳብ እዚ ጌጋ እዩ ተባሂለሉ እንተዝንገረኒ ምመረፅኩ።  ወይ ኣነ ዘቕረብክዎ ሓሳብ ነቲ ሕብረተሰብ ስለዝኾነ እዚ ፃድቃን ዘቕርቦ ዘሎ ሓሳብ ትኽክል ኣይኮነን እንተዝብሃል ምመረፅኩ። ሕዚ ግን ኣብ ክንዲ ኣብቲ ሓሳብ ዝኸውን ንምንታይ ሕዚ? ዝብል ርእይቶ ከምዘሎ ይፈልጥ እየ። ካብኡ ሓሊፉ እውን እንታይ ደልዩ እዩ፤ ብድሕሪኡ እንታይ ኣሎ ዝብሉ ናይ ኮንስፔረሲ ቲኦሪ ሓሳባት እውን ኣለዉ። ካብ ደገ ይኹን ካብ ውሽጢ ዓዲ። እዞም ናይ ኮንስፔረሲ ትኦሪ ማለት ከምዚ ኢሉ ዝፅሕፍ ዘሎስ ሓደ ተንኮል ኣሎ ብድሕሪኡ ኢሉ ሓሲቡ ዝመፅእ ኣተሓሳስባ ንኹሎም እናሰማዕኻ እዚ ኣይኮነን እዚ ከምዚ እዩ እናበልካ ምዝራብ ኣፀጋሚ እዩ። ናይ ከምዚ ዝበለ ኣተሓሳስባ ሕመቑ ይኹን ፀገሙ እንታይ እዩ….. ዋላ ክተእምኖ እትደሊ ሰብ እውን ኣይኣምንን። ካብ መበገሲኡ ካብዚ ተበጊሱ እዩ ኢሉ ሓሳብ ሒዙ፤ ሓንሳብ ደምዲሙ ስለዝብገስ ኣይኮነን ኢልካ ክተእምኖ እንተፀዓርካ እውን ኣይኣምንን። ስለዚ ምንም ክግበር ዝኽእል ነገር የለን። እንነብረሉ ዘለና ናይ ፖለቲካ ሃዋህውን ባህልን ዝፈጠሮ እዩ። እዚ እዩ እቲ ዝረኸብክዎ ሓፈሻዊ ርእይቶ።

እቲ ዝዓበየን ዋና ሓሳብን ዓድና ኣትያቶ ንዘላ ፀገም መፍትሒ እዚ እዩ፤ ብሰላማዊ ሰልፍን ብዝተዓጠቑ ዕግርግርን መንግስቲ ንምልዋጥ እውን ኣይኮነን። እዚ ናብ ካልእ ፀገም ስለዘእትወና፤ እቲ ሕዚ ዘሎ ፖለቲካዊ ሽግር ድማ ከምዘለዎ ክቕፅል ኣይክእልን፤ ክፍታሕ ኣለዎ። እቲ መፍትሒኡ ድማ ሰለማውን ሕገ መንግስታውን ብዝኾነ መንገዲ ሓደ መስርሕ ጀሚርካ ኣብ ኢህወደግ በይኑ ተሓፂሩ ዘይኮነስ ወይ ንሱ በይኑ ብዝጀመሮ ፕሮግራም ዘይኮነስ ካልኦት ኣብ ጉዳይ ዓድና የእትወና እዩ ዝብሉ ሓይልታት እውን  ብማዕረ ተሳቲፎሙሉ መፍትሒ ምድላይ እዩ ዝብል ኣረኣእያ ኣሎ። እዚ እዩ እቲ መፍትሒ ዝብል ርእይቶ ዓብላላይ እዩ። እቶም ክልተ በዚ በቲ ዝመፅኡ ዘለዉ ጫፋት ብክልተ ወገናት ዝመፅኡ ከም ዘለዉ ጫፋት ገይረ እየ ዝርእዮም።

ውራይና፦ እቲ ዘሎ ፖለቲካዊ ዘይምርግጋእ ዝገለፅካሉ መንገዲ ኣዝዩ ዝተጋነነ እዩ ዝብሉ ኣለዉ። ከቢድ ናይ ፖለቲካ ቅልውላው ኣሎ ብዝብል ኢኻ ገሊፅካዮ። እዙይ ድማ ንቲ ፀገም ኣጉሊሁ ንምርኣይ ኮነ ኢሉ ዝገበሮ እዩ ዝብል ይለዓለካ እዩ። ስለዚ ብትክክል  ነቲ ኣብ ባይታ ዘሎ ፀገም ገሊፀዮ ዲኻ ትብል ወይስ ምስቲ ተጋኒኑ እዩ ዝብል ትሰማማዕ ኢኻ?

ጀነራል ፃድቃን፦ ተጋኒኑ እዩ ብዝብል ኣይሰማማዕን። ከምዘሎዎ ገሊፀዮ እየ ዝብል። ምክንያቱ ኣብቲ ፅሑፍ ዝገለፅኩሉ መንገዲ ኣሎ። ኣብዚ ዓዲ ልዕሊ ዓሰርተ ገለ ዓመታት ናይ ሓደ ፓርቲ ምሉእ ልዕልነት እዩ ዘሎ። ኣነ እቲ ሲስተም እየ ዝርእይ። እቲ በብኸባቢኡ ዘሎ ሰለማዊ ሰልፍን ናይ ህዝቢ ቁጥዐን ከም መግለፂ ገይረ እየ ዝርእዮ። እቲ ዋና ዝርእዮ እቲ ስርዓት እዩ። እቲ ስርዓት ክብል እንተለኹ ባዕሎም እቶም መራሕቲ ከይተረፈ ኣብዚ ቀረባ እዋን ኣብ ዝነበረ ምይይጣት እውን የልዕልዎ ነይሮም…. ኣነ በይነይ ኣይኮንኩን ዘልዕሎ ዘለኹ። ኣብቲ ንምንታይ መፃእን ኣፈታትሑኦን ንፈላላ እምበር፡፡

ናይ ሓደ ፓርቲ ምሉእ ልዕልነት ኣሎ። ፓርላማ ብሓደ ፓርቲ እዩ ተታሒዙ። እዚ ፓርላማ እዙይ ዝፈጥሮም እቲ ስራሕ ፈፃሚ ክቆፃፀሮ ተባሂሎም ዝቆሙ ኣካላትውን ባዕሉ ይቆፃፀሮም ብጠቅላላ ኣብመንጎ ንዝተወሰ እዋን ብመረፃ ዝቆመ ምምሕድዳርን፤ (regime) ናይታሃገር ፖሊሲታትን ስተራተጂታትን ዘፅደቆ መንግሰታዊ ላዕለዋይ ወሳኒን ተቆፃፃሪ ኣካልን (state) ንዙይ ዝመርሕ ፓርትን ዘሎ ናይ ስራሕ ክፍፍል ተደምሲሱ ኣሎ፡፡ እዙይ ዓብይ ሓደጋ እዩ፡፡ ዓወት ን ኢህወደግ ኣይኮነን፡፡

ውራይና፦ ኣብኡ ግን ጀነራል እቲ ኣካል ንሱ ንኣይ ከምዝርድኣኒ ዴሞክራቲክ መንግስቲ ከይኸውን፣ ናይ cheek and Balance ሚዛኑ ሓልዩ ከይኸይድ ዝገብር ብምዃኑ ናብቲ ፖለቲካዊ ቅልውላው ዝበልካዮ ክወስደና ዶ ይክእል እዩ?

ጀነራል ፃድቃን፦ ንሱ እዩ ናይቲ ቅልውላው መበገሲ። ማንም ተቖፃፃሪ ዘይብሉ ክኸውን እንተሎ፤ ማለተይሲ ሚኒስተር፤ ዳይሬክተር፤ ዘይኮነስ ብሕብረተሰብ ደረጃ ስትራክቸርድ ዝኾነ ሓደ ፓርቲ ስልጣን ሒዙ ክሰርሕ እንተሎ እንተጥፍእ ተጥፍእ ኣለኻ ክብሎ ዝኽእል ዝተወደበ ናይ ህዝቢ ተቖፃፃሪ ሓይሊ ኣብ ዘየለሉ እዋን እቶም ካልኦት ፀገማት ክትፈትሕ እንተፈተንካ እውን ኣይፍትሑን። ተመሊሶም እዮም ናብ ዝነበርዎ ዝመጽኡ። ስለዚ ፀገም ኣሎ ክብል እንተለኹ እቲ ሲስተም ኣብታ ዓዲ የጋጥም ንዘሎ ፀገም ንምፍታሕ ኣብ ዘይክእለሉ፤ ባዕሉ ንባዕሉ ጥራሕ እናሰምዐ፣ ብዝመሰሎ መንገዲ ጥራሕ እናፈትሐ፣ ኣብ ደገ ዘለዉ ሓይልታት እዞም ፀገማት እዚኦም ንምፍታሕ ዘክእሎም ዕድል ብጣዕሚ እናፅበበ፣ ዝኸይድ ስርዓት እዩ ዘሎ። ሕዚ ኣብዚ ሰዓት ዝመፅእ ናይ ህዝቢ ቁጥዐ መተንፈሲ ስለዘይብሉ ናብ ዝኸበደ ፀገም እዩ ዝወስደና። ሕዚ ዝርኣዩ ዘለዉ ቁጥዐታት ህዝቢ ዋላ እውን እቲ ዘርኢ መሰረት ዝገበረ ዝመስል ምልዕዓላት ምስቲ ናይቲ ስርዓት ኣወቓቕራ ተኣሳሲሮም ዝመፅኡ እዮም፤ ተነፃፂሎም ዝርኣዩ ኣይኮኑን። እዞም ፀገማት እዚኦም ክፈትሕ ክደሊ እንተሎ እውን  ምፍታሕ ናብ ዘፀግመሉ ኩነታት ክኣትው እዩ፤ ኢለ ስለዝኣምን እየ እቲ ቅልውላው ከቢድ እዩ ዝብሎ። ስለዚ ምስኡ ዝመጣጠን መፍትሒ ክቕመጠሉ ኣለዎ።

ናተይ ናይ ምኽባድን ዘይምኽባድን መዐቀኒታት፤ ብርግፅ እቶም ዝልዓሉ ዘለዉ ተቓውሞታት  ሓደ መግለፅታት እዮም። እዚኦም ግን ካብ ምንታይ እዮም መፂኦም? መንግስቲ ባዕሉ ብዝኣመነሉ እኳ ስልጣን ንናይ ባዕልኻ መጥቀሚ ምግባር ዝብል እውን ሓደ መግለፂኡ እዩ። ሕማቕ ምምሕዳር ምህላው ካልእ መግለፂኡ እዩ። ግልዝይና ካልእ መግለፂኡ እዩ። ብዙሓት መግለፅታት ኣለዉዎ። ተደሚሮም ክርኣዩ እንተለዉ ግን….

ውራይና፦ ኣብኡ ግን …. እቶም ናይ መንግስቲ ናይ ዴሞክራሲ ትካላት፤ እቲ ቁመና ተጣይሹ እዩ። ሓደ ዲሞክራስያዊ መንግስቲ ክህልዎ ዘለዎ ቁመና ዝሓዘ ይመስለኒ። እቲ ፀገሙ ክኸውን ዝክእል ኢህወደግ ንኩሎም ምቁፅፃሩ እዩ። ሕዚ ኢህወደግ ንኩሎም መሓውራት ምቁፅፃሩ ነቲ ስርዓት ስግኣት ዶ ክኸውን ይክእል? ንኣብነት ቻይና እንተወሲድና ኮሚኒስት ፓርቲ ቻይና ንኩሎም ማሓውራት ይቆፃፀር። እቶም ኮሚኒስት ፓረቲ ቻይና ድማ ናይ ባዕሎም መትከላትን መለለይታትን (ሜሪቶክራሲ፣ ኣዳብታብሊቲ፣ ፍሌክስቢሊቲ ..ዝበሃሉ) ኣለውዎም፤ ከምኡ ምዃኑ ቻይና ኣብ ፅቡቕ ኣላ። ስለዚ ኢህወደግ ከምኡ ዝበለ ውድብ ክኸውን ኣይክእልን ድዩ? ከምኡ ዝበለ ብመርህ ዝምራሕ እንተኾይኑ እሞ ንኢህወዴግ ከምኡ ክኾን እንተገይርና ኣየኽይድን ድዩ? ካልእ ኣነ እቲ ስርዓት ፀገም ኣለዎ ክብል እንተኮይነ እቶም ትካላት ዘየለዉ እንተኾይኖም እዩ። ሕዚ ግን እቶም ትካላት ኣለዉ። እቲ ፀገሙ ኣብቲ ናትካ ፅሑፍ እውን ዝተልዓለ ኢህወደግ በይኑ ተቆፃፂርዎም እዩ ዝብል እዩ። ስለዚ እቲ መፍትሒ እቶም ሰባት ክቅየሩ ምግባር እምበር እቲ ስርዓት ብመሰረቱ ሽግር ኣይብሉን ማለት ናብ ዝብል ይወስደኒ።

ጀነራል ፃድቃን፦ እዚ ከከም ኣረኣእያኻ እዩ። እቶም ሰባት ብምቕያር እቲ ፀገም ክፍታሕ ይኽእል እዩ ይብል ኢህወደግ፡፡ ኣነ ድማ ኣይከኣልን እብል። ርሑቕ እንተይከድና ናይ ቻይና ኮሚኒስት ፓርቲ እውን እንተኾነ ብዙሕ ፀገማ ኣሕሊፉ እዩ።  ነታ ዓዲ ናብ ከቢድ ሓደጋ ክወስዱ ዝክእሉ ፀገማት ሓሊፉ እዩ። ግን ክፈትሑ ዘክእልዎም ብዙሓት ነገራት ነይሮምዎ እዮም። ክንድናትና ናይ ህዝብታትን ሃይማኖትን ብዙሕነትን የብሎምን፡፡ ናቶም ባህሊን ናትናን ይፈላለ እዩ፡፡ እዙይ ኮይኑ’ውን ሕዚ እውን እንተኾነ እቶም ናይ ምዕራብ ናይ ዲሞክራሲ ታሓለቕቲ ዝብሃሉ ዘልዕልዎ ሪፖርትታት መሰረት ገይርና ክንርኢ እንተኾይንና ቻይና ዲሞክራቲክ መንግስቲ ዝብሃል ኣይኮነን። ብዙሕ ጥሕሰታት ሰብኣዊ መሰል ኣለዎ፤ መላኺ መንግስቲ ፀቒጡ ሒዙ ኣብቲ  ኢኮኖሚ ለውጢ ንምምፃእ ብግልፂ እውን ዲሞክረሲ   ይሕደረልና ሕዚ ኢኮኖምያዊ ለውጢ ኢና ክነምፅእ ዘለና ኢሎም ዝኸዱ ዘለዉ እዮም። ንሕና ከምኡ ኢልና ዲና ንኸይድ ዘለና ዝብል እቲ ኦፍሻላዊ እንፈልጦ መግለፂ ከምኡ ኢልና ኣይኮናን እንኸይድ ዘለና ዝብል እዩ። ከምኡ ኢልና ክንከይድ ኣይንክእልን ምባል እውን ትክክል እዩ ዝመስለኒ። ምክንያቱ ኣብ ኢ/ያ ዘሎ ናይ ብሄር ብሄረሰባት ኩነታት ናብ ሓደ ናይ ስምምዕ መደምደምታ ንምምፃእ ነዊሕ ጊዜ ይወስድ። እዚኣቶም ዝተቐበልዎ ሓደ ፓርቲ ክህሉ ከቢድ እዩ። ቀሊል ፕሮሰስ ኣይኮነን። በቲ ዕጥቃዊ ቃልሲ ዝመፅአ ውድብ ከምኡ ክገብር እንተደልዩ ድማ እቲ ሕዚ ዝፍጠር ዘሎነገር እዩ ዝፍጠር ማለት እዩ።

ስለዚ ኣብ ኢ/ያ ዝህልው ናይ ዲሞክራስያዊ ስርዓት ህንፀት ኣብ ሕብረተሰብ ዘለዉ ዝተፈላለዩ ኣራእያታት ኣብ ውሽጢ ሓደ ፓርቲ ኮይኖም ጥራይ ዘይኮነስ ብዝመሰሎም መንገዲ ተወዲቦም እናተንቀሳቐሱ ሓሳቦም ናብ ሕብረተሰብ እናቅረቡ እቲ ዝመርፅ ሕብረተሰብ ንዝደለዮ እናመረፀ መንበረ ስልጣን እናሃበ ኣብታ ናይታ ዓዲ ቁልፊ ቦታታት ንኣብነት ፓርላማን ንሱ ዝፈጥሮም ኣካላትን ዓብዪ ድምፂ እናሃለዎ እቲ ሕብረተሰብ እውን ናቱ ኣረኣእያ ዘለዎም ኣካላት ከምዝወከለ እናረኣየ ክኸይድ ምግባር እዩ ዝመስለኒ። ካብዚ ወፃኢ እንተኾይኑ ኣብቲ በፂሕናዮ ዘለና ኢና እንበፅሕ ማለት እዩ። ኣብ ኢ/ያ ብናተይ ኣተሐሳስባ ክብፅሓሉ ዝግብኦ ግፍሕ ዝበለ ናሽናል ኮንሰንሰስ ክህሉ ዝግብኦ ይመስለኒ።  consensus (ሃገራዊ ምስምማዕ) ማለት እዚ ዕርቂ ገለ ማለት ዘይኮነስ  ከም ዓዲ መጠን ናይ ፖለቲካ ኣንፈትና ናይ ዓዲ ምምሕዳርና ከመይ ኢልና ንኺድ? ዝብል እዩ። ንኣብነት ብኢህወደግ ዝምራሕ  ናይ ፖለቲካ ስርዓት ኣብ ኢ/ያ ብሄር ብሄረሰባት መሰረት ዝገበረ ናይ ፌደራል ስርዓት እዩ ክህልው ዘለዎ ዝብል ኣተሓሳስባ ኣሎ። ኣነ እዚ ኣተሓሳስባ እዚ ትክክል እዩ ኢለ እየ ዝኣምን። ናይዞም ብሄር ብሄረሰባት ትክክለኛ ወከልቲ ምሉእ ድምፂ ሃልይዎም እንድሕር ኣብ ውሳነታት ተሳቲፎም እዚ ኣብ ኢ/ያ ዘሎ ፖለቲካዊ ኩነታት የንፀባርቕ እዩ ዝብል እመነት ኣለኒ። እዚ ግን ብገፊሕ ናይ ህዝቢ ዝርርብን ምስምማዕን  (debate) ክምዕብል ዝክእል እዩ። ብርግፅ እቲ ሕገ መንግስቲ ክፀድቅ እንተሎ ክግበር ዝግብኦ ብዝተኸኣለ መጠን ተገይሩ እዩ። እዚ እቲ ሓደ ኣረኣእያ እዩ።  

ካልእ ኣረኣእያ ድማ፤ ብዙሓት ናይ ኢ/ያ ምሁራት ዝሕብርዎ እዚ ብሄር መሰረት ዝገበረ ፌደራላዊ ምምሕዳር ነዛ ዓዲ ናብ ምብትታን ክወስዳ እዩ። ነዛ ዓዲ ኣይጠቅምን። ፌደራል ምምሕዳር እንተኾይኑ እውን ኣብ ክንዲ ብሄር ብሄረሰባት መሰረት ዝገበረ ዝኸውን ጂኦግራፊ መሰረት ዝገበረ እንተኾነ ይሓይሽ። ካልኣይ እቲ መንግስቲ እውን ህዝብታት ናብ ሓድነት ዘምፅእ መስርሕ ክህልዎ ኣለዎ ዝብል ኣተሓሳስባ ዘለዎም ኣለዉ። እዚኣቶም ብደረጃ ሊሂቃን ማለት እውን ብሚድያን ብካልእን እዮም ሞጎት ዝግበረሎም እምበር  ባዕሎም ክኢሎም ክልተ ኣተሓሳስባታት ኮይኖም ቀሪቦም ኣብዛ ዓዲ ከመይ ነኽይዶ ዝብል ናብ ምርድዳእ ብዘምፅእ ደረጃ ገፊሕ ምይይጣት ተገይርሎም ኣብ መወዳእታ እውን በቲ ሞጎት ክዓልቡ ስለዘይክእሉ ናብቲ መራፃይ ኣካል ቀሪቦም እቲ መራፃይ ኣካል ኣይ እዚ መንገዲ እዚ ይሕሸና ኢሉ ክውስን ዝተገበረሉ መስርሕ ኣይኮነን ዘሎ።

ናይዚ ውፅኢት ዝኾነ ብዓዲ ደረጃ ከመይ ኣቢልና እንኸይድ ኣብ ዝብል ብኢህወደግ ዝመፅአ ሓሳብ ኣሎ። ምናልባት ብትኽክል ኣብ ተግባር እንተውዒሉ፤ ማለተይ እቲ ሕገ መንግስቲ ኣብ ተግባት እንተውዒሉ ናይ ብዙሓት ሰባት መሰል እውን እንተሒዙ ካብ ማንም ሓይሊ ንላዕሊ ብዙሕ ሓይሊ ከሰልፍ ይኽእል ይኸውን እዩ ኢለ እየ ዝግምት ኣነ። ነዛ ዓዲ ፀገማታ ዝፈትሓላ እውን ንሱ እዩ ኢለ ይኣምን። በቲ ደረጃ እቱይ ዝተሰርሓሉ ግን ኣይመስለንን። በዚ ደረጃ እዙይ ስለዘይተሰርሓሉ እቲ ኣሉታዊ ፕሮፖጋንዳ ገፊሕ ፀገም ፈጢሩ ኣሎ። ናይ ሓደ ብሄር ልዕልነት ከምዘሎ፣  ካልኦት ውድባት ነቲ ናይ ሓደ ብሄር ውድብ መዳመቕቲ ተባሂሎም ዝተፈጠሩ ከምዝኾኑ፣ ድልየት ህዝቢ ኢ/ያ ካልእ ከምዝኾነ ተገይሩ እዩ ዝዝረብ።

ስለዚ ገፊሕ ናይ ህዝቢ ድልየት ዝተርኣየ አይኮነን። እዚ እንታይ ማለት እዩ ካብዚ ዝመፅእ ፀገም ኣሎ። እዞም ብዓዲ ደረጃ ከመይ ኢልና ኢና ክንከይድ ዘለና? እንታይ ኢና ክንገብር ዘለና ዝብሉ መሰረታዊ ሓሳባት ብዝዓበየ ደረጃ ተላዒሎም ዝርርብ ተገይሮም ኣብ ዝርርብ ድማ ተነፂሮም ናብ መራፂ ከይዶም፣ እቲ መራፂ ተቐቢልዎም ንዝመሰሎ መሪፁ ናይታ ዓዲ ስርዓት እውን ብኡ ክመሓዳደር ናይ ምግባር ኣካይዳ ብፍላይ ሕዚ እቲ ማሕበራውን ኢኮኖምያውን ለውጢ እናዓበየ ክመፅእ ከሎ፣ ዝተምሃረ ማሕበረሰብ እናበዝሐ ክከይድ ከሎ፣ ተደላዪ እናኾነ ይኸይድ ኣሎ። ኣብዚ ከምዚ ዝመሰለ ኩነታት እዩ ሓደ ፓርቲ ምሉእ ልዕልነት ዘለዎ። እቲ ተቆፃፃሪ ንኹሎም ኣካላት ምሉእ ብምሉእ ተቆፀፂሩ ይኸይድ ኣሎ። እዚ ነቲ ፖለቲካዊ ስርዓት ናብ ከቢድ ቅልውላው ክኣቱ እዩ ዝገብሮ። ናብ መተንፈሲ ዘይብሉ ከቢድ ቅልውላው ክኣትው እዩ ዝገብሮ። እቲ ፀገም ነዊሕ ጊዜ ዝፀንሐ እዩ። ካብ ሃይለስላሰ፣ ካብ ደርጊ ጀሚሩ ዝመፅአ ፀገም እዩ። እናተኣከበ እናተኣከበ መፂኡ ሕዚ ሓደ መግለፂኡ ኮይኑ ዘሎ ኢህወደግ ስልጣን ሒዙ ኣሎ፤ እዚ ስልጣን እዚ ዝሓዞ ሓሳብ ነቲ ካልእ ኣካል ናፃን ግልፅን ኮይኑ ሕገ መግስታዊ ብዝኾነ መንገዲ እናገለፀ ናብቲ ሕብረተሰብ እናኣተወ ሓሳቡ ኣብቲ ማሕበረሰብ ተቐባልነት ረኺቡ ዝዓቅሙ ፖለቲካዊ ሓይሊ ሒዙ ክኸይድ ዝክእለሉ ኩነታት ኣፅቢብዎ ኣሎ ዝብል ኣረኣእያ ኣሎ። ብርግፅ ጠቅላላ ዓፊንዎ ዝብል ኣረኣእያ እውን ኣሎ። እዚ ከምዚ ዝበለ ኩነታት ናብ ክፍታሕ ዘይክእል ፖለቲካዊ ቅልውላው እዩ ዝወስድ ዝብል ኣረኣእያ እዩ ዘለኒ።

ስለዚ ብሃገር ደረጃ ከመይ ኢልና እንተኸድና እዩ ዝሕሽ ዝብል ብገፊሑ ኣብዚ ጉዳይ የእትወና እዩ ዝብሉ ተሳቲፎሙሉ ኣብ ሕብረተሰብ እውን ገፊሕ ምይይጥ ተገይሩሉ፤ ግፍሕ ዝበለ consensus ምትእምማን ፈጢርካ እዩ ክኽየድ ዘለዎ። ኣብ ዝሓለፈ ጊዜ ኩነታት ዝፈቐደልና እቲ ዝግበር ተገይሩ። እቲ ናይቲ ሕገ መንግስቲ ኣመሰራርታ  ንህዝቢ ዘሳተፈ ኣይነበረን ዝብል እምነት ኣይብለይን። እኒ ኣቶ ክፍሌ ወዳጆ እዮም መሪሖምዎ። ብናይ ኢህወደግ ኣተሓሳስባ ተቐሪፆም ዝብሃሉ ሰባት ኣይኮኑን። ዓለም ለኸ ተሞኩሮ practice ፈትሾም እዮም። ሰብ ሞያ ኣምፂኦም ኣማኺሮም እዮም። ኣብ ሕብረተሰብ እውን እንተነኣሰ ክሳብ ኣብ ሕድ ሕድ ቀበሌን ጣብያን 145 ሰባት ዘሳተፈ ኣኼባታት ተኻይዶም፡፡ ስለዚ ኣሳታፋይ እዩ ነይሩ። ግን ቅድሚ 25 ዓመት ዝነበረን ሕዚ ዘሎን ድማ ናይ ባዕሉ ለውጢ ኣለዎ፤ ምዕባለታት ኣለዎ። ብካልእ ወገን እውን ኣብቲ ጊዜ እቱይ እቲ ዝሰዓረ ሓይሊ ከም ድልየቱ ክገብሮ እዩ ዝብል ኣተሓሳስባ ስለዝነበረ ኩሎም ዝተፈለየ ኣተሓሳስባ ዝነበሮም ሓይልታት መፂኦምስ ገፊሕ ክትዕ ተገይሩሎም፤ ብክትዕ ክውድኡ ዘይክእሉ ድማ ብ መራፃይ ይወድኡ ተባሂሎም ከይዶም ነይሮም ኢልካ ምዝራብ ኣይከኣልን። እናወዓሉ እናሓደሩ ክኸዱ እንተለዉ ኣብቲ ሕብረተሰብ  ዝተማሃረ ሰብ እናበዝሐ ክኸይድ እንተሎ፣ እቲ ኮሙኒኬሽን እውን እናሰለጠ ክኸይድ እንተሎ፣ ናይቲ ሰብ ሕቶ እናዓበየ ይኸይድ ኣሎ።

እዙይ ብናይ ሓደ ፓርቲ ኣረኣእያ፣ ብናይ ሓደ ኣንፈት ናይ ሓደ ዓዲ ናይ ዕብየትን ዲሞክራስን ኣንፈት ክተምፅኦ ኣፀጋሚ እዩ። እቶም ካልኦት እውን ካልእ ኣማራፂ ኣተሓሳስባ ኣለና፤ እቲ ስረዓት መተንፈሲ ኣይብሉን እዩ ዝብሃል ዘሎ። ኣነ ክሓስቦ እንተለኹ ናይቶም ፀገማት መፍጠሪ ምክንያት ኮይኑ ዘሎ ዝመስለኒ ሓደ እዙይ እዩ። ካልኣይ እቲ ፓርቲ እውን ኣብ ባዕሉ ኣብ ውሽጡ ዝነበርዎ ፀገማት ኣለዉ። ናይ ሰናይ ምምሕዳርን ግዕዝይናን ፀገማት ኣለዉ። እዚኣቶም ብሕማቅ ክግለፅ ገይሮምዎ እዮም። ሳልሳይ ገፊሕ ስእነት ስራሕ ኣሎ። ናይ ናብራ ምፍልላይ ኣሎ። እዚ እውን ዝፈጥሮ ዓብዪ ፀገም ኣሎ። ራብዓይ ግን ብውሽጣውሽጢ እንደገና እዚ ብናይ ሓደ ብሄር ልዕልነት ዝመፅአ እዩ፤ ንሳቶም እዮም ከምዚ ዝገብርዎ ዘለዉ ዝብል ፀለመ ብገፊሑ ይካየድ ኣሎ። እዚ ፀለመ እዙይ ንነዊሕ ጊዜ ፀኒሑ እዩ። ቀስ ብቐስ እናዓበየ መፂኡ ኣሎ። እዙይ ቀደም ዝነበረ እዩ። ሎሚ ንዓይ ተኸሲቱለይ ማለተይ ኣይኮነን። ቀስ ብቐስ ግን ሕብረተሰብ ናብ ዘናቑረሉ ደረጃ እናበፅሐ ይኸይድ ኣሎ። ሓምሻይ ሓላፍነት ዝወስድ፤ እዚ ማለት ነቶም ሰልፍታት ዘይኮነስ ኣብ ዓዲ ዕግርግር ከይፍጠር ኢኮኖሚ ይኹን ዲሞክራስያዊ ስርዓት እናዓበየ ክኸይድ፣ ከግብር ዝኽእል ብቕዓት ዘለዎ ተቓዋሚ ኣብ ውሽጢ ዓዲ የለን። እዚ ብኸይዲ ዝመፅአ እዩ። እዚ ዝተጠቐሰ ኩነታት ኣብ ምፍጣር ኢህወደግ ዓብዪ ሓላፍነት ኣለዎ። እቶም ፖርትታት እውን ናይ ባዕልም ድኽመት ኣለዎም። ብጭቡጥ ግን እቲ ሕዚ ዘለናሉ ኩነታት ኣማራፂ ተቓወምቲ ፓርታት የለውን። እቲ ናይ ተቓውሞ ሓይሊ ኣብ ደገ እዩ ዘሎ። ካብ ደገ ብዝመፅእ መርዛም ዝኾነ ዘርኣዊ ፕሮፖጋንዳን ተልዓሉ ብዝብል ጫውጫውን እዩ ዓዲ ዝሕመስ ዘሎ። ኣብ ላዕሊ እዙይ ናይቲ ፓርቲ ኢህወደግ ውሽጣዊ ሓድነት ስምምዕነትን እናተሸርሸረ ይኸይድ ኣሎ ይበሃል፡፡ ነዙይ ዘርእዩ ምልክታት ‘ውን ንርኢ ኣለና፡፡ ናይ ወልቃይት ጉዳይ ሓደ ምልክት እዩ፡፡ ናይ ደገ ሓይልታት ፖለቲካዊ ፅልዋ ኣብቲ ፓረቲ ባዕሉ ቀሊል ኣይመስልን፡፡ እዙይ ናበይ እዩ ክወስደና የፍርሕ እዩ፡፡ እዚኦም ኩሎም ደሚርካ ክትርእዮም ከለኻ እቲ ፖለቲካዊ ቅልውላው ዓብዪ እዩ ዝብል ኣረኣእያ ኣለኒ።  እዚ ብምዃኑ እቲ ፀገም ብሓደ ፖለቲካዊ  ፓርቲ  ጥራሕ ዝፍታሕ ኣይኮነን። እቲ ፓርቲ እዚ ኣብ ምፍታሕ ዓብዪ ግደ ኣለዎ። ኣክቲቭ ተዋሳኣይ ክኸውን ኣለዎ። ግን በይኑ ዝፈትሖ ኣይኮነን ዝብል ኣተሓሳስባ ኣለኒ።  እቲ ፀገም ድማ ናይ ሓደ ፓርቲ ኣብ ስልጣን ምፅናሕ ዘይምፅናሕ ዘይኮነስ ነቲ ዝካየድ ዘሎ መርዛም ፕሮፖጋንዳን እናተኣከበ ዝፀንሐ ናይ ስራሕ ስእነትን ሓላፍነት ክወስድ ብቅዓት ዘለዎ ተቓዋማይ ሓይሊ ኣብ ውሽጢ ዓዲ ዘይምህላውን እቲ ዕግርግር እንተመፂኡ ታራ መንግስቲ ምቕያር ጥራሕ ዘይክኾን ይኽእል እዩ። ታራ መንግስቲ ካብ ምቕያር ሓሊፉ ህዝቢ ምስ ህዝቢ ዘናቁር ክኸውን ይኽእል እዩ። ክሳብ ክንዲዚ ክኸይድ ይኽእል እዩ ዝብል ፍርሒ ኣለኒ። ካብዚ ተበጊሰ እቲ ቅልውላው ዓብይን ዓሚቑን እዩ ዝብል ኣረኣእያ ኣለኒ።

እዙይ ዓብዪ ስግኣት ዘይኮነ ምዃኑ ዘረጋግፀለይ ሰብ ይደሊ እየ። ዘይኮነ ክኸውን እውን ይደልዮ እየ። ግን ኣነ ክሓስቦ እንተለኹ ከምዚ ዝበለ ዕምቆት ዘለዎ ቅልውላው እዩ ዝብል ኣተሓሳስባ እዩ ዘለኒ። ስለዚ ከጋንን ኢለ ዘይኮነስ ጠቅላላ እቶም ዝገለፅክዎም ጉዳያት ብሓደ ተኣሳሲሮም እቲ ቅልውላው ብጣዕሚ ዓሚቅ እዩ፤ ውሕልል ዝኾነ ሓሲብካ ዝግበር ዓዲ ብቐፃልነተ ክትከይድ ተጀሚሩ ዘሎ ነገር እውን ናብ ዝልዓለ ደረጃ ንክሰጋገር ዘኽእል እዩ ዝብል እምነት ኣለኒ።

 ኣነ እዚ ክልቲኡ ከም ዕድልን ስግኣትን እየ ዝርእዮ። ኣብ ቀራና መንገዲ ኢና ዘለና፡፡ እዚ ጉዳይ ተንቲንካ ርኢኻ እንድሕር ግፍሕ ዝበለ መፍትሒ ነቶም ካልኦት ሓይልታት እውን ዘምፅእ፤ እቶም ዝተፈላለዩ ኣረኣእያታት እውን ከም ድላዮም ኣብዚ ዓዲ ክዝረቡ ብሰለማዊ መንገዲ ሕገ መንግስቲ ተኸቲሎም ክዝረቡ እቲ ብዘረባ ተወዲኡ ናብ ስምምዕ ክበፅሕ ዝኽእል ናብ ስምምዕ ክበፅሕ እንተክኢሉ፤ እቲ ከምኡ ክኸውን ዘይክእል ድማ ፓርትታት ተመስሪቶሙሉ ናብ ምርጫ እንተቐሪቡ እቲ መራፃይ ኣካል ወሲኑ በዚ ኢና እንኸይድ ዝብለሉ መንገዲ እንተተፈጢሩ ዕድል እዩ። ነዚ ዓዲ እዙይ ናብ ዝልዓለ ደረጃ ዝወስዳ እዩ። ናብ ዝልዓለ ምርግጋእ ናብ ዝልዓለ ዲሞክራስያዊ ስርዓትን እናዓሞቐ ዝኸይድ ዲሞክራስን መሰረት ዝንፀፈሉ፣ ኩሎም ፀገማት ድማ ብዲሞክራስያዊ መንገዲ ዝፍትሕሉ እቲ ሕገ መንግስቲ ምሉእ ብምሉእ ተግባራዊ ዝኮነሉ ኩነታት ክንፈጥር ንክእል ኢና ኢለ ይኣምን። እንድሕር ብግቡእ ዘይተፈቲሑ ድማ ናብ ክንወፅኦ ዘይንክእል ቅልውላው ከእትወና እዩ ኢለ ይኣምን። እዚ ሓሳብ እዚ ከቕርብ ዝገበረኒ ዋና ነገር እቲ ሓደጋ እውን ይርእዮ እየ እቲ ዕድል እውን ይርእዮ እየ። ኣብቲ መጀመርያ ዘውፃእኽዎ ፅሑፍ ኣብቲ ሓደጋ ምርኣይ ኣዘንቢሉ ክኸውን ይኽእል እዩ። ግን እቲ መማረፂ ሓሳብ ዘቕረብክዎ ድማ ናብ ዝደልደለ ዲሞክራስያዊ ስርዓትን ኢኮኖምያዊ ዕብየትን ንክንሰጋገር በሪ ዝኸፍት እዩ ኢለ ኣቐሚጠ እየ። ስለዚ ክልቲኡ ስለዝርኢ እቲ ፀገም ኣየጋነንክዎን።

ውራይና፦ ካብቲ ፅሑፍካ ተበጊስና ክንርኢ ከለና፤ ከምቲ ባዕልኻ መጀመርታ ዝገለፅካዮ  ክልቲኡ ጫፋት ዝሓዙ ርእይቶታት እዮም ዘለዉ። ነቲ ስርዓት ክቐትል እዩ መፂኡ ዝብሉ ኣለዉ፣ ከድሕን እዩ መፂኡ እውንዝብሉ ኣለዉ። ኣነ እዚ ርእይቶታት እዙይ ብሰለስተ ኣንፈታት እየ ዝርእዮ። ሓደ እቲ ዝገለጽካዮ እዩ፤ እቲ ፖለቲካ ክልተ ጫፋት ኣለዉዎ። ስለዚ ኣብቲ ናይ ዓድና ፖለቲካ ስለ ዘይተረዳዳእና እዩ ዝብል እዩ። ነቲ ስርዓት ፈፂሙ ዘይቅበል ኣሎ። ናይዚ ኣንፃር ድማ ናብ ተፃፃሪ ኣንፈት ዝደፍእ ሓይሊ ኣሎ። ካልኣይ ዝኾነ ሕቶ ዘልዕል ፀላኢ እዩ ዝብል ‘ዚ ሕዚ ኣብ ስልጣን ዘሎ ኣካል ባህሊ ገይርዎ ትርእይ።  እታ ዋና ግን ኣብዚኣ እውን ክትምልሰለይ ዝደልያ ኣካይዳ ትምልከት እያ። ኣካይዳ ማለት ፃድቃን ንቲ ስርዓት ከዕሪ እንተዝመፀእ ንምንታይ መጀመርታ ምስቶም ኣብ መሪሕነት ዝኒሀው ብፆቱ ዘይማኸር? ንምንታይ ሓሳቡ ናብ ዕዳጋ ይዝርግሕ? ዝብል እዩ ካብቲ ወገን ዝቐርበልካ እሞ   ብኣካል ምስኦም ምስቶም ናይ ውድብ ኣካላት ዶ ምዝርራብ ኣይምሓሸን  ነይሩ ንዝብሉ  እቲ ኣካይዳ ከመይ እዩ ነይሩ?

ጀነራል ፃድቃን፦ ሕዚ ኣብ ከምዚ ዝበለ (ፓብሊክ) ክዝረብ ብዙሕ ጠቓሚ ዘይኮነ ነገር ኣሎ። ግን ሓደ ኣብነት ከልዕል፤ ስኽ ኢለ ብዘይስሩዕ ዝፈልጦ። ብምትኽኻእ ዝወፅኡ ነባራት ናይ ህወሓት ኣባላት ኣለዉ። እኒ ስብሓት፣ ኣባይ፤ ስዩም፤ ሃለቃ ፀጋይ፤ ከምኡ ታት ዝሓወሱ። እዚኣቶምስ ፀገም ንርኢ ኣለና እሞ ሓሳብ ሒዝናስ ብሓደ ኮይንና ክንፈትሖ ኢሎም ካብ ዝጀመሩ እሞ ፎረም እናተዳለወሎም ምንቅስቓስ ካብ ዝጅምሩ ክልተ ዓመት ገይሮም ኣነ ካብ ዝፈልጦም። ንሳቶም ሕዚ ካባይ ብጣዕሚ ዝቐረቡ እዮም። ብኽብሪ ዝተሰናበቱ እዮም። ከማይ ቅድሚ 15 ዓመት “ዓዲ ከፍርስ ናብ ዝተወደበ ጉጅለ” ተፈሪጆም ኣይኮኑን ተሰናቢቶም።  ኣብ ከምዚ ዝበለ ኩነታት…. ማለት ኩላትና ኣብ ዝኾነ ይኹን ኩነታት ንሃልው ንዑስኪ ኮፍ ኢልና ንመኻኸር፤ ሓሳብ ንለዋወጥ ዝብል መድረኽ እንተዝህልው ምመረፅኩ። ግን ኣነስ ይትረፍ፣ ክሳብ ሕዚ ሓደ እግሮም ካብቲ ውድብ ዘይወፀ ኣብቲ ውድብ ዘለዉ ኣካላት እውን ሓሳብ ኣለና  ኢሎም ሓሳቦም ከቕርቡ እቲ ሕዚ ዘሎ መሪሕነት ኣበሳ ኣርእይዎም። ዝሰምዕ ኣይኮነን። ሓደ እዙይ እዩ። ካልኣይ ከምዚ ዝመሰለ ዓብዪ ሓደጋ፤ ሓደ ኣነ ምስኦም ክዘራረብ ዕድል ኣለኒ ኢለ ኣይጠየቅኩን ለሚነ ክዘራረብውን ኣይፈትውን እውን። ግልፂ ክኸውን ይደሊ እየ፤ ግን እቶም ዝፍትኑ ዘለዉ ሰባት ከመይ ይኸዱ ከምዘለዉ ግን ይፈልጥ እየ ይርኢ እየ። ምስገሊኦም ይራኸብ እየ። ይሰምዕ እየ እንታይ ዓይነት ነገር የጋጥሞም ከምዘሎ። ካብኦም ንላዕሊ ቅኑዕ ሓሳብ ኣለዎ ተባሂሉ ዝግመት ሰብ እዚ ሕዚ ዘሎ ኣመራርሓ ዝቕበሎ ኣሎ ኢልካ ንምእማን ዘፀግም እዩ።

ካልኣይ ጉዳይ እቲ ኣብ ዓድና ዘጋጥም ዘሎ ፖለቲካዊ ሽግር ከምዘለዎ እናቐፀለ እንተድኣ  ከይዱ ናብ ክንወፅኦ ዘይንክእል ሓደጋ ከእትወና እዩ ዝብል ገምጋም ኣለኒ። እቲ ድሕሪ እቲ ወረቐት ምፅሓፈይ ዝመፅአ ቅድም ኢሉ እውን ዝነበረ፤  ንኣብነት ናይ ኦሮሞ ሽግር ኣስተውዒለ እየ ቀፃላይ ከምዚ ዝበለ እንድሕር መፂኡ እናወሰኸ ስለዝከይድ ናብ ክንወፅኦ ዘይንክእል ሽግር ከእትወና እዩ ዝብል ሓሳብ ሒዘ። እዚ ድማ ምስቲ ሕብረተሰብ ውሸል ምግባር ኣድላይ እዩ ኢለ ሓሰበ። ብግልፂ፤ምእንታን ነቲ ጉዳይ ትኹረት ክውሃቦ ሰማዒ ክረክብ ምእንታን እሞ ንሰብ ንእሽተይ ከነቓንቕ ምእንታን ከምኡ ገይርካ እንተወፅአ ይሓይሽ ኢለ እየ ወሲነ። access እውን ኣይብለይን እዚ ክዛረብ፤ እቲ ዓንተቦይ ዝገለፅክዎ ከምዘለዎ ኮይኑ ብተወሳኺ ድማ ምስቲ ዕብየት ናይቲ ፀገም ምስቲ ክፍጠር ይኽእል እዩ ኢለ ዝሓስቦ ፀገም ዋላ ተጋጊኻ ክብሃል ይኽእል እየ ኣብቲ ናይቲ ፀገም ኣገላልፃ፤ ግን ኣነ ብዝተርኣየኒ መንገዲ አቲ ፀገም attention ይሓትት እዩ እሞ ትኹረት ብዝስሕብ መንገዲ እቶም ካልኦት ሰባት እውን ክርእይዎ ብዝኽእልሉ መንገዲ ክቐርብ ኣለኒ ኢለ እየ።

ውራይና፦ ሕዚ እቲ ፀገም እቲ ስርዓት ፌደራሊዝም ካብ ዘይምቅባል ይጅምር።  ብቲ ሓደ ገፅ ፌዴራላዊ ኣረኣአያ ዘለዎም ብቲ ኻሊእ ገፅ ኣሃዳዊ ኣራእያ ዘለዎም ንቲ ፌደራሊዝም ከም በታኒ ዝርኡ፤ እቲ ሕገ መንግስቲ አውን ንረብሓኹም ኣብ ግምት ውሽጢ ዘእተወ ብሄር ተኮር እዩ ዝብል ተቓውሞታት ኣሎ። እቲ ከምዚ ዝብል ተወቒዑ ኣሎ፤ ፀላኢ ኢኻ ውን ተባሂሉ ተፈሪጁ ኣሎ፤ በዝሒ ሓይሉ ኣብ ወፃኢ ዓሪዱ ይብፅብፅ ኣሎ፤ ኢ/ያዊ እዩ ስምዒቱ  ኣይገድፍን። ኢህወዴግ ዝፈጥሮም ፀገማት ድማ እኒሀው ከም መሪሕ መጠን። ስለዚ ክልተ ነገራት እኒሀ። ሓደ ኢህወደግ ክዕሪ ምግባር፣ ከምቲ ንስኻ ዝበልካዮ እዙይ እሺ። ካልኣይ ድማ እዞም ሓይልታት እዚኦም ክቐርቡ ምግባር። ኣብዚ ግን ሽግር ይፍጠር ኣሎ። ንዓኻ እውን ዘጋጥመካ ዘሎ ተፃብኦ እዚ እዩ። ሕገ መንግስቲ እንዶ ኣይትበል ዝብሉ ዓበይቲ ምሁራን እዮም ዝቃወሙኻ ዘለዉ እሞ ምስዚኦም ምስዞም ፌደራሊዝም እኳ ዘይቕበሉ ከመይ ኣቢልካ እዩ ምርድዳእ ክፍጠር? ምስዚኦም ክትረዳዳእ ዘኽእል ባይታ  ኸ ኣሎ ዶ ? እንተስዒሮም እውን ስርዓት ከፍርሱ  ስለዝልዓሉ ንሃገር ሓደጋ ኣይኮኑን ዶ? ምስኦም እውን ንዘራረብ ከመይ ገይርካ ትብል? ንሶም ድኣ ብቐፃሊ ቃልሲ ዶ ኣይኮኑን  ክሰዓሩ ዘለዎም?

ጀነራል ፃድቃን፦ ሓደ እቲ ጉዳይ ብዓይኒ ምስዓርን ዘይምስዓርን ክርአ ኣይብሉን። ክኸውን ዘለዎ ኣብዛ ዓዲ ዝተፈላለዩ ሓሳባት ሒዝና እቶም ሓሳባት ብደንቢ ዝንሸራሸሩሉ ዕድል ከፊትና ናብ ኲናትን ዕግርግርን ከይኣተና ከመይ ኣቢልና ክንከይድ ንኽእል ኢልካ ምሕሳብ እዩ ትኽክል ዝመስለኒ። ኣብቲ ሕገ መንግስቲ ክልተ ነገር እዩ ዘሎ። ኣብቲ ሕገ መንግስቲ ዓንቀፅ 39 ክሳብ ዝሃለወ  “ጠበንጃ ኣብ ርእስኻ ገይርካ ናብ ምይይጥ ንቕረብ ኢኻ ተብል ዘለኻ” ዝበሉኒ ኣለዉ። ገሊኦም ድማ ህወሓት ንኻልእ ረብሓ ኢሉ ዝቐረፆ ሕገ መንግስቲ ከመይ ኣቢልካ ንዕኡ ትቕበል ዝበሉኒ ኣለዉ። ካልኦት ድማ ናህና ሽግር እኮ ምስ ሕገ መንግስቲ ዘተኣሰሰር ኣይኮነን። ናትና ፀገም እቲ ሕገ መንግስቲ ኣብ ተግባር ዘይምውዓል እዩ ሽግርና። ንኣብነት ናይ ኦሮሞ ልህይቃን/መራሕቲ፡፡ ካብቲ ሕገ መንግስቲ ዝወፅኡ ኣዋጃትን ሕግታትን እናተሸምረሩ እናተሸምረሩ መንቀሳቐሲ ስለዝሰኣንና እዩ እምበር እቲ ሕገመንግስቲ ከምታ ዝወፅኣላ ኣብ ተግባር  እንተውዒላ ደገፍቲ ንሕና ኢና ዝብሉ ኣለዉ። እዞም ከምዚ ዝብሉ እውን ግን ፀላእቲ ኮይኖም እዮም ወፂኦም ዘለዉ። ብካልእ ወገን ድማ እንደገና ዓንቀፅ 39 እንተወፂኡ ኣብዛ ዓዲ ብሰላም እንነብረሉ ዕድል የለን ዝብሉ ኣለዉ (ናይ ኢትዮ ሶማልያ መራሕቲ)። ስለዚ እዞም ሓሳባት እዚኦም ብናይ ጠረጴዛ ምይይጥ ጥራሕ ዝፍትሑ ኣይኮኑን። ምናልባት ቅሩብ ክለሳለስ ይኽእል ይኸውን እምበር እቲ ዋና ነገር እቲ ህዝቢ እዩ። እቲ ህዝቢ ናይ ለውጢ ሓይሊ ዝኸውን ድማ እቲ ሕገ መንግስቲ መሰረት ገይርካ ፖለቲካዊ ለውጢ ንምምፃእ ክንሰርሕ ኣለና ክብሉ እንተለዉ እዩ።

ሕዚ እቲ ናተይ ስነ ሞጎት ዋላ እቲ ሕገ መንግስቲ ክቕየር ኣለዎ፤ ንምባል እቲ ዘሎ ሕገመንግስቲ መሰረት ገይርና እንተዘይተንቀሳቒስና ካብዚ ወፃኢ ዘሎ መንገዲ በዓል ጠበንጃ ዝስዕረሉ እዩ ዝኸውን። ካብዚ ወፃኢ ዘሎ ዕግርግር እዩ። ብዛዕባ እዚ ምዝርራብ የለን። ምስ መፀ እምበር ከመይ ኢሉ ይመፅእ ኢልካ እትዘራረበሉ ጉዳይ ኣይኮነን። እዚ ጥራይ ዘይኮነስ ገሊኦም ናይዚ መፍትሒ ኢሎም ዘቐመጥዎ ምምስራት ግዝያዊ መንግስቲ ዝብል እዩ። እቲ ሕዚ ተመሪፁ ዘሎ መንግስቲ ምኢቲ ብምኢቲ ድምፂ ረኺበ እየ ዝብሎ ኣነ ኣይቅበሎን። ናይ ምርጫ ምጭብርባር ይህልዎ እዩ ኢለ ይግምት። መረጋገፂ ኣይብለይን፤ ግን ኣይቅበሎን። ግን ስድሳ ሰብዓ ሚኢታዊ ረኺቡ ስዒሩ ኢለ ይግምት እየ። ስለዚ ክንዲዚ ረኺቡ እንተኣሸኒፉ እውን ዓብዪ እዩ። ስለዚ ክንዲዚ ረኺቡ ዝተሃነፀ መንግስቲ ኣፍሪስናስ ብናይ ዝተወሰኑ ሰባት ኣተሓሳስባ ዝመፅእ ግዝያዊ መንግስቲ ምቛም ዝገደደ ፀረ ዲሞክራስያውነት እዩ ንኣይ። ክሐሰብ ዘለዎ ነገር ኣይኮነን። ስለዚ ናይ ሽግግር መንግስቲ ይምፃእ፤ ናይ ዕርቂ መንግስቲ ይምፃእ ገለመለ ዝብሃል ብምልኡ ንኣይ ኣይሰርሕን። ስለዚ ክኸውን ዘለዎ እቲ ሕገ መንግስቲ መሰረት ገይርካ ምኻድ እዩ። እዚ ዝብለሉ ዘለኹ ዋና ምኽንያት ድማ ሕዚ  ነዊሕ ክንከይድ ዘኽእለና ዕድል ኣለዎ ኢለ ስለዝኣምን እዩ። ኣብዚ ዓዲ ብሰላማውን ሕገመንግስታውን እምበር ብዕግርግርን ዕጥቅን ዓመፅን መንግስቲ ዘይቕየረሉ ባይታ ክንፈጥር ንኽእል ኢና። እዚ ንምፍጣር እንድሕር ድኣ ተጠቒምናሉስ ዕድል ኣሎ ኢለ ስለዝኣምን እዩ። ስለዚ ሕገመንግስታውን ሕጋውን ብዘይኮነ መንገዲ ሓዱሽ መንግስቲ ነጣይሽ ዝብሃል ነገር ኣይቅበሎን። ምክንያቱ እቲ ሕዚ ዘሎ መንግስቲ ካብ ዝኾኑ ጉጅለታት ተኣኪቦም ዘቕርብዎ ሓሳብ ዝሓሸ ሕጋውነትን ተቐበልነትን ኣለዎ።

ግን እቶም ኣብ ጉዳይ ዓድና የእትወና እዩ፤ሓሳብ ኣለና ዝብሉ ሰባት ናብ ሰለማዊ  ቃልሲ መፂኦም ክዋስኡ ይደሊ እየ። ናብዚ ምስ መፁ ናይ ክልቲኦም ሓይልታት ድልየት ክዕረቕ ከምዘይክእል ይግምት እየ። ክዕረቕ ኣይክእልን። ብምይይጥ ዝለሳለስ ነገር ክህሉ እዩ። ክዕረቕ ግን ኣይኽእልን። እዚ ከምዚ ዝበለ ክዕረቕ ዘይኽእል ድማ ዘተዓርቕ ፖለቲካዊ ስርዓት እዩ። ሕገመንግስቲ ኣሎ፤ እቶም እዛ ዓዲ ክትመሓደር ዘለዋ ሓደ ዩኒታሪ መንግስቲ እምበር ብበሄር መሰረት ዝገበረ ፌደራሊዝም ኣይኮነን፤ እዛ ዓዲ ዲቨለፕመንታል ፖለቲካል ኢኮኖሚ ዘይኮነስ ናይ ኒዮ ሊበራል ፖለቲካዊ ኢኮነሚ ኣተሓሳስባ እዩ ዘዋፅኣ ዝብሉ ክመፅኡ ይክእሉ እዮም። ብዘየግድስ ዝኾነ ሓሳብ ሒዞም ክመፅኡ ይክእሉ እዮም። ዓዲ ከይፈረሰ መንግስቲ ስርሑ እናሰርሐ እናሃለወ እዞም ኣካላት እዚኦም ሓሳባቶም ወዲቦም መፂኦም ከቕርቡ ዕድል ይዋሀቦም። ድሓር እቲ መራፂ ይውስን። እቲ መራፂ ዋላ ተጋግዩ ንዓኣቶም እንተመረፆም እዚ ዓዲ እዚ ክሓልፎ ዘለዎ ፕሮሰስ እዩ፤ ምንም ምግባር ኣይከኣልን። ተጋግዩ ከይመርፅ እቲ ፓርቲ ስርሑ ክሰርሕ ኣለዎ። ኢህወደግ ኣሰራርሑ ከዕሪ፣ ካድረታቱ ከፅሪ፣ ኣሰራርሓታቱ ከስተኻክል ዝገብሮ ዘሎ ፅቡቕ እዩ ዝብሎ ከም ሓደ ኣረኣእያ ዝውክል ፓርቲ ኣብዚ ዓዲ ጠንካራ ተዋሳኣይ ክኾን ዘክእሎ ባይታ የመዓራሪ ኣሎ ኢለ ስለዝሓስብ እዩ። እዚ ድማ የድሊ እ ዩ ኢለ ስለዝኣምን እዩ። ስለዚ መፂኦምስ ብዘረባ ብገለ ጥራይ ክፍታሕ እዩ ኢለ ኣይኣምንን። ብዘረባ ዘይፍታሕ ነገር ብመራፂ እዩ ዝፍታሕ። ካልእ መፍትሒ ድማ ጠበንጃ እዩ። እዚይ ንዓይ ዕፅው እዩ። ጠበንጃን፣ ዕግርግርን ኣነ ዕፅው ክኸውን እየ ዝደልዮ።

ውራይና፦ እቲ ዘሎ ፀገም ክትገልፅ እንተለኻ፡ ኢህወደግ ዲሞክራስያዊ  ኣተሓሳስባ ካብጊዜ ናብ ጊዜ እናተዳኸመ ብምኻዱ እሞ ንዚ ዋና ምኽንያት ወይ ምንጪ ብምባል ሓደ ሰለስተ ፀገማት ዝበልካዮም  ተቐምጥ ኢኻ፤ ኣይተ ኣባይ ፀሃየ ድማ ንውራይና ኣብ ዝሃቦ ቃለ ምልልስ እቲ ምንጪ ፀገም ንሱ ኣይኮነን። እቲ ኣመራርሓ እዩ እምበር ኣብቲ ካልእ ፀገም የለን ይብል። እቲ ናይ ኦነግ፣ ናይ 97 ዓ/ም ኣተኣላልያታት እውን ከምኡ ኣይኮነን ኢሉ እዩ ዝሙጉተካ። ሕዚ ቅድሚ ናይ ኦነግ ከምዚ ነይሩ ናይ 97 ከምዚ እዩ ምባል ግን ብወገን ትግራይ ዝልዓል ነገር ኣሎ። ኣብተን እዋናት እቲአን ናይ ትግራይ ሓይሊ ልዑል ብምንባሩ ሽዑ ዝነበሩ ፀገማት ምልዓል (እንተነይሮም እውን ማለተይ እየ) ነቲ ናይ ትግራይ ሓይሊ ተሓታታይ ምግባር እዩ ዝብል ነገር ኣሎ። ስለዚ እቲ መንፈስ ንሱ ብምግላፅ ብፍላይ እቲ ናይ ኦነግ፣ ዋላ ኩሎም ክተብረሀልና ይደሊ እየ። እዚኣ ብፍላይ ካብ ትግራይ ካብ ዝተልዓሉ ዓበይቲ እንፅርፅሮታት ሓንቲ ስለዝኾነት።

ጀነራል ፃድቃን፦ እቶም ሕቶታት ብዙሓት እዮም ኣነ ሓደ መበገሲ ገይረ ዝርእዮ ግና ሓደ ንፖለቲካዊ ቅርፂ እዚ ዓዲ ሼፕ እናገበረ ዝመፅአ ህወሓት ስለዝኾነ ንዕኡ ተሓታታይ ምግባር እዩ ዝብል ይልዓል እዩ። እሞ ዕድመ ሂቡና ኣበዚ ካብ በፃሕና ነገር ክነዕሪ እንተድኣ ኮይንና መንግስቲ መስሪትናስ ሕሉፍ 25 ዓመታት ከመይ ኢልና መፂእና ኢልና ምርኣይ ካብ ጀመርና እቶም ዝገበርናዮም ፅቡቓት ነገራተ ጥራይ ዘይኮነስ እቶም ዝገበርናዮም ጌጋታት እውን ክነውፅእ ኣለና። ብዙሓት ፅቡቓት ነገራት ፈፂምና ኢና። ህዝቢ ትግራይ እኮ ብህወሓት ተመሪሑ ደርጊ ዝኣክል ኣውዲቑ እዩ። ካብዚ ዝዓቢ ስርሒት የለን። ናይ ሻዕብያ ወራር ኣብ ዝመፅኣሉ እዋን ቀንዲ ተጠቃዓይ ህዝቢ ትግራይ እዩ ነይሩ። ህዝቢ ከይሓወስካ ኣብቲ ኲናት ካብ ዝተሳተፈ ናይ ሰራዊት ኣባላት ጥራሕ ምስቲ ካልእ እንትወዳደር ልዕሊ ሬሽኡ እዩ መስዋእቲ ከፊሉ ህዝቢ ትግራይ። ሕዚ እዚታት ኣብዚ ምዝራቡ ዘይክጠቅም ይክእል እዩ። ስለዚ ኣብዚ ስርዓት እዚ ወፂኦም ዘለዉ ኣወንታዊ ነገራት ብምልኦም ክረዲት ክወስደሎም ይግባእ። በይኑ ዝገበሮም ኣይነበሩን ግን ኣብዚ ዓብዪ ሼር ነይርዎ። ኣብዚ ዝነበሩ ጉድለታት እውን ኣቱም ሰባት እዚኦም ንርኣዮም ነዐርዮም ምባል ንቡር እዩ ዝመስለኒ። እዚ ድኽመታት ንምልዓል ኣይኮነን። ኣብዛ ዓዲ ዘለዎ ብፅሒት ዓብዪ ስለዝኾነ፤ እዚ ድማ ካብ ታሪክ እውን ከምኡ ኢሉ ስለዝመፅአ ኣብ ቀረባ ጊዜ እውን ከምኡ እዩ ንቅድሚት እውን ከምኡ እዩ፤ ብምዃኑ ከመይ ኢና ዘለና? ከመይ ኢልና ኢና መፂእና ኢልካ ምርኣይ ጉድለት ምርኣይ ወይ ምጥቃን እዩ ኢለ ኣይወስዶን። የግዳስ ኣብዛ ዓዲ ዘለና ብፅሒት ኣበርቲዕና ክንቅፅል ዕድል ዝኸፍት ገይረ እየ ዝርእዮ። ስለዚ ጉድለት ንምልዓል ኢሉ እዩ፤ንምጥቃን ኢሉ እዩ ሕዚ ዘልዕሎ ዘሎ ኢሉ ዝሓስብ ሰብ ምንም ክብል ኣይክእልን፡፡ ግን ከምኡ ኢለ ኣይኮንኩን። እዚ ኩሉ ዝሓለፍክዎ መንገዲ ሓሊፈስ ኣነ ከምኡ ክኸውን ኣይክእልን ኢለ እየ ዝወስድ። ግን ብካልእ መንገዲ ዝርእየኒ ሰብ እንተሃልዩ ድማ ካብ ምግላፅ ወፃኢ ካለእ ነገር ክገብር ኣይክእልን።

ናብዚ ናይ ኦነግ ጉዳይ ክመፅእ እንተለኹ ብዙሕ ነገር ይልዓል እዩ። ተገዳልቲ ዝንበሩ እውን ዘልዕሉለይ ኣለዉ። ባዕልኻ ኢኻ ኣዚዝካ። እናተኮሱልና ከይንትኩሰሎም ገይርካ ኢኻ። ኣብ ቲ ሽዒቱ እዋን ዝነበረ ናይ ህወሓት ኢሉ እውን ናይ ኢህወደግ ሰራዊት ዲሲፕሊን የድንቖ እየ። ዓብዪ ከበሬታ ኣለኒ። ዝተኣዘዞ ገይሩ እዩ። ጉድለት ገይሩ ዝብሎ ኣይብለይን። ኣብኡ ኣይኮነን እቲ ጉዳይ።

እቲ ናይ ሽግግር መንግስቲ ክመፅእ ከሎ እቲ ዋና ኣጋር ሓይልና ገይርና ዝመፃእናዮ ኦነግ እዩ ነይሩ። ምስኦም ብሓባር ናይ ግዝያዊ መንግስቲ ቻርተር ተጣይሹ እዩ። ኣብዚ ዓብዪ ግደ ነይርዎም። ዳሕራይ ከምዝሰማዕናዮ ኣይተ ሌንጮ እውን ከምዝገለፆ ዓብዪ እታወት ነይርዎም ናይ ኦነግ ሓለፍቲ። እዚ ዓዲ እዚ ዝተረጋግአ ኣብ ምግባር እውን ዓብዪ ታራ እዩ ነይርዎም። እዚ ሕዚ ብሄር ብሄረሰባት መሰረት ገይሩ ዝመፅእ ናይ ፌደራል ኣሬንጅመት ምሉእ ብምሉእ ክሳብ ሕዚ ይድግፍዎ እዮም። ኣብቲ ደሓር ዝተገበረ ናይ መንግስቲ ምምዕርራይ ግን ንሳቶም ዘልዕልዎ ሕቶታት ነይሮም። ኣብቲ መንግስትን ትርጉም ዘለዎ ግደ ክህልወና ኣይገበርክሙናን ዝብል ነይሩ። ኣብታ እዋን ኣብቲ ፅሑፈይ ውን ከምዝገለፅክዎ ናይ ህወሓት ፖሊት ቢሮ ኣባል ነይረ። ናይ ኢህወደግ ስራሕ ፈፃሚ ኣባል ነይረ። ናይ ፀጥታን ድሕንነትን ጉዳይ ዝርኢ ኣብ መንጎና ቆይሙ ኣብ ዝነበረ ኮሚቴ እውን ኣባል ነይረ። እናተመላለስኩ እውን እቲ ዝግበር ነገር ይርእን የመያይጥን ነይረ። ምስ ኦነግ እውን ይመያየጥ ነይረ። ስለዚ ኣብቲ እዋን እቲ ዝነበርና መራሕቲ ዝተጠቐምናሉ መርኣዪ ዘምፅኦ ፀገም እምበር ናብ ካልእ ዝሓልፍ ኣይኮነን። ኣብቲ እዋን እቲ ኣብ ኢህወደግ ኮይንና ብዛዕባ ዲሞክራሲ ክንሓስብ እንተለና ሓደ ፅቡቕ ኣተሓሳስባ ዘለዎ፣ ንህዝቢ ዝሓሊ፣ ንህዝቢ ክብል መስዋእቲ ዝኸፍል ውድብ ሰኣን ፍልጥኡ ድኣ ክተርፎ እንተኮይኑ እምበር ኣብዛ ዓዲ ዲሞክራሲ ንምስፋን ዝዓግቶ ነገር የለን ካብ ዝብል ኢና ንብገስ። ብካልእ ኣዘራርባ ዲሞክራሲ ናይ ዝተፈላለየ ጥቅሚ፣ ረብሓን ኣረኣእያን ዘለዎም ሓይልታት ዝገብርዎ ፍሕፍሕን ናቱ ውፅኢትን ኮይኑ ዝዓብይ ዘይኮነስ ሓደ ወሃባይ ካልእ ተቐባላይ ገይርና ኢና ንርኢ ነይርና። ንሕና ውሃብቲ ገይርና ኢና ንርኢ ነይርና። ኣነ ከምኡ ዓይነት ኣረኣእያ ነይሩኒ። እዚ ኣረኣእያ እዙይ ሽግር እዩ። እዚ ኣረኣእያ ክሳብ ሕዚ ኣይተፈትሐን ኢለ እየ ዝወስድ። ክሳብ ሕዚ ይቃለሰና ኣሎ ኢለ እየዝውስድ። እቲ ሓደ ፀገም እዙይ እዩ።

እቲ ካልእ ብርግፅ ኦነግ ደሓር ኢና ኣምፂእናዮ እምበር ነዊሕን መሪርን ቃልሲ ዘካየደ ኢህወደግ እዩ። ድሓር ክመፁ እንተለዉ ካብ ደርጊ ዝተባረሩ ወተሃደራት ገለመለ እዮም ኣኻኪቦም። ወተሃደር ግን ኣይነበረን መዐቀኒኦም። ዓብዪ ህዝቢ ይውክሉ እዮም ነይሮም። ይውክሉ ማለት ብምርጫ ኣይኮነን። እንታይ ድኣ ናይ ህዝቢ ኦሮሞ ድልየትን ጥቅምን ይሕልዉ እዮም ተባሂሎም ይሕሰቡ ነይሮም። ህዝቢ ኦሮሞ ከምኡ ዓይነት ኣረዳድኣ ነይርዎ። ነዚ ሓይሊ እዚ ክንርኢ እንተለና ነቲ ብድሕሪኡ ዘሎ ህዝቢ ክንርኢ ነይሩና፤

 ካልኣይ ኣብ ኢትዮጰያ ኣብ ዝህሉ ኢቲኒክ ፈደራል አረንጅመንት ዝህልዎም ግደ ክንርኢ ነይሩና። ሳልሳይ እቲ ሓደ ወሃባይ ካልእ ተቐባላይ ዓይነት ናይ ዲሞክራሲ ኣረኣእያ ገዲፍና ብናይ ባዕሎም መንገዲ እዮም ተፈጢሮም። ኢህወደግ ኣይኮነን ፈጢርዎም። ኣብቲ ህዝቢ ናይ ባዕሎም መሰረት ኣለዎም። ስለዚ ጥቕምን ድልየትን ህዝቦም ዝውክል ሓሳባት ከቕርቡ እዮም። በዚ መሰረት ድማ ኣብቲ ህዝቢ ስትራክቸርድ ዝኾነ ናይ cheak and balance መሓውር ምተፈጠረ ነይሩ ዝብል እምነት ኣለኒ። እዚ እንተዝግበር ነይሩ ምናልባት ዘይሓሰብናዮ ካልእ ነገር ውን ክፍጠር ይነብር ይኸውን። ግን እቲ ጭቡጥ ዝነበረ ነገር እዙይ እዩ። እዚ ንምግባር ይሓትዎ ዝነበረ ነገር ኣብቲ ወሳናይ ዝብሃል ናይ መንግስቲ ኣካላት ቦታ ሃቡና ኣእትውና ዝብል እዩ። ወተሃደርና ስኽ ኢሉ ኣብ ካምፕ ካብ ዝቕመጥ ሓደ ግደ ክህልዎም ግበሩ ይብሉና ነይሮም። “እምብለና” ኢልናዮም። ኣብተን ወሰንቲ ናይ መንግስቲ ኣካላት ዋላ ሓደ ካብኦም ኣይነበረን። ኣብ ዝሓለፉ ቃለ ምልልሳት ኩሎም ቆፂረዮም እየ። ፐረዚደንት መለስ ነይሩ፣ ጠቅላይ ሚኒስተር ታምራት ነይሩ፣ መከለካያ ሚኒስተር ስየ ነይሩ። ቺፍ ኦስ ስታፍ ኣነ ነይረ። ናይ ውሽጢ ሃገር ምምህድዳር ጉዳይ ኩማ ነይሩ፤ ንሱ እውን ኢህወደግ እዩ። ሓላፊ ድሕነት ክንፈ ነይሩ። ወፃኢ ጉዳያት ስዩም ነይሩ። ብሓፈሻ ናይ ሓደ ዓዲ ፖለቲካዊ ኩነት ውሳነ ዝህቡ ኣካላት ኩሎም ኣብ ቁፅፅር ኢህወደግ ነይሮም። ካብዚኣቶም ሓደ ሃቡና ይብሉ ነይሮም። ኣብቲ ሰራዊት እውን ሰራዊቶም ቦታ ክህልዎ ይሓቱ ነይሮም። ኣይገብረናዮን። ናይ ባዕሎም ፀገም እውን ነይርዎም እዩ።

ውራይና፦  እሞ ፀቢብነት እውን ነይርዎም እዩ፤ ህዝቢ ኦሮሞ እውን ኣይቕበሎምን ነይሩ …ከምኡታት እኮ እዩ ዝብል ኣባይ ፀሃየ

ጀነራል ፃድቃን፦ ፀቢብነት ነይርዎም እዩ። ሕዚ እውን ኣለዎም። ግን ክመፁ ተለዉ ኣብ ፌደራሊዝም ኣሚኖም፤ ብኡ ዝፍጠር ስርዓት ተቐቢሎም እዮም መፂኦም። እዚ ድማ እቲ minimuam base መስርሕና እዩ ነይሩ። እዚ ሒዝካ እዩ ናብ ስራሕ ክእተው ነይሩ።  ዳሓር እውን ከምዝተርኣየ ቀስ ብቐስ እቲ ኦሮሞ ንበይኑ መንግስቲ ምቛም ዝብሃል እናጠፍአ ዝኸይድ እዩ ነይሩ። እዚ ዝመፅኣሉ መስርሕ ክንተክል እዩ ክንሰርሕ ዝግብኣና ነይሩ። ነዚኦም ካብ መንግስቲነት ብምርሓቕና ነቲ ፀቢብ ኣረኣእየኦም ኣጥፍእናዮ ማለት ኣይኮነን። ኣነ ከምኡ ገይረ ኣይወስድን። ፀገም ግን ነይርዎም እዩ። ኣብቲ ፅሑፍ ዘቐመጥክዎ ታሪኽ ንምትንታን ኣይኮነን።  እከለ ፀገም ነይሩዎ እከለ እባ ንምባል ኣይኮነን። እቲ ቀንዲ ውራይ ናይ ፅሑፈይ ኣብ ኢ/ያ ስ ዲሞክራሲ እናሰፍሐ ኢንስትትሹናላይዝድ እናኾነ ብሰለማዊ መንገዲ ሕገ መንግስቲ መሰረት ገይሩ እናዓንበበ ክኸይድ ኣብ ምግባር ቀስ ብቐስ እናተፈጠሩ ዝመፅኡ ዕንቃፋታት እንታይ እዮም ነይሮም ኢልካ ንምርኣይ እዩ ነይሩ። ስለዚ ኣብቶም ፅሑፋተይን ሕዚ ብዝብሎ ዘለኹን ኦነግ ቀስ ብቀስ ፀገማቱ ከራግፍ እናተገበረ ኣብቲ ስርዓት እውን ኢድ ክህልዎ እናተገበረ እቲ ስርዓት ባዕሎም ኣብቲ ህዝቢ ብዝተፈጠሩ ሓይልታት ብዝግበር ምፍሕፋሕ ዝበለፀ እናጠንከረ ምኸደ ዝብል ኣተሓሳስባ ኣለኒ።

ኣብዚ ከልዕሎ ዝደሊ ካልእ ነገር እቲ ፅሑፍ ብዛዕባ ኣወቓውራ ናይቲ መንግስቲ እውን የልዕል እዩ። እቲ መሰረታዊ ነገር እውን እዙይ እዩ። እቶም ሰለስተ ፍፃሜታት መርኣያታትን እቲ ከይዲ ከመይ ከመይ እናበለ ማዕቢሉ ዝብል ንምርኣይ እዩ፡፡ እቲ ሕዚ ዘሎ ብሓደ ፓርቲ ዝተዓብለለ ናይ መንግስቲ ኣወቓቅራ ባዕሉ ሽግር ኣለዎ። ኣብ ኢ/ያ ንዘሎ ብዝሃነትን ድልየትን ካልእን መተንፈሲ ዝህብ ኣይኮነን። ነዙይ ዘንፀባርቅ ኣይኮነን። እዙይ ብሰለማዊ መንገዲ እናወፅአ እናተፈትሐ ክኸይድ ዘክእል ኣይኮነን። ዝብል እዩ እቲ ዋና ሓሳብ፡፡ እዚ ከመይ ኢሉ መፂኡ ኣብ ዝብል ኦነግን ናይ ኦነግ ኣፈታትሓን ሓደ ነገር እዩ። እቲ ኣፈታትሓና እውን ኣነ ከምዝመስለኒ ዲሞክራሲ ወሃባይ ተቐባላይን እንትህልው እዩ ካብ ዝብል ዝብገስ ብምንባሩ፤ ዲሞክራሲ ትካላዊ ዝኸውንስ ኣብቲ ኸባቢ ብዝተፈጠሩ ንዕኡ ብዝውክሉ ሓይልታት ብዝፍጠር ፍሕፍሕ እዩ ዝብል ኣተሓሳስባ ብዝግባእ ኣጉሊሁ ዘይርኣየ፤ ናተይ እውን ማለተይ እየ ምንባሩ እዩ። እቲ ዝኸድናዮ መንገዲ ድማ ሕዚ ኣብፂሑና ናብ ዘሎ ደረጃ ኣብፂሑና ኢለ እየ ዝወስድ።

ውራይና፦ ኣይተ ኣባይ ፀሃየ ኣብ ዝሃበና ቃለ ምልልስ ባህርያት ኦነግ እውን እናጠቐሰ እዩ ዝከራኸር። ምናልባት ኣብኡ ኣብዘለዉ ሓቅታት እውን ጀነራል ይሰማዕማዕ እዩ ኢለ እየ ዝሓስብ።

ጀነራል፦ ካብ ኣባይ ንላዕሊ ኣነ ቀረባ ነይረ ናብቲ ኣብቲ ተጋዳላይ ዝተገበረ ነገር። ቀረባ ነይረ ጥራይ ዘይኮነስ ኣብኡ ንዝተገበረ ነገር ሓላፍነት እውን ክወስድ ይክእል እየ። ስለዚ ኣብቲ ጥረ ሓቂ ኣይኮነን እቲ ጉዳይ። እቲ ጉዳይ ዘሎ ኣብቲ ኣተሓሕዛ እዩ። ኣነ ዝመስለኒ ግን ዋላ ሕዚ ኣብ ኢህወደግ ዘሎ ናይ ዲሞክራሲ ኣረኣእያ ወሃባይን ተቐባላይን ገይርካ ዝውሰድ ኣረኣእይ እዩ ዘሎ። ሕዚ ኣብ ቀረባ እዋናት ዝዝረቡ ነገራት ኣለዉ። ካድረታትና ነዕሪ ኢና፤ ከም ሽምዓ ቀሊጦም ህዝበም ከገልግሉ እዮም። ሰልፍለስ ኮይኖም ዝብሃል ኣሎ። ፅቡቕ! ክኮነሎም እንተክኢሉ ፅቡቕ እዩ። ግን ባዕሎም እውን ከምዝኣምኑሉ ድማ እቲ ኦብጀክትቭ ርያሊቲ ተቐይሩ እዩ። እቲ ዘሎ ኦብጀክተቭ ርያሊቲ ካድረታቶም ሃፍቲ ናብ ምጥራይ ዝጓየዩሉ ኩነታት እዩ ዘሎ። ብውሑድ ብዝርአ ደረጃ፤ ናብ ስልጣን ተፀጊዖምስ ንባዕሎም ረብሓ ዝነብሩሉ ኩነታት ተራእዩ እዩ። ካብቲ ዝተኣመነሉ ንላዕሊ ድማ ስፍሓት ይህልዎ ይኸውን። ኣብ ከምዚ ዝበለ ኮይንካ ከም ሽምዓ ዝቐልጥ ካድረየ ገለየ ዝብሃል ነገር ክወስደካ ዝክእል ርሕቐት ብጣዕሚ limited  እዩ። ከም ሽምዓ ንባዕልኻ ምሕቃቅ እንተነይሩ ድሮ ቀርዩ፡፡

እዚ እቲ ሕብረተሰብ ባዕሉ ብዝገብሮ ቼክ ኤንድ ባላንስ፤ እቶም ትካላት ዲሞክራሲ ዝገብርዎ ስራሕ ንኣብነት ናፃ ቤት ፍርዲ ናፃ ሚድያ ምቁፅፃር ፓርላማ ንፈፃሚ ስራሕ ብዝኣመሰሉ ነቲ ህዝቢ safeguard ዝኾኑ ትካላት ኣቢልካ ኢኻ ክትቆፃፀሮ እትክእል። ኣብ ናይ ሰባት ናይ ካድረታት ሰናይ ድልየት ክምስረት ኣይክእልን። እዚ እዩ እቲ ናይ ኣተሓሳስባ ክፍተት። ንሕና ብዙሕ መስዋእቲ ከፊልና መፂእና ኢና ነዛ ዓዲ እዚኣ እነድሕን እውን ንሕና ጥራሕ ኢና ዝብል አካይዳ እውን መፍትሒ ኣየምፅእን ዝብል ሓሳብ ከምፅእ ስለዝደለኹ እዩ።

ውራይና፦ እቲ ኣብ ሰራዊት ዝነበረ ኩነታት ባዕልኻ እውን ዝመራሕኻዮ ስለዝነበረ እትቕበሎ እዩ። ኣብቲ ሓቂታት ፀገም የለን። እቲ ዝልዓለልካ ዘሎ ሕቶ ግን ክልተ እዩ። ሓደ እቲ ተጋዳላይ “እሞ ሕዚ ብዛዕባ እዙይ ምዝራብ ንኣና እንታይ እዩ ረብሕኡ?” ዝብል እዩ። ሕዚ ኣቦ ወንበር ውድብ ህወሓት ዘለዉ ኣይተ ኣባይ ወልዱ ድማ ቃል ብቐል “ህዝቢ ንህዝቢ ንክጠራጠር ይገብር ኣሎ።” ዝብል ህዝቢ ንከባእስ እዩ ዝፅሕፍ ዘሎ ዝብል ኣሎ እሞ ንዚታት ታይ ትበሎ?

ጀነራል ፃድቃን፦ ኣብቶም ተጋደልቲ ዘሎ ስምዒት ይርድኣኒ እዩ። ከምቲ ቅድም ኢለ እውን ዝገለፅክዎ ተጋደልቲ ንዝሰርሕዎ ስራሕ ከበሬታ ኣለኒ። ዝነኣድ ድስፒሊን ነይርዎም። ኣብኦም ዝልዓል ነገር የለን። ዝልዓል ነገር እንተሃልዩ  እውን ሽዑ መራሕቲ ፖለቲካ ኣብ ዝነበርና ሰባት እዩ። ኣብ መጀመርያ እውን ብኡኡ እየ ኣቐሚጠዮ። ንሕዚ እንታይ እዩ ጥቅሙ ዝብል ዲሞክራሲስ ሓደ ሰናይ ሓሳብ ዘለዎ እንተመፅዩ እሞ ነዚኣ ተቐቢሉ ከም ሽምዓ ቀሊጡ ተግባራዊ ዝገብር ካድረ እንትህልው ይዕምብብ እዩ ዝብል ኣረኣእያ ክሳብ ሕዚ ኣሎ። እዚ ወሃባይን ተቐባላይን ከም ዘሎ ዝሓስብ ኣረኣእያ ሒዝካ ድማ ዲሞክራሲ ክንተክል ኣይንክእልን ኢለ ስለዝኣምን እዩ። ከም ኣብነት ክልዓል ስለዝደለክዎ እዩ። ቅንጅት ዝልዓለ ሆይሆይ ፈጢሮም ኣብ ዝንበሩሉ እዋን ምናልባት ካብቶም ታርጌት ክኾኑ ዝክእሉ ሰባት ሓደ ክከውን ከምዝክእል ይግምት ነይረ። እቲ ስምዒት ይፈልጦ ነይረ። ዝኮነ ኮይኑ ግን ነቲ ፕሮሰስ ክገልፅ እንተለኹ እቲ ሽዑ ዘሸንፍዎ ሒዞም ፓርላማ እንተዝኣትዉ ነይሮም ኣብ መንጎ ዝተፈላለዩ ክፍልታት ሕብረተሰብ መሰረት ዘለዎም፤ (ኣነ ኢህወደግ ሕብርተሰባዊ መሰረት ኣለዎ ኢለ እየ ዝኣምን።) ንሳቶም እውን ዝተወሰነ መሰረት ሒዞም ኔሮም። ኣብ መንጎ እዚኦም ዝህልው ፍሕፍሕ እቲ ultimate ተጠቃማይ እቲ ናይ ዲሞክራታይዜሽን ፕሮሰስ ምኾነ ነይሩ እየ ዝብል ዘለኹ። ኣብዚኣዮም ጉድኣት እንትበፅሕ ድማ እቲ ultimate causality ናይዚ ዓዲ ናይ ዲሞክራይታዜሽን ፕሮሰስ እዩ ኮይኑ። ኣብ ናይ ኦነግ ከምኡ እዩ። ኣብ ናይ ቅንጅት እውን ከምኡ እዩ ኢለ እየ ዝወስድ።

ንቅድሚት እውን እንተኸነ ነዚ ዓዲ እዚ ናይ ዝሓሸ ዲሞክራሲ ክንወስዶ እንተኮይንና ንሕና እንሓስቦ ብንሕና እንደልዮ ባዕልትና ብዝመረፅናዮ መንገዲ ንሕና ክንሰምዖ እንደልዮ ዘረባ እናሰማዕና ዘይኮነስ ንሕና ክንሰምዖ ዘይንደልዮ ዘረባ፤ ካብ ናይባዕሎም ተበጊሶም እዚ ዓዲ ከምዚ ኢሉ እዩ ክከይድ ዘለዎ ዝብሉ እውን ምስኣቶም ኮፍ ኢልና ብማዕረ ክንዘራረብ ክንረዳዳእ እንተክኢልና እዩ። ኣብዚይ ዘይዝለል conditions ክህልዉ ኣለዎም። እቲ ሓደ ዓብዪ ኮንድሽን ሕገ መንግስቲ ምክባር እዩ። ናይዚ ዓዲ እዙይ ናይ ምሕደራ standard እዚ እዩ ተባሂሉ ተቐሚጡ ስለዘሎ ነዚ ምክባር የድሊ። እዚ ክሳብ ዝተገበረ ብድሕሪኡ ክመዓራረ ዝግብኦ ሕግን ሰብን እንተሃልዩ እናመዓራረኻ ኣብዚ ዓዲ እዚ ሰለማዊ፣ ዲሞክራስያዊ፣ ሕገ መንግስታዊ ዝኮነ ስርዓት ዝቅመጠሉ ባይታ ምምዕርራይ ብጣዕሚ መሰረታዊ ዝኮነ ጉዳይ እዩ ኢለ ስለዝኣምን እዩ። እዚ ንምግባር ንሕና ዝበልናዮ እዩ ትክክል ዝብል ናይ ኢህወደግ ኣካይዳ እኹል ኣይኮነን። ኣብዚ ናይ ባዕሎም ጉድለት እዩ ንሕና እንታይ ዘይገበርና ዝብል ኣረኣእያ ኣሎ። ኣብዚ ክልተ ነጥብታት ምልዓል ይከኣል። ኢህወደግ ኣብ ሓደ ታሪኻዊ ኣጋጣሚ ኣብ ኢ/ያ ዝተፈጠረ ፓርቲ እዩ። ብዙሓት ፅቡቓት ነገራት ሰሪሑ እዩ። ሕዚ ኢህወደግ ኣነ ብዕጥቃዊ ቃልሲ እየ መፂአ። ኣነ ሰላምን ዲሞክራስን ክሳብ ዘምፃእኹ ካልኦት ፓርትታት ሃለዉ ኣይሃለዉ it doesn’t maltter ክብል ይክእል እዩ። ሚኢቲ ብሚኢቲ ድምፂ ምርካቡውን እውን ባዕሉ ሰሪሑ ከምዘምፅኦ እናሓሰበ በዚ ጥራይ ተኹራዕሪዑ ምቅማጥ ሓደ መንገዲ እዩ። ብካልእ መንገዲ ድማ ሓላፍነት ከምዘለዎ ፓርቲ ናይዚ ዓዲ ዲሞክራታይዜሽን ኣብ ሓደጋ እዩ ተቐሚጡ ዘሎ እቶም ካልኦት ኣግሊልናዮም ዘለና፤ ዘይንሰምዖም ዘለና ድምፃታት እውን ክንሰምዖም እዩ ዘለና ናብዚ ዲሞክራታይዜሽን ፕሮሰስ ኣትዮም ሓሳቦም ገሊፆም እቲ መራፂ ዝሃቦም ድምፂ ተቐቢሎም ክኸዱ ኣለዎም ክብል ክክእል ኣለዎ። እዚ ናይዛ ዓዲ ናይ ዲሞክራታይዜሽን ፕሮሰስ ኣብ ፅኑዕ መሰረት ምቅማጥ እዩ ዝኸውን። ሓደ ዓብዪ ታሪኻዊ ዓወት እዩ። ዋላ ኢህወደግ ተሳዒሩ እውን ሓደ ዓብዪ ታሪኻዊ መሰረት ኣንፂፉ ምሕላፍ እዩ ዝመስለኒ።

ሓደ ብስሩ ዝስዓረሉ ዕድል እውን ንእሽተይ እዩ ዝብል እምነት እዩ ዘለኒ ኣነ። ምክንያቱ ከስዕርዎ ዘይክእሉ ብዙሓት ፀጋታት ኣለውዎ። እቲ ዘውፅኦ ሕገ መንግስቲ ዘይምትግባር እዩ እምበር ንሱ ተግባራዊ ተዝገብር ብኡ ዝጥቀሙ ህዝብታት ብዙሓት ስለዝኾኑ እዚኣቶም ሒዙ ክስዕር ይክእል እዩ። ካልኣይ ዛጊድ ዝሰርሖም ስርሓቲ ኣለዉ። እቶም ናይ ተቃወሞ ፓርቲታትውን ጠንኪሮም ክስዕሩ ጊዜ ክውስደሎም እዩ፡፡ እዚኦም ሒዙ ክስዕር ይክእል እዩ። ግን ሚኢቲ ካብ ሚኢቲ ክኸውን ኣይክእልን። ስድሳ ካብ ሚኢቲ እውን እኩል እዩ። እቲ ዓብዪ ነገር ግን ናይዛ ዓዲ ናይ ዲሞክራታይዜሽን መሰረት ምድልዳል እዩ። እዚ ዓብዪ ታሪኻዊ ዓወት እዩ ዝመስለኒ። እዚ ይገበር ማለት ስልጣን ንዓይ ሃቡኒ ማለት ኣይኮነን። እሞ ኣነ እንታይ ዘይገበርኩ? ናይ ባዕሎም ጉዳይ! ንሕና ጥራይ ካድረና ነመዓራሪ ዝብሃል ነገር ክህሉ ኣይብሉን። ካብዚ ዝዘለለ ሓላፍነት ኣለዎ ኢህወደግ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት ዝፈጠሮም ጉድለታት ኣሎ። ነዚኣቶም ከስተካክል ኣለዎ፡፡ ካልእ ኣብ ዝኮነ ወቅቲ ዝተፈጠረ ፓርቲ ብምዃኑ ነዚ ዓዲ ናብ ዝሓሸ ናይ ዲሞክራታይዜሽን ምዕራፍ ኣአንፊትዎ ክሓልፍ ይክእል እዩ። ዲሞከራስያዊ ስርዓት ምምስራት ነዊሕ ጉዕዞ ስለውድእ ናይዚ ጉዕዞ መሰረት ግን ኣንፂፉ ክሓልፍ ይክእል እዩ ኢለ እኣምን።

ውራይና፦ ንሕና ዝተቓለስና ኣብዛ ሃገር ድልዱል መሰረት ዘለዎ ዲሞክራሲያዊ ስርዓት ንምሃናፅ እምበር ኣብ ናትና ዕድመ ዝውዳእ ነገር ኣይኮነን ካብ ዝብል መንፈስ ዝተጋገናዮ እውን ምጥቃስ ሓደ ኣካል መስዋእቲ እዩ። ምክንያቱ ነታ ሃገር ኣብ መፃኢ ብዘለዎ ረብሓ ክንርእዮ ስለዘለና። ብዝብል እየ ተረዲአዮ ዘለኹ ሓሳብካ። እቶም ሕቶ ዘልዓሉ ተጋደልቲ እውን በዚ ክትርደአሎም።

ጀነራል ፃድቃን፦ እሺ!

ውራይና፦ እቶም ተጋደልቲ (እዚኣ ደጋጊመ ዘልዕላ ዘለኹ ነዓኣቶም ዘለኒ ክብሪ ልዑል ብምዃኑ እውን እዩ) ንዓኻ እውን ዓብዪ ክብሪ ከምዘለዎም እዮም ዘውስኡ ብዙሓት ተጋደልቲ። ስለዚ ኣብዛ ጉዳይ እዚኣ ካልእ ሕቶ ንምልዓል፤ ኣብ ናይ 85 ዓ/ም ገምጋም ብዙሓት ተጋደልቲ ዝተወቅዕሉ እዋን እዩ ነይሩ ብቲ ገምጋም፣ እቲ ገምጋም ድማ ዘይፍትሓዊ ነይሩ ይብልዎ።  ብዙሓት እውን ተነክዮም። ናይ እግሪ ምትካል ስርሓቲ ‘ውን ነይሩ። ኣብዚ ብዙሕ ተጋዳላይ ተሃስዩ እዩ ዝብሃል። እዚ ጉዳይ እዚ ንምንታይ ዘይተንክፎ ኣብ ፅሑፋቱ ዝብል ኣብ ርእይቶታት ይልዓል እዩ። ኣብዚ እንታይ ትብል?

ጀነራል ፃድቃን፦ ካብ ናይ 85 ገምጋም ክጅምር። ነይረ እየ። ገምጊምና፤ ኣነ እውን ከም ሃገረይ ተገምጊመ እየ። እዙይ ከም ሓደ ዲሞክራሲ ዝተዛነፈሎም ኢለ ዝጠቀስክዎም ናይ ኦነግ፣  93፣ ናይ 97  ኩነታት ገይሩ ዘይርኣዮ ዝብሉኒ ኣለዉ። ኣነ ከምኡ ገይረ ኣይርኣክዎን። ሓደ ክመርፅ እንተለኩ ብሃገር ደረጃ ዝርኣዩ ዓበይቲ ዝብሃሉ ነገራት እየ ከም ነጥቢ መቀይሮ ወሲደ። እዚኦም ብኣግባቡ ዘይምእላዮም ብሐደ ይኩን ብካልእ መንገዲ ንቲ ሕዚ በፂሕናዮ ዘለና ቅልውላው ዘጋደዱ ኢለ ዝወሰድክዎም እዮም። ካልእ ሰብ ካልእ ክመርፅ ይክእል። ካልእ ሰብ ድማ የለን መሰረታዊ ኣይኮነን ክብል ይክእል፤ ከምቲ ኣባይ ፀሃየ ዝበሎ ናይ ኣፈፃፅማ እዩ እምበር ካልእ ፀገም የለን ክብል ይክእል። እዚኦም ናይቲ ክትዕ ኣካላት እዮም ኢለ እየ ዝወስድ።

እቲ ናይ 85 ገምጋም ግን ልክዕ ከምቶም ኣብ በረኻ እውን ዝግበሩ ዝነበሩ ናይ ኢ ዶሞክራሲያዊ ኣፈታትሓ ፀገማት ሓደ አካለ ገይረ እየ ዝርእዮ። ህወሓት ኣብ በረኻ ዲሞክራሲያዊ ውድብ ነይሩ ኢለ እየ ዝኣምን። ግን ኢዲሞክራስያዊ ተግባራት ኣይነበሩን ኣይበልኩን። እቶም ሕዚ ዘልዓልክዎም ግን ሓውሲ ብደረጃ ነጥበ መቐይሮታት ነይሮም ኢለ እየ ዝወስድ፡፡ ኣብዚ ናይ 85 ግን ክሙጉቱኒ ይክእሉ እዮም። ዓብዪ ጉዳይ እዩ ነይሩ ኢሎም ክሙጉቱኒ ይክእሉ እዮም። ምናልባት ክንድኣቶም ናይቲ ሽግር ተቀባላይ ስለዘይነበርኩ ዘይረኣክዎ እውን ክኸውን ይክእል እየ። ኣነ ዝርኣኩሉ መንገዲ ገሊፀ ኣለኹ።

ካልእ እዚ ምቅናስ ብዙሕ ጉድኣት ከምዘብፅሐ ይፈልጥ አየ። ሕዚ ብዛዕባ ዙይ ክዛረብ እንተለኹ ኣብ ህዝቢ ትግራይ ዘይሓወየ በሰላ ከምዘሎ ይፈልጥ እየ። ናይ ዕጥቂ ቃልሲ ናይ ሻዕብያ ዓብዪ በሰላ ከምዘሎ ይፈልጥ እየ። አቲ በሰላ ዓይኒ ብምጥፋእ፣ እግሪ ብምቁራፅ ጥራይ ኣይኮነን ዝግለፅ። ገዛ ብምዕናው እውን እዩ ዝግለፅ። ካብ ሓደ ገዛ ኣርባዕተ ቆልዑ ወፂኦም ከይተመለሱ ዝተርፉሉ እሞ እቲ ገዛ ዳግም ገዛ ክኸውን ዕድል ዘይረክበሉ ስድራ ኣሎ።

እቲ ተገዳላይ እውን ንዓዲ ይጠቅም እዩ ኢልና ስለዝሓሰብና፤ ንብሄራዊ ምምጥጣን ኢልና ልዕሊ 30 ሽሕ ዝኸውን ንዓድኻ ተመለስ ኢልናዮ ኢና። ብጣዕሚ ንእሽተይ ገንዘብ ሂብና ኢና ተመለስ ኢልናዮ። ነቶም እዚ ጉዳይ እዙይ ኣካል ናይቲ ዝመፅእዎ ቃልሲ ገይሮም ቆፂሮም ምእንታን ምድልዳል ዲሞክራስያዊ ስርዓት ኢሎም ነዚ ዝተሰከሙ ተጋደልቲ ዓብዪ ከበሬታ ኣለኒ። ወሲነ እየ ከም ሃገረይ። ይኺዱ ኢለ። ተግባራዊ ንምግባር እውን ምሳይ ምስዝነበሩ ኮይነ ተንቀሳቒሰ እየ። ነቲ ናቶም ጉድኣት ዘቃልሎ ኣይኮነን። ይመስለኒ ጠቒሙና እውን እዩ ብሓደገፅ። ንሳቶም ዋጋ ከፊሎም እዮም። ድሓር ኣብ ኢትዮ ኤርትራ ኲናት  ዓዲ ብምልኡ ዝኸተተ ሕልፊ ደሊና ዝተኸልናዮ ስርዓት ዘይምዃንና ዘርኣየ እዩ ነይሩ። እዚ ኹሉ መንእሰይ ዝመፅእ ዝነበረ ተቆጢዑ ፖለቲካሊ ተለዓኢሉ እዩ መፂኡና፡፡ ንሕና ከመይ ከምዝትኮስ ገለ ኢና ቴክኒካል ዝኮነ ነገር ነርእዮ ነይርና እምበር ፖለቲካሊ ተረዲእዎ እዩ መፂኡ፤ ዝተቖጠዐ መንእሰይ እዩ ነይሩ። እዚዓብዪ ፀጋ እዩ። ዓድታት ኣብ ሓደጋ ክወድቃ እንተለዋ ዘሕድን ፀጋ እዩ ማለት እዩ። እሞ ነቲ ኣብ ልዕሊ እቶም ተጋደልቲ ዝበፅሐ ጉድኣት ኣይቅንሶን። እቲ ዓዲ ግን ተጠቒሙ እዩ ኢለ እየ ዝመኣን።

ሓደ ኣብዚ ክዛረቦ ዝደሊ ግን ኣነ ናይ ህዝቢ ትግራይ ናይ ቃልሲ ህዝቢ ትግራይ ውፅኢት እየ። ተምሃራይ ነይረ ናብ በረኻ ከይደ። ብኡ ሓሊፈ እቲ ሕዚ ኮይነዮ ዘለኩ ዝገበረኒ ቃልሲ ህዝቢ ትግራይ እዩ። ኣነ እውን ከም ሃገረይ ኣብ በብደረጅኡ ዝብፅሓኒ ብፅሒት እናወፈኹ መፂአ እየ። ሕዚ ብዛዕባ ዓደይ ክፅሕፍ እንተለኹ እቲ ዝርእዮ ኦድየንስ ተጋዳላይ ጥራይ ኣይኮነን። ዓዲ ምሉእ እዩ ኦድየንሰይ። ንዓዲ ይፅሕፍ ስለዘለኹ። ስለዚ እዞም እዚ ከ ዘይረኣዮ ዝብሉኒ ንተጋዳላይ ጥራይ ዝፅሓፍ ፅሑፍ ተዝኮን ትክክል ምኾነ ኣነ ግን ናይ ዓዲ ኣጀንዳ ኣልዒለ እየ ዝፅሕፍ ዘለኹ። እቲ ናቶም ጉዳይ ኣብኡ ተዋሒጡ ተሪፉ ክከውን ይክእል እዩ። ከምኡ ማለት ንዓኣቶም ትኩረት ኣይብለይን ማለት ኣይኮነን። ንሱስ ኣይፈልጦን ኣይዝክሮን ማለት እውን ኣይኮነን። እዙይ ክፍልጠለይ ይደሊ እየ።

ውራይና፦ ኣብ ናይ 93 ግን ዝተፈላለዩ ሓሳባት እዮም ዘለዉ። ንኣብነት ኣይተ ኣባይ ቅድሚኡ እውን ኢ ዲሞክራሲ ነይሩ እዩ፤ ድሕሪኡ ገዲዱ ዝብል እንታይ ክብል ደልዩ እዩ? ብስሩ ኸ ቅዋም ዘይወስድ እቲ ናይ ተሃድሶ ልክዕ ነይሩ ኢሉ? እዩ ዝብለካ። ክንደይ ነገር እንዲና ተዛቲና ሽዑ ይብል። የግዳስ 93 ሓደ ስጉሚ ንቅድሚት ዝወሰደ እንድዩ ነይሩ ግዲ ብምባል እዩ ዝምጉተካ። ብኻሊእ ገፅ ድማ ፃድቃን ትኽክል እዩ፤ ሕገ ደንቢ ውድብ ተጣሒሱ እዩ። ውሽጠ ዲሞክራሲ ውድብ ተረምቲቱ እዩ። ግን እቲ ዝተረፈ ጥራይ ዘይኮነስ እቲ ዝወፅአ እውን እዩ ሕጊ  ጥሒሱ ዝብል ኣሎ። እቶም ዝወፅኡ ረጊፆም ምውጽኦም ግቡእ ኣይነበረን። ስለዚ እቲ ሽግር ኣብ ክልቲኡ ጉጅለ ድኣ እምበር ከምቲ ፃድቃን ዝብሎ ኣብቲ ዝተረፈ ጉጅለ ጥራይ ኣይነበረን ዝብሉ ኣለዎ እሞ ኣበዚ ጉዳይ ከ?

ጀነራል ፃድቃን፦ ናይ ኣባይ ኣንቢበዮ እየ። ኣባይ፤ “ካብ ኣይነበረን ዝብል እቲ ዝነበረ ዝርዝር ኣፈላላይ ንታሪክ ንግደፎ ኢሉ ክሓልፍ ኣይነበሮን። ቅዋም ክወስድ ነይርዎ።” ዝብል እዩ ኣቐሚጡ። ዝርዝር ዝነበረ ፖለቲካዊ ጉዳያት ኣይፈልጥን ክብል ኣይክእልን። ኣብቶም ስሩዓት ኣኼባታት ኣይነበርኩን። ብዘይስሩዕ ግን ካብ ክልቲኡ ወገን መን እንታይ የልዕል ኣሎ ዝብል ይሰምዕ ነይረ። ሽዑ ዝነበረኒ ቅዋም ክልቲኡ ኣካይዳ ነዛ ዓዲ እዚኣ ከጥፍኣ እዩ ዝብል እዩ ነይሩ። ገሊኦም ንኣንጃ ደጊፉ ገለ ዝብሉኒ እውን ኣለዉ። ኣነ ግን ኣብቲ እዋን ካብቲ ፍረ ነገር ናይቶም ክትዓት እቲ ስምዒታት የመና ገሊሁ ስለዝነበረ በቲ ሕዚ ዘሎዎ ኣካይዳ እንተከይዱ ዓዲ ክጥፍእ እዩ ዝብል ኣረኣእያ እዩ ነይሩኒ፤ ክልቲኡ። እዚ ዝፍትሓሉ መንገዲ ሽዑ ኣነ ብዝመሰለኒ መንገዲ እየ ዝንቀሳቐስ ነይረ። ስለዚ ሓደ ብስሩ እቲ ፅሑፍ ዝፀሓፍክዎ ቅዋም ንምውሳድ ኣይኮነን። ከምኡ እንተኮይኑ ካልእ ታሪክ እዩ ማለት እዩ። ታሪክ ክፅሕፍ ዝክእል ሰብ ድማ ኣብቲ ኣኬባ ዝነበረ ሰብ እዩ ክኸውን ዝክእል፤ ኣባይ ወይ ካልእ እዩ ክኸውን ዝክእል። እቲ ዋና ሓሳብ ናይ ፅሑፈይ ናይዛ ዓዲ ናይ ዲሞክራታይዜሽን ጉዕዞ እንታይ ዕንቅፋታት እናጋጠምዎ ዝብል እዩ።

ኣብዚ ድማ ንኣይ ዘገድሰኒ ናይ ውሽጠ ፓርቲ ዲሞክራሲ እዩ። እዙይ እንተተጣሒሱ ናይቲ ፓርቲ ዲሞክራስያውነት ጠቕላላ የጥፍኦ። እዚ ድማ ነቲ ኣጠቓላሊ ናይ ዲሞክራሲ ስርዓት ይፀልዎ። እዚ መርገፂ እዚ ድማ ሕዚ ኣይኮነን ሽዑ እውን ወሲደዮ እየ። ስለዚ በዚ ድኣ ክውሰድ ይግብኦ እምበር ንምንታይ ዝነበረ ዘይዘርዘረ ኣይብሃልን።

ነቲ ሓደ ኮኒኑ ነቲ ካልእ ዘይኮነነ ዝብሉ ሰባት ምናልባት ናብቲ ሓደ ኣዘንቢለ ክከውን ይክእል እየ። ናብቲ ስልጣን ሒዙ ዘሎ፣ ውሳነ ክህብ ዝክእል ድሓር እውን እቲ ውሳነ ሒዙ ዝቀፀለ ንሱ ስለዝኮነ፣ ዝተረፈ ሓይሊ ስለዝኮነ፤ ናይቲ ፓርቲ ሕገ ደንቢ ዝጠሓሰ እውን ንሱ ስለዝኾነ ኣብኡ ፅቕጥ ኣቢለ ክኸውን ይኽእል እየ። እቶም ዝወፅኡ ኣካላት ፀባይ ገይሮም ተላዚቦም ከምዚ ክገብሩ ነይርዎም ዝብል ሰብ እንተሃልዩ እውን ነዓይ እዩ ዘራጉደለይ ዘሎ። ዘይረኣክዎ ወይ ዕሽሽ ዝበልክዎ ካልእ dimention የርእየኒ ኣሎ ማለት እዩ። ስለዝኾነ ንቲ ናይ ፀረ ዲሞክራሲ ከይዲ የራጉዶ ኣሎ ማለት እዩሞ ፀገም የብለይን፡፡

ውራይና፦ ንዓኻን ንጀነራል ኣበበን ምስቲ ኣብቲ እዋን እቲ ምውፃእኹም ተኣሳሲሩ ምስቲ ዝወፅአ ኣንጃ እንድዮም ዝብልኹም ኣካላት ኣለዉ። ከመይ ኢኻ ትሪኦ?

ጀነራል ፃድቃን፦ እቲ ፀገም ምስተፈጠረ ኣብቲ ውግእ ኮይና እውን የሕስበና ነይሩ ንኩላትና። እቲ ፀገም እናገደደ ምስከደ ክልቴና ዝነበረና ቅዋም ሰለማዊ፣ ዲሞክራስያዊ፣ ፖለቲካዊ ብዝኾነ መንገዲ ክፍታሕ ኣለዎ። ብኢድ ኣእታውነት ሓይልታት ፀጥታ ክፍታሕ ኣይብሉን ዝብል ቅዋም ነይሩና። consistently እዚ ቅዋም እዚ ሒዝና ከይድና። ምስዙይ ጎኒ ንጎኒ ድማ እዚ ጉዳይ እዚ ቀስ ኢልና ክንርእዮ ይሕደር ዝብል ቅዋም ነይሩና። እቶም ኣኼባታት ከዕንውና እዮም ኢልና ንሓስብ ስለዝነበርና ነቲ ሓደ ብምድጋፍ ነቲ ካልእ ብምድፋእ ዘይኮነስ እቲ ኣካይዳ ባዕሉ መፍትሒ ዘምፅእ ኣይኮነን ዝብል እምነት ስለዝነበረና እቲ ኣኬባ ክተርፍ ተንቀሳቒስና ኢና። ሕዚ ብህይወት ንዘለዉ ብዙሓት ኣባላት ማእኸላይ ኮሚቴ እቲ ኣኬባ ክተርፍ ተዛሪበ እየ። እቲ ጉዳይ ከቢድ ስለዝኾነ ይፅንሓልናንዶ ኢልና ንክልቲኡ ጉጅለ ይመርሑ ናብ ዝነበሩ ሰባት ኣቅሪብና ኢና። እዚኣ እያ ነይራ እታ ኣነ ክንገብራ ዝንክእል። ድሓር ከይዱ ከይዱ ሕገ ደንቢ ምጥሓስ፣ ሓደ ሓደ ምምሕዳራዊ ስጉምቲ ምውሳድ ብኣጠቓላሊ ነቲ ጉጅለ ንምውፃእ ዝግበሩ ስርሓቲ ምስተጀመሩ ስራሕ መንግስቲ ክንለቅቅ ኢና ወሲና።

ሕዚ ይሰምዕ እየ ኣንጃ እዮም ነይሮም ገለ ዝብል ይሰምዕ እየ። እዙይ ናትይ ናይ ጀቤን ዝነበረና ቅዋም ኣይገልፅን፡፡ እቶም ንገብሮም ዝነበርና ምስ ካልኦት ኣካላት እናተዘራረብና ንገብሮም ስለዝነበርና  ፈሊጦም ከፅቅጡ እንተኮይኖም እምበር ሐዚ ብሂወት ዘለዉ መራሕቲውን ይፈልጥዎ እዮም፡፡ ዝሕብኡ ኣይኮኑን፡፡

ውራይና፦ ዝበዝሕ ትሕዝቶ ፅሑፍካ ኣብቲ ዲሞክራሲ ትካላዊ ምግባር እዩ ዘድህብ። ኣብ ትግራይ እውን ውሕስና እቲ ህዝቢ ሕገ መንግስትን ቁጠባዊ ዕብየትን ምዃኑ የቕምጥ። ኣብ ትግራይ ግን እንታይ ዓይነት ትፅቢት ኣሎ፤ ገሊኦም ምንጭታት እቲ ፀገም ካብ ምስ ሃገር ዘሎ ምንጪ ክፈላለ ይክእል እዩ ዝብል እዩ። ፅሑፋት ጀነራል ፃድቃን ኣብ ትግራይ እንታይ ኣሎ? ብከመይ ከ ይፍትሕ ኣብ ዝብል ኣየድህብን ዝብሉ ኣለዉ። ስለዚ ምስቲ ናይ ትግራይ ሓይሊ ቅርብ ኢሉ ብዛዕባ ኣብ ትገራይ ጥራይ ዘለው ነገራት ዘዘይዘተየን ፈልዩ ዘይረኣዩን? ንምንታይ እቲ ፀገም ብሃገር ደረጃ ርኢዎ ዝብል ይለዓል እዩ? ንቐደም ብዚ ዘይጅምር ንምባል እዩ ዝመስለኒ….

ጀነራል ፃድቃን፦ እቲ ፀገም ብሃገር ደረጃ ንዝርአ ጉዳይ ክኸውን ዝደለኹሉ ምኽንያት እቲ ዝዓበየ ፀገም ብሃገር ደረጃ ዘሎ ፀገም ብምዃኑ እዩ። ካልኣይ ህዝቢ ትግራይ ኣብዚ ኣብ ሕሉፍ ሰላሳ ኣርብዓ ዓመት ጥራይ ዘይኮነስ ብናተይ ናይ ታሪክ ንባብ ካብ ቀደም ጀሚሩ ኣብ ህንፀት ሃገር እዛ ዓዲን ቅርፂ ኣብ ምትሓዝን ዓብዪ ግደ ዝነበሮ ህዝቢ እዩ። ኣብ ሕሉፍ ኣርባዓ ዓመታት ዝተርኣየ እውን ንሱ እዩ። ንቅድሚት እውን እዚ ግዴና እዙይ ምፅዋቱ ኣይተርፍን። እዚ እንታይ ማለት እዩ ናይ ህዝቢ ትግራይ ፀገም ክንርኢ እንተለና ከም ሓደ ኣካል ናይታ ሃገር ፀገም ገይርና ንርእዮ ኣለና ማለት እዩ። ኣነ ከምኡ ገይረ እየ ዝርእዮ። እቲ ጉዳይ ኣብቲ context ኣእትየ ክርእዮ ስለዝደሊ መፍትሒኡ እውን ካብኡ ክረክብ ስለዝደሊ ናይ ሃገር ጉዳይ ርእየ ናብ ናይ ትግራይ ጉዳያት ኣትየ።

ውራይና፦ ኣብ ናይ ትግራይ ሕቶታት ኢኻ ኣልዒልካ።  ግን እንታይ ዝብሃል ኣሎ ብሓደ ገፅ “ህወሓት ኣብኡ እናሃለወ…” ዝብል መደምደምታ ኣለዎ ዝብሉኻ ኣለዉ። ብካልእ ወገን ድማ እቶም መራሕቲ ኣብ ስሩዕ መድረክ እውን ዝብልዎ ዘለዉ ህዝቢ ትግራይ ካብ ህወሓት ንምንፃል እዩ ፃድቃን ከምዚ ዝፅሕፍ ዘሎ እዮም ዝብሉ ዘለዉ እሞ ኣብዚ ኸ? እዚ ብግቡእ ተዝብራህራህ።

ጀነራል ፃድቃን፦ ሓደ ክርአ ዘለዎ  ኣባይ ወልዱን ካልኦት ካድረታትን ብቴሌቭዝን ዝተዛረብዎ ርእየዮ እየ። ፀላእቲ እዮም ኢሎምና እዮም። እዚ ናቶም ኣረኣእያ እዩ። ናይቲ ፓርቲ ኣቦ ወንበር ስለዝኾነ ናይቲ ፓርቲ ኣረኣእያ እንተኾይኑ እውን ኣነ ምንም ሽግር ኣይብለይን።

ውራይና፦ ናይቲ ፓርቲ ኣረኣእያ እዩ ኢልና ንከይንድምድም  ድማ ምክትል ኣቦ ወንበር እቲ ፓርቲ ዶክተር ደብረጽዮን እዚ ፀላኢ ኢልካ ክትፍርጅ ዘግብር ኣይኮነን  እዩ ዝብል ኣብ ዝሓለፍ ውራይና ኣብ ዝሃቦ ቃለ መጠይቕ።

ጀነራል ፃድቃን፦ ዋእ! እሞ ኣነ ከምቲ ቅድም ኢለ ዝነገርኩዃ እዩ። ኣብ ዓዲ ፀገም ኣሎ እሞ ከምዚ እንተገብርና ይሓይሽ ምባል ፀላኢ ዘብል እንተኾይኑ ኣነ ኣይኮንኩን ፀላኢ፤ እቲ ሕገመንግስቲ እዩ። ኣብቲ ሕገመንግስቲ ዘለዉ ናይ ሓደ መንግስቲ ስታንዳርድ ምሉእ ብምሉእ ከማልኡ ስለዘይከኣሉ እዚኦም እዩ ዝሕብረልና ዘሎ ኢሉ እዩ ዝፀልአኒ ዘሎ እምበር ካልእ ኣይኮነን ኢለ እየ ዝወስድ።

ኣብ ካልእ ሰብ እውን ሕዚ ንምፅሓፍ ዘለዓዓሎስ እንታይ እዩ ዝብል ስክፍታታት ይሰምዕ እየ። ገሊኡ ጭንቂ እዩ። ፀረ ተጋሩ ዝኮነ ፕሮፖጋንዳ ስለዘሎ፤ ፕሮፖጋንዳ ጥራይ ዘይኮነስ ፀረ ተጋሩ ዝኮነ ተግባር እውን ስለዘሎ ብዝኸፍአ መልክዑ ኣብ ክልል ኣምሓራ ብፍላይ ኣብ ጎነደርን መተማን ንርኢ ኣለና፤ ሕማቅ ነገር ይበዝሕ ስለዘሎ ካብዚ ዝብገስ ምጭንናቕ ኣሎ። እዚ ተግባር መሕዘኒ እዩ፡፡  ኣብ ተጋሩ በዝበፅሐ ነገር ብጣዕሚ እየ ዝሓዝን። ብካልእ መንገዲ ድማ እንድሕር ብኣጋ ዘይተፈቲሑ ናብ ከመይ ዝበለ ኣቐያሚ ኩነታት ከምዝኸይድ እዩ ዘርኢ።

ንህዝቢ ትግራይ ከም ሓደ ኣካል ክንርኢ እንተለና (ብርግፅ ኣካል ኢ/ያ ገይርና ኢና እንርእዮ) ሕዚ ሓደ ብመንግስቲ ኢሳያስ ዝተፈነወልና ውግእ ኣሎ። እቲ ውግእ ዛጊድ መልክዕ ኣይሓዘን። ብዝተንጠልጠለ እዩ ዘሎ። ካብ ህዝብታት ኤርትራን ትግራይን ንላዕሊ ዝቀራረብ ህዝቢ የለን ኣብዚ ዓዲ እዙይ። ግን ኣብ ማእኸልና ሓደ ሽግር ተፈጢሩ ኣሎ። ድሕሪ እቲ ውግእ እውን መንግስቲ ሻዕብያ ኣብቲ ህዝቢ ብዝገብሮ ቀፃላይ ሕማቅ ዘርኣዊ ፕሮፓጋንዳ ክልቲኡ ህዝቢ ኣዝዩ ክርሓሓቅ እዩ ዝገብሮ ዘሎ። እዚ እቲ ሓደ ኩነታት እዩ።

ብካልእ ወገን ድማ ብካልኦት ህዝብታት ኢ/ያ ዝሕሰብ perception ኣሎ። እዚ ክንክሕድ ኣይንክእልን። ተጋሩ ሓለፋ ተጠቀምቲ ናይዚ መንግስቲ እዚ ድላዮም ገበርቲ መንግስቲ ድላዮም ዘመዓራርየሎም እዮም ተባሂሉ ናይዚ ዓዲ ፀላእቲ ኮይኖም ክቁፀሩ ዝገብር ዝንዛሕ ፕሮፖጋንዳ ኣሎ። እቲ ጭቡጥ ሓቂ ከምኡ ኣይኮነን። ብፍላይ ህዝቢ ወሲድካ እንተርእይኻ ከምኡ ኣይኮነን። መንግስቲ ነዙይ ከመይ እዩ ዝፈትሖ ዘሎ ዝብል ንበይኑ ክርአ ዝክእል እዩ። እቶም ዝርኣዩ ዘለዉ ፀገማት ኣብ ዘለውሉ እዋን፤ ኣቱም ሰባት ከመይ ኢና ንርእዮም ዘለና? እንታይ ኢና ንገብር ዘለና? ህዝቢ ትግራይስ ኣብ ክልተሓዊ ዲና ገዲፍናዮ ክንከይድ? መፍትሒ ዶ ክነምፅኣሉ ኣይብልናን? ምባል ፀላኢ ዘብል እንተኮይኑ እንታይ ክብል ከምዘለኒ ኣይርድኣንን። እዚስ ንመኻኸረሉ እዩ እቲ ናተይ። ብዕድመ ዝዓበና ንኹን ዝተምሃርና ከም ህዝቢ ከመይ ኢና ንኸውን ዘለና ኢልካ ምምይያጥ የድልየና ኢለ እኣምን። ናተይ central point እዚ እዩ።

ነዙይ እውን ዝርኣየኒ መፍትሒ ኣቐሚጠ እየ። እቲ መፍትሒ ድማ ናይ ህዝቢ ትግራይ ዘላቒ ረብሓ ዝረጋገፅ ብምኽባር ሕገ መንግስቲ እዩ ዝብል እዩ። እዚ ሕገ መንግስቲ ብደምና ዘምፃእናዮን ረብሓና ዝሕልወልናን ስለዝኮነ ንሱ ምሉእ ብምሉእ ተግባራዊ ክግበር ምቅላስ እዩ። ክሸራረፍ እንትፍተን እውን ብኣንፃሩ ጠጠው ምባል እዩ። ኣብ ተግባር እናወዓለ ኣብ ከይዲ እውን እናሰፍሐን እናዓሞቐን ክከይድ ብምግባር እዩ እዩ ጥቕምና ዝሕለው እየ ዝብል ዘለኹ። ኣነ ናይ ህዝቢ ጥቕሚ እየ ዝርኢ ዘለኹ። ስለዚ እቲ ሓደ መፍትሒ እዚ እዩ።

እቲ ካልኣይ መፍትሒ ድማ ኣብ ባዓልትና ኣብ ዓድና እንገብሮ ስራሕ እዩ እቲ ከዛልቐና ዝክእል። ብዛዕባ ሕሉፍ ቃልስና ጥራይ እናተዛረብና እንተነቢርና ክንፎክስ ኢና። እናተወደአ እዩ ከኣ ዝኸይድ። እናተወደ ዝኸይድ ምዃኑ ይርአ ኣሎ። ምስቲ ኣብ ታሪክ ዝነበረና ታራ ኣብ ቀረባ ጊዜ ውን ዝነበረና ግደ ዝበለፀ እናዕሞቑና ካብ በዝሒ ህዝብናን ቁጠባዊ ዓቅምናን ንላዕሊ ሓይሊ ክህልወና ዘኽእል ኣብ ውሽጥና እንሰርሖ ስራሕ ደልዲልና እንተሰሪሕና እዩ ዝብል እምነት ኣለኒ።  

ኣብቲ ኣብ ባዕልና እንሰርሖ ስራሕ ቁፅሪ ሓደ ተግባር ድማ ናይ ቅኑዕን ገስጋሳይን ኣተሓሳስባ ሰብዋና ምዃንና ምርግጋፅ እዩ ኢለ ይኣምን። ንማርዕርነት፣ መሰልን ፍትሕን ህዝብታት ጠጠው ዝብል ቅኑዕ ገስጋሳይ ኣተሓሳስባ በዓል ዋና ምዃን! ናይ ባዕልና ሓይሊ እውን  ብብቅዓት ሞቢላይዝ ንክከውን ይገብር። ካልኦት ሓይልታት እውን ምሳና  ኮይኖም ነዚ ዕላማ እዙይ ደጊፎም ንክኸዱ የክእል ኢለ ይኣምን። ካልኣይ ካብዚ ቅኑዕን ገስጋሳይን ኣተሓሳስባ ተበጊስካ ንህዝቢ ዝጠቅም ሰናይ ምምሕዳር ኣብ ተግባር ክህሉ ምግባር የድሊ። ኣብዚ ዘሎ ፀገም እናፈትሽና ክነውግዶም ኣለና። ናይቲ ፅቡቕ ሰናይ ምምሕዳር ዝብሃል መርኣያ ክንከውን ኣለና። ሕዚ ወረዳና ይመለሰልና ዝብል ዋላ ዙ ናይ ወልቃይት ጉዳይ መንግስቲ ፖለቲካዊ ፍታሕ ብዘይምሃቡ ህዝቢ ልቡ እናሸፈተ ንክከይድ መንገዲ ምዃኑ እዩ ዘርእየኒ። ሳልሳይ ነጥቢ ንፁር ዝኮነ ቁጠባዊ ስትራተጂ ኣውፂእና ኣብ ትግራይ ዘሎ ፀጋ ኣብ ግምት ውሽጢ ኣእቲና ኣበየናይ እንተነጠፍና ይሓይሽ? እሞ ኢኮኖምያዊ ዓቅምና ክረዝን ዝክእል ኣብ ዝብል ክንሰርሕ ኣለና።

 እዚኣቶም ክትዛረቦም ቀለልቲ እዮም። ክትትግብሮም ቀለልቲ ኣይኮኑን። እቲ ናይ መጀመርታ ነገር ግን እዚኣቶም የድልዩና እዮም ኢልካ ምስምማዕ እዩ። ኣብ ስምምዕ ምስተበፅሐ ከመይ ነተግብሮም ኣብ ዝብል እናተመኻኸርካ መፍትሒ ክተምፅእ ትኽእል ኢኻ። ስለዚ ኣሸንባይዶ ንሕና በቲ ቃልሲ ዝመፃእና፤ ካልእ ድልየት ዘይብልና ምስ ካልእ እውን እንተኾነ ከመይ ንግበር ኢልካ ምምክኻር ብልሒ እዩ ዝመስለኒ። ከምዚ ዓይነት ኣተሓሳስባ ኣይተምፅኡልና እናበልካ በይንኻ ምንባር እቲ ህዝቢ ዘለወሉ ኩነታት ዘይምርዳእ እዩ ዝመስለኒ። ስለዝኾነ እዚ ዘለናሉ ኩነታት ከመይ ኢና እንገብሮ ዝብል የተሓሳስበኒ እዩ። ካብኡ ተበጊሰ ድማ ከምዚ እንተኾነ ይሓይሽ ዝብል ሓሳበይ ኣቅሪበ ኣለኹ።

ኣብ ምቕፃልን ዘይምቕፃልን ህወሓት ዝተልዓለ ሓሳብ፤ ከምቲ ዝፍለጥ ህዝቢ ትግራይ ኩሉ መስዋእቲ ከፊሉላ እዩ። ኣብ ህወሓት ዓብዪ ዝተኣከበ ሶሻል ካፒታል ኣሎ። ህዝቢ ትግራይ ኣብ ህወሓት ዝኣከቦ ሓይሊ ኣሎ። ይፈትዎ እዩ ነቲ ውድብ። ምፍታው ጥራሕ እውን ኣይገልፆን፤ ከፊሉሉ እዩ ብዙሕ ዋጋ።  እዚ ዝወለዶ ምንፅርፃር ኣሎ፤ ኣነ ዝሰምዖን ዘይሰምዖን። ብዙሕ ዋጋ ስለዝኸፈለሉ የንፅርፅር። ሕዚ እንታይ እዩ ድልየትካ እንተተባሂሉ ህወሓት ክትገብሮ ኣለዋ ዝብሎ ኣለዎ። እቲ ናይ መጀመርታ ምርጭኡ ህወሓት ብቁዕ መሪሕነት ክህብ ናብ ዝኽእለሉ ብርኪ ክመፅኣሉ እዩ። እዚኣ እዩ ዝመርፅ።

ክሳብ ሕዚ ብዙሕ መንገድታት ምዕራይ እውን ይፍተን እዩ። እቲ ሕዚ ዘሎ ናይቲ ውድብ ኣመራርሓ  ግን ንኸምዚ ምችው ኣይኮነን። ንህዝቢ ይጠቅም እዩ ዝብል ዝተፈለየ ሓሳብ ሒዙ ንዝመፀ ሰብ ፀላኢ እናበልካ እናፈረጅካ ኣፉ ምዕፃው ሰብ ከይሰምዖ ምግባር እዩ እቲ ዕላማ ተገይሩ ተወሲዱ ዘሎ። እዚ ኣይጠቅምን። ሕዚ እቲ ክኸውን ዘለዎ ብፍላይ እቲ መንእሰይ ወለዶ ሓደ ታሪኹ ክፈልጥ። እቲ ታሪክ ሕማቅስ ፅቡቑስ ኩሉ ማለት እዩ። ልዕሊ ኩሉ ግን ናፃ ኮይኑ ሓሳቡ ክገልፅ ዘክእሎ ባይታ ክህልዎ ኣለዎ። እዙይ እንተዘይተገይሩ እቲ እንደልዮ ዓይነት ህወሓት ክመፅእ ኣይኽእልን። ኣነ ዝበልክዋ ጥራይ ስምዑ፤ ኣነ ዝበልክዋ እያ ትኽክል… ኢልካ የማፀ ፀጋም እናኾነንካ ወይ እናፈራራሕኻ ዝኽየድ ኣካይዳ ዜጋ ፈሪሑ ክቕመጥ ዝገብር ኣካይዳ እዩ። ኣይተጀመረን ኣይኮነን፤ ዝተወሰንኩም መናእሰይ ኣለኹም እዚ ክሰፍሕ ኣለዎ። ብፍላይ ህወሓት ኣብ ዘበኑ ኣምሂሩ ዘውፅኦ ምሁር ብደንቢ ክጥቀመሉ ክክእል ኣለዎ። ነቲ ባዕሉ ዝፈጠሮ መንእሰይ ኣነ ጥራይ ዝበልኩዃ ስማዕ ዝብሎ እንድሕር ኮይኑ፤ ሓሳብ ኣምፅእ እሞ እናተመኻኸርና ህዝቢ ትግራይ ናበ ዝልውጥ ብርኪ ነዕብዮ እንድሕር ዘይብል ኮይኑ ሞት ጀሚሩ ኣሎ ማለት እዩ። ኣን ኣይኮንኩን ይጥፋእ ኣይጥፋእ ክብሎ ዝኽእል። ባዕሉ እዩ ዝመውት።

ስለዚ ኣብ ጉዳይ ህወሓት ንኣይ እቲ ፈላማይ ምርጫ ከምቲ ህዝቢ ዝደልያ ክትከውን ምግባር እዩ። ከምዚኣ ምግባር ድማ ናፅነት ምፍቃድ ተድሊ፤ ኣብ ጠቕላላ እቲ ህዝቢ ብፍላይ ድማ  ኣብቲ መንእሰይ። ዝመስሎ ኣተሓሳስባ እናልዓለ ከም ድላዩ እናሰጎመ በዚ ንኺድ እዙይ ኣይፅቡቑን ክብል ክጋገ እውን ናፅነት ክውሃቦ ኣለዎ። ኣሸንባይዶ ፅቡቕ ሓሳብ እናምፅአስ ክጋገ እውን እዩ ናፅነት ክውሃቦ ዘለዎ። ከምዚ እንተዘይኮይኑ ናይ ሞት መንገዲ ምጅማር ማለት እዩ።

ህወሓት እንተዝኾነለይ ኣነ ክጥዕማ እየ ዝደሊ። ምክንያቱ መስዋእቲ ከፊለላ እየ። completely ተስፋ ኣይቆረፅኩን። ተስፋ ዘይቆረፅኩሉ ምኽንያት ኣብቲ ህዝቢ ዝልዓል ዘሎ ነገር ስለዝርኢ እዩ። ካብቲ ህዝቢ ዝመፅእ ሓሳባት ስለዝርኢ እዩ። ካብቲ መንእሰይ ዝመፅእ ሓሳብት ስለዝርኢ እዩ። ናፅነት እንተተኸፊቱሉ፣ ሓሳቡ ከቕርብ እንተተገይሩ፣ ኣነ ዝበልኩዃ ጥራይ ስማዕ እንተዘይተባሂሉ፣ opportunist ክኸውን እንተዘይተነጊሩ፣ ኣፅቂጡ ዝኸይድ ፈራሕ እንተዘይተገይሩ፣ ሓዊ ሓዊ ዝጨኑ ውድብ ክፍጠር ይኽእል እዩ። እቲ ውድብ እውን ናይ ለውጢ መሳርሒ ክኸውን ይኽእል እዩ ኢለ እየ ዝኣምን።

ውራይና፦ ኣብታ ሃገር ዝህልወና ዘዋፅእ ብፅሒት ቅኑዕ፣ ገስጋሳይን ህዝባዊን ዝኾነ ኣተሓሳስባ እዩ ኢልካ።  እዚ ኣተሓሳስባ እዚ ናይ ህዝቢ ኮይኑ ንክቅፅል ግን ውዳበ ከድሊ እዩ። እቲ ሓደ ፖለቲካዊ ውዳበ ክኸውን ይኽእል እዩ። ከም ህወሓት ማለት እዩ። ስልጣን ትሕዘሉ ብኡ ኣቢልካ ኣብ ህዝቢ ክሰርፅ ትሰርሕ ማለት እዩ። ካልኦት ውዳበታት እውን ከድልዩ ይኽእሉ እዮም። ስለዚ እቲ ተልዕሎ ዘለኻ  ሓሳብ ናብ ተግባር ንክቅየር ክትሰርሕ ዘለካ  ይመስለኒ።  ሓሳብ ምምፃእ ጥራይ ዘይኮነስ ከመይ ይኺድ ኣብ ዝብል እውን ተሳትፎ የድሊ ማለተይ እየ። ሕዚ ህወሓት ንከምዚዝበለ ሓዱሽ ኣተሓሳስባ ክቅበል ዘይክእል ምዃኑ እኳ ድኣስ ፀላኢ ኢሉ ዝፍርጅ ብምዃኑ እዩ ፀገም ተፈጢሩ ዘሎ። ንናይ እምባ ሰነይቲ ሕቶ እኳ ክምልስ ዘይክእል ምዃኑ እዩ እቲ ሽግር እምበር ኣብ ታሪኻዊ ኣመፃፅኡ ፀገም የለን። ሕዚ ናይ ህዝቢ ሕቶ ክትምልስ ዘይትክእል ውድብ እናሃለወት ሓቚፍናያ ክንከይድ ኣይንክእልን። ካልእ ኣማራፂ እንታይ እዩ ትብል? ወይ ህወሓት ናይ ህዝቢ ምግባር እትብል ነጥቢ  መፍትሒት ቁፅሪ ሓደ ንምግባር ከማኹም ዝበሉ ሰባት እዮም ኣያታት ክኾኑ ዝክእሉ እሞ እቲ ውድብ ይቀበል ኣይቀበል ድፍኢት ብዝፈጥር መልክዑ እቲ ዝተልዓለ ኣተሓሳስባ ክሰርፅ፣ ኣብ ስራሕ ክውዕል እንታይ ምግባር ይከኣል ? ወይ ካሊእ መማረፂ ትብሎ?

 ጀነራል ፃድቃን፦ ከም ውልቀ ሰብ ኣብ ትግራይ ገስጋሳይ፣ ፍትሕን ማዕርነትን ዘክብር  ኣካል ንክፍጠር ኣብ ልዕሊኡ ድማ ዲሞክራስያዊ ኣተሓሳስባ ንክሰርፅ ብቁጠባ እውን ዝጠንከረ ክኸውን ቀፂሉ እውን ሰብኣዊን ዲሞክራስውን መሰላት ዘኽብር ፖለቲካዊ ኣታሓሳስባ ክህሉ ብውልቀይ ክገብሮ ዝግባእ ካብ ምግባር ንድሕሪት ኣይብልን። ክሳብ ሕዚ እውን ብውልቀይ ክገብሮ ዘለኒ ዝገበርክዎ ነገር ኣሎ። ካብኡ ንላዕሊ ግን ብዙሕ ነገር ምስራሕ ይከኣል እዩ።

ቁጠባ ትግራይ ንክዓቢ እንታይ ምግባር ይሓይሽ ዝብል ኣነ ናይ ኩሉ ዓውዲ ፍልጠት ፈላጥ  ስለዘይኮኑኩ ኣብ ትግራይ ብዙሓት ፈላጣት ኣለዉ። ኣብ ኩሉ ዓውዲ! ስለዚ እቲ ቀዳማይ ነገር ዝለዓል ዘሎ ሓሳብ ከይረኣኻ ነዚ ኣፃልኡና ነዚ ድማ ንሕና ንፈትዎ ኢና እሞ ኣፋትውና ዝብል ኣተሓሳስባ እዩ መጀመርታ ክቕንጠጥ ዘለዎ። ንኣይ ኮነ ንኻልእ ሰብ እቲ ኣዝዩ ኣገዳሲ እዚ ኣተሓሳስባ እዚ ክተርፍ ምግባር እዩ። እዚ ኢ ዲሞክራስያዊ ድባብ እዚ መዓት መንእሰይ ምስ ፍልጠቱን ክእለቱን ተሰኪፉ ክነብር ይገብር ኣሎ። ከማይ ዝበሉ እውን እታ ዘላቶም ተመኩሮን ፍልጠትን እናሕለፉ እታወት ከይኾኑ ዓጊቱ ሒዙ ዘሎ እዚ ዘይ ዲሞክራስያዊ ዝኾነ ድባብ እዚ እዩ።

ሕዚ እኮ ናይ ኣባይ ወልዱ መግለፂ፤ ፀላእትና ገለመለ ዝብል መግለፂ ማሕበራዊ ፅዕንቶ ንምፍጣር እውን እኮ እዩ ዝጥቀመሉ ዘሎ።  ከምኡ ዘብሎም ዘሎ እኮ እቲ ናፃ ሓሳብ እንተገፊሑ ብዙሕ መራሒ ክመፅእ እዩ፤ ኣብቲ ቃልሲ እናተርኣየ ብዙሕ ዝበሰለ ሰብ ክወፅእ እዩ። ብካድረታት ተመልሚሉ ገለታት ዘይኮነስ እቲ ማሕበረሰብ ብዝገብሮ ምንቕናቕ ካብቲ ሕብረተሰብ ነታ ዓዲ ንቕድሚት ዝወስድ ኣካል ክወፅእ እዩ። ሕብረተሰብ ናይ ባዕሉ መራሕቲ ክፈጥር ይኽእል እዩ። እዚ ንሳቶም ብዝደለይዎ ዘይክኸይድ ይኽእል እዩ። እዝይ እዩ ድማ ዘፍርሖም ዘደንግፆም ዘሎ፡፡ ንህዝቢ ግን እቲ መንገዲ ንሱ እዩ፡፡

እዞም ብፖለቲካ ኣበይ ደረጃ ኢና ክንበፅሕ እንደሊ ዝብሉ፤ ብቁጠባ እንታይ ኢና ክንመስል ዘለና ዝብሉ፣ ምስ ኤርትራውያን ኣሕዋትና ዘለና ርክብ ከመይ ይኹን ዝብሉ ምስ ኣካልና ዝኾኑ ህዝብታት ኢ/ያ ኸ እንታይ ዓይነት ርክብ እዩ ክህልወና? ንባዕልና ኸ ፖለቲካሊ ኢኮኖሚካሊ ቦታና ኣብምንታይ እዩ ክኸውን ዘለዎ ከም ህዝቢ ዝብሉ ዓበይቲ ኣጀንዳታት እዮም። እዞም ሓሳባት እዚኦም እናልዓልካ ብናፃ ምምይያጥ እንተተጀሚሩ፤ እዛ ሓሳብ እዚኣ ኣባይ ወልዱ ይፈትዋ እዩ እገለ  ‘ባ ይፀልኣ እዩ ከይበልካ ንህዝቢ ዝጠቅም እዚ እዩ ኢልካ ምዝርራብ እንተተጀሚሩ ተኣምር ክስራሕ ይክእል እዩ ኢለ እየ ዝኣምን። መጀመርያ እዚ እዩ ክቕድም ዘለዎ።

ሓደ ሰብ ሓደ ምሉእነት ዘለዎ ሓሳብ ክህልዎ ኣይክእልን። እናበሰሉ ዝኸዱ ብምምይጣት እዩ። ማእኸልካ ህዝቢ ገይርካ፤ እዞም ሓሳባት ከመይ እዮም ንህዝቢ ዝረብሑ ኢልካ ምዝርራብ እንተተጀሚሩ እዩ ለውጢ ዝመፅእ። ኣሸንባይ ዶ ሎሚ ዓሰርተታት ኣሽሓት ምሁራን ካብ ዩኒቨርስቲ እናውፃእና ቀደም ቅድሚ 40 ዓመት እኳ እቲ ኣብኡ ዝነበረ ኣካል ተመኸኻሩ እዩ እዚ ለውጢ እዚ ፈጢሩ። ስለዚ ነቲ ዘሎ ምሁር ክንጥቀመሉ ዘክእል ዲሞክራስያዊ ስርዓት ክህልወና ኣለዎ። ንሰባት እዚ ከምዚ እዩ ከምዚ እባ እናበልካ label ካብ ምግባር እቲ ሒዝዎ ዝመፅአ ሓሳብ ንህዝቢ ዝጠቅም ድዩ ዋላስ ኣይኮነን እዩ ክብሃል ዘለዎ። ስለዚ እቲ ሓዱሽ ምሁር ምስቲ ነባር በዓል ተሙከሮ እናተራኸበ ሓሳብ ዝለዋወጠሉ ባይታ እዩ ክህልው ዘለዎ። ናተይ ትኹረት እዚ እዩ።

ውራይና፦ እሞ ሕዚ እነታይ ዲና ንብል ዘለና ጀነራል ከምቲ ናይ ኣባይ ወልዱ ዝበሉ ተፃብኦታት ክህልዉ ይኽእሉ እዮም። ንሳቶም እዮም ከኣ እቲ ዓዲ ዝመርሕዎ ዘለዉ። ግን ከም ሓደ ንህዝቢ ዝቃለስ ውልቀ ሰብ ከመይ ገይርና ኢና ፅዕንቶ ክፈጥር ብዝክእል መንገዲ ክንከዶ ዝግባእ እየ ዝብል ዘለኹ? እዚ ኣንደበቶም እዚ ክእረም ብዘኽእል መንገዲ ከመይ ንኺድ? ሕዚ ካብታ ኣብ ፅሑፍካ ዝተውሃባ ርእይቶታት እኳ እንተተበጊስና ኣባይ ወልዱ ክፉእ ስለዝኾኑ ወይ ካሊእ ተፈጥርኡ ስለዝኾነ ኣይኮነን ከምኡ ኢሎም። እቲ ሲስተም ሽግር ስለዘለዎ እዩ ዝብል እዩ ዘሎ እቲ ገምጋም ናይ ብዙሓት። ምናልባት እቲ ስይስተም እውን እዩ ከምኡ ክኾኑ ዝገብሮም ዘሎ ዝብል ስግኣት እውን ስለ ዘሎ ንዙይ ከመይ ፈቲሕና ናብቲ ዝበልካዮ ብነፃ ምምይያጥ ንኣቱ? ምናልባት እቲ ወያናይ ዲሞክራሲ ዝብሃል ፍልስፍና ከምኡ ይገበሮም እንተሃልዩ እውን ክርአ።

ጀነራል ፃድቃን፦ ሕዚ እንታይ እዩ ኣብ ሓደ ህዝቢ ንፖለቲካዊ ሓሳባቱ ዘሰጉም ፖለቲካዊ ውዳበ ምህላው ኣገዳሲ እዩ። ሓደ ዓርክኻ መንእሰይ ከም ዝገለፆ ህዝቢ ትግራይ ንህወሓት ካብ ቆሎ ጀሚሩ ክሳብ መላምል መናእሰይ ከፊሉላ እዩ። ዋጋ ከፊሉ እዩ ኣምፂእዋ። እዚ asset እዙይ ንቶም ሕዚ ዝመርሕዎ ዘለዎ ዘይኮነስ ነቲ ህዝቢ ብዘለዎ ጥቅሚ እዩ ክርአ ዘለዎ። ስኽ ኢልካ ምድርባይ ኣይከኣልን። ስለዚ ናብቲ ናይቲ ህዝቢ ድልየት እነምፅኣሉ መንገዲ እንተሃልዩ እንተዝርአ እየ ዝመርፅ። ማለት ብዙሕ ፃዕሪ ተገይሩ እዩ። ብዙሕ resistance እዩ ተገይሩ። ካብ እኒ ስብሃት፣ ኣባይን ስዩምን ንላዕሊ ነቲ ውድብ  ዕድመ ልክዑ ዘወፈየ ሰብ የለን። ምስ ወፁ እንደገና ክመኽሩ መዓት መከራ እዮም ረኺቦም። እዚ ከምኡ ኮይኑ ክኸይድ ኣይኮነን።  ሕዚ ዘሎ ኣካይዳ ግን ጥዕና ዘለዎ ኣይኮነን። ንህዝቢ ትግራይ ዝጠቅም ኣይኮነን። ይትረፍ ዶ ተጋዳላይ ዝነበረ፣ ኣብ ዝተፈላለየ ብርክታት ሓላፍነት ዘገልገለ ንህዝቢ ዝጠቅም ሓሳብ ኣለኒ ዝበለ ዝኾነ ሰብ ይትረፍ እሞ ትግራዋይ ዋላ ናይ ደገ ሰብ ኮፍ ኢልካ ክመያየጥ እዩ ዝግብኦ።

ሕዚ ከይዱ ከይዱ ሽግር ስለዝተፈጠረ ዝተወሰነ ፅዕንቶ ዝተፈጠረሉ ኩነታት ኣሎ። እዚ ሕዚ ዘሎ ኩነታት ክልተ ነገር እዩ። ብሓደ ወገን ከምቲ ዝነበረ፤ ምናልባት እውን ካብቲ ዝነበረ ብዝገደደ ዓፊንካ ሒዝካ ንምኻድ ዝግበር ፈተነታት ኣሎ። ሕዚ ካብ ዝርእዮ ዘለኹ ናይዚ ዓፋናይ ኣካይዳ እዙይ መራሒ ኮይኑ መፅዩ ዘሎ ኣባይ ወልዱ እዩ። ካልእ ድማ ንፍታሓዮ ከምዚ ኢልና ኣይንከይድን፤ ነመዓራርዮ ዝብል ኣሎ። እዚመን እዩ ዝመርሖ ዘሎ ኣይፈልጥን። ግን ከምኡ ዓይነት ምንቅስቓስ ከምዘሎ ይሰምዕ እየ። ናይዚኣቶም ውፅኢት ድማ ገና ኣይተፈለየን። ንህዝቢ ዝጠቅም ነገር ክወፅእ እዩ ዝብል ተስፋ ኣለኒ። ኣቱም ሰባት ፀላእን ዘይፀላእን እናበልና እናተፈራረጅና ካብ ምኻድስ ንሰማማዕ ዝብል ሓይሊ ክመፅእ ተስፋ እገብር። እዚ እንተዘይኮይኑ ግን እቲ ሒዘምዎ ዘለዉ መንገዲ ናይሞት መንገዲ እዩ። ነቲ ውድብ ናይ ምቕታል መንገዲ እዩ። ህዝቢ ኣብ  ‘ቲ ዝሓለፈ ጉባኤ ኣነ ኣይነበርኩን፤ ዝሰማዕክዎ እንታይ ዓይነት ቁጥዐ ከምዝነበሮ እንታይ ዓይነት ሕቶ የልዕል ከምዝነበረ ብግልፂ ተራእዩ እዩ። ዓብዪ ምልክት እዩ እዚ። ህወሓት እኮ ህዝቢ ትግራይ እዩ ፈጢርዎ። ህወሓት ኣይኮነን ንህዝቢ ትግራይ ፈጢሩ። ስለዚ እዚ ህዝቢ እዚ ድልየትና ኣይተማልኣልናን እናበለ እንትኸይድ እንትመሮ ንዕኡ ቅንጥጥ ኣቢሉ ካልእ ናይ ምፍጣር ዕድል እውን ኣለዎ እዩ። እዚ ዕፅው ኣይኮነን።

ሕዚ እቲ ናይ መጀመርታ ምርጫ እዚ ዶ ይኹን? ቀንጢጥካስ ካልእ ምቕያር ዶ ይኹን ዝብል ሕቶ እንተተላዒሉ ናተይ መልሲ ንሱ ክኸውን ኣይብሉን ቀዳማይ ምርጫ በሃላይ እየ። ንሳቶም ውድብ ካብ ህዝቢ ትግራይ ክንፅል ደልዩ እዩ እዮም ዝብሉ። ኣነ ካብቲ ንሳቶም ነቲ ውድብ ዘለዎም ፍቅሪ ዘይንእስ ፍቅሪ ኣለኒ። ካብቲ ንሳቶም ንህዝቢ ዝሓልይሉ ሓልዮት ዘይንእስ ሓልዮት ኣለኒ ንህዝበይ። ስለዚ እቲ ህዝቢ ድላዩ ዝብለሉ፣ ዘይመስሎ ዝነቅፈሉ፣ እዚ ጌጋ እዩ ዝብለሉ ውድብ ምግባር የድሊ። ዝመስሎ ዘደይበሉ ዘይመስሎ ዘውርደሉ ውድብ ክኾነሉ ይግባእ፤ እዚ እቲ ቀዳማይ ነገር እዩ። እዚ እንድሕር ተፈጢሩ ብዙሓት ሓሳባት ክመፅኡ እዮም። ሕዚ ተዛሪብካ ዘይትውድኦም ብዙሓት ሓሳባት ብዙት ተግባራት ክመፅኡ እዮም። ከም ህዝቢ ከምዚ እንተኮይንና ድማ ማንም ክንቅንቐና ኣይክእልን፤ ማንም! ብድሕሪ እዙይ ዝመፅኡ ጫውጫው ገለመለ ንዓና ዘደንግፁ ክኾኑ ኣይኽእሉን። እዚ ኩነታት ንክመፅእ ድማ ምስ ተመሳሳሊ ኣተሓሳስባ ዘለዎም ሰባት ኮይነ ሕገ መንግስቲ ሃገርና ዘጎናፀፈኒ መሰል ተጠቂመ ብሰላማዊ መንገዲ ዝከኣልክዎ ክገብር እየ፡፡

ውራይና፦ንጀነራል ኣበበ እውን ሓዊስካ ሒዝክምዎ ዘለኹም ሓሳብን ኣካይዳን ጠቓሚ እዩ ኢሉ ዝኣምን እውን ብዙሕ እዩ። ግን ገለገለ ዝልዓሉ ርእይቶታት ኣለዉ። ንኣብነት ውድብ (ወይን) ኣብ ዝፅሓፎ ንዓኻትኩም ዝምልከት ፅሑፍ  ንሕና ኢና ኣሀፍቲምናዮ ዝዓይነቱ ድባበ ዘለዎ ፅሑፍ ኣሎ። ኣብቲ ኣወፃፅኣኹም  እውን ዝልዓል ነገር ኣሎ። ንመለስ ከምዚ ኢልዎ ገለ ዝብሃል ዘረባታት ኣሎ። ብሓፈሻ ንምንፃል ዝመስሉ ርእይቶታት ብስፍሓት ይውሃቡ እዮም። ሕዚ ካብተን ንመለስ ከምዚ ኢልዎ ዝብልን ኣብ corruption ኢድ ኣለዎ ዝብልን ንጀምር። ናይ መረዳእታ ሕቶ እዩ ዝኸውን ዘሎ።

ጀነራል ፃድቃን፦ ከም ኣካይዳ ኣነ ናብቲ ናታቶም ደረጃ ወሪደ ፐርሰናል ዝኾነ ነገር ክዛረብ ኣይደልን። ክፃረፍ ኣይደልን። ከምኡ ዓይነት ድልየት ኣይብለይን። ከም ሕቶ ገይርካ ተቕርቦ ስለዘለኻ ግን ገለ ክብል። ኮራፕሽን ዝምልከት ቅድሚ ካብ ስልጣን ምልዓልና ዝልዓል ነገር ነይሩ። ከምዚ ይገብር ገለ ዝብል። ኣብ ስልጣን እናሃለኹ ከምዚ ዝበለ ነገር ኣሎ ይብሃል ኣሎ እሞ ክትርእዩለይ ይደልይ እየ ኢለ ነይረ። ኮሚቴ ተጣይሹ። ሽዑ ካብ ዝነበሩ ሕዚ እውን አለዉ። ኣፃርዮም። እተን ንሱ ኣለወን ዝተብሃላ ርእይናየን ምሳኻ ዝተተሓሓዘ ናይ ሙስና ነገር የለን ተባሂሉ ብስርዓት ተነጊሩኒ እዩ። ምስ ወፃእኩ ድማ እንደገና እቲ ጠቐነ መፅዩ። ኮሚቴታት ቆይሙ። ን9 ኣዋርሕ ፈቲሾም። ብናተይ ወገን ምሳይ በቀረባ ዝሕግዙኒ ዝነበሩ ናተይ ጠቅላይ መምርያ ሰታፍ ኮሎኔላት ተኣሲሮም ብዛዕባ ናይታ ናይ ኮራፕሽን ጉዳይ ትፈልጥዎ ኣውፅኡ እናተብሃሉ ኣበሳኦም ርእዮም፡፡ ብናይ ባዕሎም ምኽንያት ተኣሲሮም ዝነበሩ ሲቭል ናይ ንግዲ ሕ/ሰብ ኣባላትውን ብዛዕብኡ ትፈልጥዎ ኣውፅኡ ተባሂሎም ተመርሚሮም እዙይ ኩሉ ተገይሩ ዝተረኸበ ነገር ኣይነበረን፡፡ ኣብ መወዳእታ ናብ መለስ ሪፖርት ኣቕሪቦም። መለስ ሽዑ ንኤልሳ (በዓልቲቤተይ) ፀዊዕዋ። ኣነ ቀደሙ ኣብ ከምዚ ዝበለ ነገር ኢዱ ከምዘየለ ይፈልጥ ነይረ እየ። ግን ፅዕንቶታት ስለዝበዝሑ ክፃረ ገይርና ዝተረኸቦ ነገር የለን። እሞ ናይ ጡረታ መሰሉ ክንሕልወሉ ኢና። እዚ ሓበሬታ እዙይ ክትፈልጢ ይደሊ እየ ኢልዋ።

ካልእ ክልቴና ኣነን ጀቤን ምስወፃና  ቅሩብ ፅንሕ ኢሉ መለስ ምስ ቢቢሲ ኢንተርቭው ገይሩ ነይሩ። ኣብኡ ካብ ዝተልዓለሉ ሕቶታት ንምንታይ ኢኻ ኣውፂእኻዮም ዝብል እዩ። ብቕዓት ድዮም ዘይብሎም ኮይኖም? መፈንቀለ መንግስቲ ድዮም ሓሲቦም  ነይሮም? ኮራፕሽን ድዩ? እንታይ እዩ እቲ ምኽንያት ተባሂሉ ተሓቲቱ እቲ ዝተበሃለ ኣይኮነን ኢሉ። እንታይ ድኣ ምስተሃለ ኣብቲ ምክፍፋል እዋን ዘርእይዎ ዝነበረ ፀባይ ቃሕ ኣይበለንን ኢሉ። እዚ ካብ መለስ ንላዕሊ ካልእ ምስክር ክመፅእ ኣይክእልን።

ስለዚ እተን ኣነ ዝሓለፍክወን መስርያቤታት ኩለን ተፈቲሸን እየን። ከም ኣጠቃላሊ ከይዲ ድማ በይነይ ዘይኮነስ ኣብቲ ፈለማ 10 ዓመት ዝነበረ ኩሉ ናይ ኢህወደግ በዓል ስልጣን ናብ ከምዚ ዝበለ ጠልቆምቆም ቆላሕታ ኣይነበሮን፡፡ ሰኣን እንዶና ተዘይኮይኑ እቲ ወየናይ ባህሪና ዓዲ ክንልውጥ ድኣ እምበር ንካልእ ንምውዓል ዝደፍአና ኣይነበረን፡፡ ብሰንኪ ድልየትና ዝተረፈ ነገር ኣይነበረን። ናይ በይነይ ኣይኮነን። ዝገርም ነገር ግን እቲ ኩነታት ከምቲ ዝተገለፀ ኮይኑ ሕዚ ዘለዉ መራሕቲ ብግልፂ ባዕሎም ገሌና ናይ መንግስቲ ስልጣን ንባዕልና ንምጥቃም ንጥቀመሉ ኣለና ኣብዝበልሉ ዝዋን ቅድሚ 15 ዓመት ንፖለቲካዊ መኽሰብ ተባሂሉ ዝተለዓለ ኣጀንዳ ሒዞም ሐዚውን በዚ መዝሙር ሰብ ከዕሽዉ ምፍታኖም እዩ፡፡ እንድሕር ብዛዕባ ግዕዝይና ተገደሽቲ ኮይኖም ሕዚኮ ቢልዮናት እዩ ኣብዝኣተወሉ ዘይፍለጥ ዘሎ፡፡ ነዚ ዝቃለሱ ዘለዉ ምኻኖም ዘይገልፁልና፡፡

ብድሕሪኡ ናብ ትምህርቲ እየ ከይደ። ትምረቲ ወዲአ ተመሊሰ፡፡ ኣብዚ እውን ኣብ ሕብረት ኣፍሪካ፤ ኣብ ኢጋድ እውን ተፈቲነ ሓሊፈ ነይረ። ፅቡቕ ቦታ ነይሩ፤ ካብቶም ዝለዐለ ተደላይነት ዘለዎም ሐደ ነይረ። ኣብዚኦም ዝተጠቀሱ መስራቤታት ስራሕ ኣይረኸብኩን፡፡ ስራሕ ዘይረኸብኩሉ ምክንያት በቶም ትካላት ብዕሊ ተነጊሩኒ እዩ። ገሊኦም ብህይወት ዘለዉ መራሕቲውን ይፈልጥዎ እዮም፡፡ ደሓር ናብ ደቡብ ሱዳን ከይደ 8 ዓመታት ዝኸውን ሰሪሐ እየ፡፡ ይኹን እምበር ብናይ መንግስቲ ኢ/ያ ሓልዮት ዝረኸብክዎ ግን ኣይኮነን። መጀመርታ ናይ ወርልድ ባንክ ናይ ኢትዮጵያ ሓላፊ ዝነበረ ዝነበረኒ ኩነታት ይፈልጥ ነይሩ፤ ንሓፂር እዋን ኮንትራክት ወሲዱኒ። ዳሕራይ ናይ ደቡብ ሱዳን መራሕቲ ንነዊሕ ጊዜ ክሕግዘና ንደሊ ኢና ዝብል ደብዳበ ፅሒፎም ብድሕሪኡ ተመዓራሩዩለይ። ሰሪሐ ከኣ ፅቡቕ ገንዘብ ረኺበ። ደቀይ ኣዕብየ። እዚ ሰራሕ እዚይ መንግስቲ እንተዘይደልዩ ነይሮምስ ብፍላይ መለስ እንተዝቃወም ምዓገቱኻ ነይሮም እንተተባሂሉ እወ ምዓገቱኒ ነይሮም። ከምኡ ኣይገበሩን፡፡

ኣብዚ እዋን እዚ ድሕሪ ካብ ትምረቲ ምምላሰይ ምስ ተመሳሳሊ ኣተሓሳስባ ዝነበሮም ምሁራት ብሓባር ሓደ ኣብናይ ፀጥታ ኩነታትን፤ ኢኮነምያዊ ዕብየትን ዘሎ ምትእስሳር ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ፅንዓት ዝገብር ናይ ምርምር ትካል ብናይ መንግሰታዊ ዘይኮኑ ትካላት ደንቢ (NGO) መሰረት አጣይሽና ንሰርሕ ነይርና፡፡ ሽሙ (Center for Policy Research and Dialogue) ይበሃል ነይሩ፡፡ ፅቡቅ ንሰርሕ ፅቡቅ ተቀባልነት ንረክብ ኔርና፡፡ ድሓር ናይ ዘይመንግስታዊ ኣካላት ሕጊ ምስወፀ ተዓፅዩ፡፡

ውራይና፦ ቅድሚ ናብ ደቡብ ሱዳን ምኻድካ ኢኮኖሚኻ እንታይ ይመስል ነይሩ ?

ጀነራል ፃድቃን፦ (ሰሓቕ) እነታይ እየ ‘ሞ ክብለካ ኣብተን 10 ዓመት ኣብ መንግስቲ ዝሰራሕኩለን ዓመታት ናተይን ናይ በዓልቲ ቤተይ ደሞዝን ናይቦርደ ቦነስን ተሓዋዊሱ  ኣብ ባንኪ ቁሩብ ቅርሺ ነይሩና። ካሊእ ንብረት ኣይነበረናና፡፡ የማነ (ጃማይካ) መኪና ነይራቶ፤ መኪና ምስ ኣሕደጉና መኪናኡ ሂቡና ናቱ መኪና እየ ዝጥቀም ነይረ። ቅድሚ ናብ ደቡብ ሱዳን ምኻደይ ሓደ ሓደ ፅሑፋት ንምፅሓፍ ይዕደም ነይረ። ናይ ኢ/ያ ሃገር ምክልኻል ኣብ ኤች ኣይቪ ኤድስ ምክልኻል ዝሰርሖ ስራሕ ብዓለም ደረጃ ሞዴል ተባሂሉ ነይሩ። መንግስቲ ኣሜሪካ ዝገበሮ እዩ እዚ። እቲ ሕማምስ ከም ሓደ ናይ ኮማንድ ስራሕ ገይርና ብምርኣይ ፅቡቕ ውፅኢት ዝረኸብናሉ እዩ ነይሩ። እዚ ናብ ካልእ ከሕልፎ እውን ስለዝደልዩ ብዛዕባ እዚ ፀሓፍ ይብሉኒ። እዚ ናብ CSIS (Center for Strategic International Studies) ፅሒፈ። ናብ ECA፤ ደቡብ ኣፍሪካ፤ ናብ ኣፍሪካን ዩኒየን ፅሒፈ። ካብዚ ዝረክቦ ገንዘብ ነይሩ። ሓደ ፅሑፍ ፅሒፈ 10 ሽሕ ዶላር ገለ ዝረክበሉ ኩነታት ነይሩ። እዙይ ደቀይ ኣሜሪካ ከይዶም ክቅመጡ፤ ኣነ እውን ናበኡ ከይደ ንክምሃር ሓጊዙኒ። ናብራ ቀሊል ኣይነበረን ከቢድ ነይሩ፡፡ ብሓፂሩ ኣብ ቃልሲ ዝረከብክዎ ተመኩሮ ቅድሚኡ እውን ወለደይ ኣምሂሮምኒ ስለዝነበሩ ኢንግልዝኛ ምፅሓፍ ምንባብ ስለዝክእል እተን ዝነበራኒ ተመኩሮ ናብ ፅሑፍ እናቐየርኩ ገንዘብ እናረኸብኩ ቅሩብ ፀኒሐ።ድሓር ናይ ሱዳን ስራሕ መፂኡ። ዓብዪ ስራሕ ነይሩ። ንኣይ ጥራይ ዘይኮነስ ንካልኦት እውን ለኪሙ።

ውራይና፦ ድሕሪ ምፅሓፍካ ካብቶም ኣብ ልዕሌኻ ዝተልዓሉ ወቐሰይታት እቲ ሓደ ናይ ወልቃይት ጉዳይ ዝምልከት እዩ። ኣብ ጉዳይ ወልቃይት ብደንቢ ኣይፀሓፈን፤ እዚ ድማ ምስቲኦም ክጋጮ ስለዘይደለየ እዩ ዝብል ኣሎ። ሕዚ ድማ ድሕሪ ምውፃእ እቲ ፅሑፍካ ዋላ እኳ እንተኾነ ናይ ተጋሩ ምፍንቓል ተራእዩ ኣሎ። ኣብዚ ጉዳይ እዙይ ሓንቲ ነጥቢ ንውሰድ እሞ ክንውድእ።

ጀነራል ፃድቃን፦ ናይ ወልቃይት ጉዳይ ብደንቢ address ኣይገበሮን ዝብል እንታይ ማለት ከምዝኸነ ብደንቢ ኣይተረደኣንን። ብዛዕባ እዚ ጉዳይ ፈላማይ ሕቶ ዝቐረበለይ ካብ ኣዲስ ኣድማስ እዩ። ሽዑ ብግልፂ ከምዘቐመጥክዎ ኣነ ኣብ መንግስቲ እናሃለኹ ሓደ ስርዓት ነይሩና መጠረሪ ቋንቋ፣ ናይ ህዝቢ ኣነባብራን መንነትን መሰረት ገይርና ንጠርር ኢልና ወሲንና በዚ መሰረት ድማ ወልቃይት ናይ ትግራይ እዩ ኢለ ኣቐሚጠ። ድሓር እቲ ጋዜጠኛ ሓደ ዘዋጥጥ ቦታ ነይሩ ይመስለኒ ኣብ ውሽጢ ብዛዕባ እዛ ቦታ እዚኣ እኮ ውሳነ ኣይተውሃበትን ኢሉ ሓቲቱኒ። ድሓር እታ ቦታ ኣነ ኣይፈልጣን። ተጋዳላይ እናሃለኹ እውን ንወልቃይት ኣይከድኩን ድሕሪሰላም እውን ኣይፈልጣን። ስለዚ እዛ እትብሃል ዘላ ቦታ እዚኣ ኣይፈልጣን፤ ኢለዮ። ድሓር ኣባይ እውን ዘይተወደአት ምዃና ተዛሪቡ። (ግጨው ምዃና እያ) ብመሰረቱ ግን ወልቃይት ብስሩ ሕቶ ክኸውን ኣይግበኦን ኢለ እየ ዝኣምን። ካልኦት ንካልእ ረብሓ እዮም ዝጥቀሙሉ ዘለዉ እምበር ሕቶ ክኸውን ኣይክእልን። ሓደ ብሕገ መንግስቲ ዕልባት ረኺቡ ዝሓደረ ጉዳይ እዩ። ናይ ወልቃይት ጉዳይ እንተተላዒሉ ናይ ካልኦት እውን ክልዓል እዩ ማለት እዩ። ካልኣይ ኣብ መንጎ ህወሓትን ብኣዴንን ዝነበረ ርክብ ከምቲ ኣነ ዝፈልጦ ኖርማል ተዝኮን ነይሩ ኮፍ ኢሎም ክፈትሕዎ ዝግባእ ዝነበረ ጉዳይ እዩ። ሳልሳይ እዚ ክኸውን እንተዘይክኢሉ ሕገ መንግስታዊ ስርዓት ሒዙ ክፍታሕ ዝነበሮ ጉዳይ እዩ። ሕዚ ከምዚኢሉ ናብ ሕምስምስ ኣእትዩና ዘሎ ካብ ክልቲኡ ወገን ኣብኡ ክሕባእ ድልየት ዘለዎ ሓይሊ ስለዘሎ እዩ ዝመስለኒ። ኣብ ኣዲስ ኣድማስ እውን ሕቶ ክከውን ኣይምነበሮን እየ ኢለ። ስለዚ ካብተን ዝበልክወን ነጥብታት ወፃኢ ክክየድ ዝድለ ዘሎ ካልእ ካብኡ ዝርባሕ ሓይሊ ስለዘሎ እዩ። ካልእ መፍትሒ ድማ እቲ ኣብ ወልቃይት ዘሎ ደንበር ምጥራር ዘይኮነስ ኣጠቓላሊ ኣብቲ ከባቢ ዘሎ ሽግር ምፍታሕ እዩ ኢለ እየ ኣቐሚጠ። ሕዚ ዘለኒ መርገፂ እውን እዚ እዩ።

ሕዚ ተወዲኡ ዝሓደረ እዩ ናይ ወልይት ጉዳይ። ኣብዚ ጉዳይ እዚ ብናተይ ናይ ታሪክ ንባብ ዓቅሚ እዚን እዚን ክብል ይክእል እየ። ግን ካባይ ንላዕሊ ዝፈልጡ ኣካላት ብደንቢ ኣቐሚጦምዎ እዮም። በቲ በለ በዚ በቲ ሕዚ ዘሎ ኣካይዳ ግን እቲ ቦታ መዘራረቢ ክኸውን ዘይግብኦ ዝነበረ እዩ ዝብል እምነት ኣለኒ።

ውራይና፦ ፅቡቕ! ኣብ መወዳእታ ሕዚ ሓሳብ ሒዝካ ብምምፃእኻ፣ ብምፅሓፍካ፣ ብምዝራብካ ብኣቦ ወንበር ህወሓት ብጣዕሚ ብዘግርም ኣገላልፃ ፀላኢ ተባሂልካ ኣለኻ።  ስለዚ ሕዚ ኣብ ትግራይ እውን ኢንቨስት ገይርካ፤ ኣለኻ ሓደ ሓደ ስራሕቲ እውን ኣለውኻ እሞ እቲ ዝብሃል ዘሎ ነዚታት ከዕንቅፈኒ እዩ ዶ ትብል? ከመይ ክትቃለሶ ኸ ትሓስብ?

ጀነራል ፃድቃን፦ ፅቡቕ እሞ ኣነ ከምቲ ቅድም ኢለ እውን ዝበልኩዎ ኣብ ሱዳን 8 ዓመት ሰሪሐ እየ። ደቀይ ብዝግባእ ኣዕብየ እየ። ጥሪት እውን ኣጥርየ እየ። እተን ዝረኸብክወን ጥሪት ዝበዝሓ ኣብ ትግራይ እየን ዘለዋ። ራያ ቢራ ኣሎ። ሕርሻ እውን ኣሎ ኣብ ትግራይ። ኣነ ከዐንቅፉኒ እዮም ኢለ ኣይጠራጠርን። ሕዚ እውን ምስ ከማይ ዝመሰሉ ብሓባር ንስራሕ ዝበሉ ዕብይ ዝበለ ፕሮጀክት ሒዝና ኣለና ኣብ ትግራይ ዝስራሕ። ንዓዲ ብጣዕሚ ዝጠቅም ፕሮጀክት እዩ። እቲ ክልላዊ መንግሰቲ ኣማልኡ ዝበሉና ኣማሊእና ውሳነ ኢና ንፅበ ዘለና። ንቕድሚት እውን እንተኾነ ዓቕመይ ዝኸኣሎ ማለት  ፍልጠተይ ጉልበተይ ገንዘበይ ኩሉ ኣብ ትግራይ ክሰርሓሉ እየ ዝደሊ። ካልእ ንኣይ ዝሰምዓኒ ሰብ እውን ኣብኡ ክሰርሕ እየ ዝመክር፡፡ እቲ ንትግራይስ ብቁጠባ ነጠንክራ ዝብል ብዘረባ ጥራይ ተዛሪበዮ ስኽ ክብል ኣይደልን። ነዚ ከዐንቅፉ እንተኮይኖም ንኣይ ዘይኮነስ ንታ ዓዲ እዮም ዝጎድኡ ዘለዉ። ኣነ ኣዕሪፈ ክቕመጥ ይክእል እየ። ደቀይ ኣምሂረ እየ። ዓብዪ ባህጊ የብለይን። ዓሪፈ ክቕመጥ ይክእል እየ። ግን ኣነን ከማይ ዝበሉ ካልኦትን እናተሓጋገዝና ኢና እታ ዓዲ ክንልውጦ እንኽእል። ካብ ዓቕመይ ንላዕሊ እንትኸውን ጥራይ እየ ዓሪፈ ክቕመጥ ዝክእል። ዓደይ ስለዝኾነ ኣባይ ወልዱ ፀላኢ ስለዝበለኒ ኣይገድፍን። ነቲ ህዝቢ እየ ዝርኢ። ይትረፍ ዶ ኣባይ ወልዱ እቲ ውድብ እውን እቲ ማእኸላይ ኮሚቴ ብምልኡ ፀላኢ እዩ እንተዝብለኒ ንትግራይ ካብ ምቅላስ ኣየቋርፅን። በቃ ንሱ እዩ። ተፈጢረሉ እየ። እቲ ዘሎ ፀገም ኩላትና ብሓባር ኮይንና ክንፈትሖ ንቀጻላይ እውን ደቅና ደቅደቅና ዓድና ኢሎም ኮሪዖም ክቕመጥሉ ብፅሒትና ክነውፊ ይደሊ እየ። ስለዚ ብሓደ ብሓደ ኣይገድፎን እየ። ግን ከይደ ከይደ ክሳብ መወዳእታ ኣይኾንን እንተኢሎም፤ ኣይኮንን ከምዝበሉ ምዝራብ እዩ። ቅድሚ ሕዚ እውን እኮ ኣቶ ዳዊት ገብረእግዚኣብሄር ብዙሕ ነገር ኣጋጢምዎ እዩ። ካብ መጀመርታ ጀሚሩ ይነግረኒ ነይሩ እዩ። ፅቡቕ ሓሳብ እዩ ሒዙ መፀፂኡ። ፅቡቕ ሓሳብ ኢኻ ሒዝካ መፂእኻ ኢለዮ። ብሓደ ወገን ኣብ ራያ ቢራ ዝገበሮ ኣስተዋፅኦ ኣሎ። ብጣዕሚ እየ ዝንእዶ። ብካልእ ወገን ድማ ካልኦት ስርሓቲ ሓሲቡ ፅቡቕ ኢኻ ትገብር ዘለኻ። ንዓድና ይጠቅም እዩ ኢለዮ ስለዝኣመንኩሉ ቀፅል ይብሎ ነይረ። ከይዱ ከይዱ ዕንቅፋት ኣጋጢምዎ። እዚ ክሳብ ህዚ ዝተፈትሐ ምኻኑ ኣይፈልጥን። እንታይ እየ ክብል ደልየ ይትረፍ ዶ ናተይ ንእሽተይ ዓቕሚ ከም ናቱ ዝበለ ዓብዪ ዓቕሚ ወይ ድማ ብሓባር  ኮይንካ ዝግበር ካለእ ዓቕሚ ደው ከብልዎ እንተደልዮም ደው ከብልዎ ይክእሉ እዮም። መንግስቲ ስለዝኾኑ። እቲ ዋግኡ ግን ብጣዕሚ ዓብዪ እዩ። ስለዚ ፖለቲካዊ ዋግኡ ዓብዪ ስለዝኾነ ከምኡ ክገብሩ ኣይክእሉን ዝብል እምነት ኣለኒ። ብውልቀ ደረጃ ገለመለ ክገበሩ እንተፈቲኖም እውን እቲ ፅዕንትኡ ዓብዪ እዩ። ድምር ውፅኢቱ ሕማቕ እዩ ዝኸውን። ጥዕና እንተሃልይዎም እቲ ፖለቲካዊ ኣተሓሳስባን ካልኦት ምምሕዳራዊ ስርሓትን በበይኖም ገይሮም እዮም ክርእይዎም ዘለዎም። ከምኡ ገይሮም ክርእይዎም ይኾኑ እዮም ኢለ እየ እውን ተስፋ ዝገብር።

ውራየና፦ የቐንየለይ!

ጀነራል ፃድቃን፦ ኣነ እውን የመስግን።