ብኣምበስ ተወልደ 
ካብ ትካል ኣማኻሪ ልምዓታዊ ስፖርት ባሎኒ መቐለ
ሰላም ደሓንዶ ቀኒቑም መንበብቲ ኣብ ዝሓለፈ ሕታም ውራይና ስፖርት ትግራይ ካበይ ተበጊሱ ኣበይ ኣሎ ዝብል ቁሩብ ስፍሕን ዝርዝርን ዝበለ ፅሑፍ ምቕራበይ ይዝከር፣ ካብቲ ፅሑፍ ተበጊሶም ሪኢቶ ንዝሃቡኒ ኩሎም የቐንየለይ ክብሎም ይደሊ፡፡
ንሎሚ ንኣንበብቲ ቀሪበዮ ዘለኹ ኣርእስቲ "ሸማተሪዝም" መፀለም ስፖርት ትግራይ ዝብል እዩ፡፡ ኣብ ዝሓለፈ ፅሑፈይ ብዛዕባ ኣማተሪዝም፣ ፕሮፌሽናሊዝም፣ ሓውሲ ፕሮፌሽናሊዝምን ሽማተሪዝምን ምስ ስፖርት ተኣሳሲሩ ዘለዎም ትርጉም ኣቐሚጠ ምንባረይ ይዝከር፡፡ ስለዚ ኣብቲ ዝሓለፈ ሕታም ዘቐመጥክዎ ትርጉም መሰረት ብምግባር ንሎሚ ናብ ዝበልክዎ ክሰግር፡፡ ይኹን'ምበር ናብ ዝርዝር ፅሑፈይ ቅድሚ ምስጋረይ ዓርከይ ጋዜጠኛን ደራሲን ሰለሞን ኣባዲ ብዛዕባ ሓደ ሓደገኛ ፃህያይ እንተውገኒ ምስቲ ዝሃብክዎ ርእሲ ብጣዕሚ ስለዝተመሳሰለኒ ፅሑፈይ በቲ ሰለሞን ዝነገረኒ ክምስሶ፡፡
"ኣብ ትግራይና ዝፍለጥን ገባራት ትግራይ እቲ ፃህያይ ኣብ ዘራእቲ ብዘብፅሖ መጥቓዕቲ
ነቲ ዘራእቲ ኣፀምልዩ ስለዘጥፍአ መፀለም ኢሎምዎ፣ መፀለም ንዘራእቲ ኣፀምልዩን ኣምኪኑን ዝቐትል ሓደገኛ ፃህያይ እዩ፡፡" ኢሉኒ፣ ኣነው'ውን እቲ መፀለምስ ኣብ ስፖርትና ኣትዩ ዘሎ ሓደገኛን ኣፀሊሙን ኣመንሚኑን ዘዕብር ዘሎ ፃህያይ ስፖርት ሸማተሪዝም ወይ ሓሳዊ ኣማተሪዝም እዩ ኢለዮ ኣለኹ፡፡
ሸማተሪዝም ወይ ሓሳዊ ኣማተሪዝም ኣብ ድሮ 1928 ዓ/ም/ፈ (1920ዓ/ም) ኣብ ዝተኻየደ ኦሊምፒክ ኣምስተርዳም ከምዝተኣተወን ኣብ መንጎ ዓለም ለኸ ኮሚቴ ኦሊምፒክ፣ ዓለም ለኸ ፌዴሬሽናትን ሃገራዊ ኮሚቴታት ኦሊምፒክን ብዝተፈጠረ ምስሕሓብ ዓለም ለኸ ፌዴሬሽናትን ሃገራዊ ኮሚቴታት ኦሊምፒክን ብዛዕባ ኣማተር ኣትሌት ናይ ባዕለን ትርጉም ክህባ እንተኾይነን ነዚ ዝስዕብ መበገሲ ትርጉም መሰረት ክገብራ ከምዘለወን ዓለም ለኸ ኮሚቴ ኦሊምፒክ ምውፅኡ ማቲውን ጆንን ዝተብሃሉ ሙሁራን ዩኒቨርሲቲ ካሊፎርኒያ “The rise of Shamateur” ኣብ ዝብል መፅናዕታዊ ፅሑፎም ኣማተር ኣትሌት ዝበሃል "ኣብ ዝኾነ ስፖርት ፕሮፌሽናል ኮይኑ ዘይተመዝገበ ወይ ፕሮፌሽናል ኮይኑ ምስ ፀንሐ ናብ ኣማተርነት ዘይተመለሰ ወይ ንዝሰኣኖ መሃያ መተካእታ ዘይቕበል ወይ ዘይተቐበለ ክኸውን ኣለዎ" ይብሉ፡፡ እቲ መበገሲ ንክኸውን ዝወፀ መምርሒ ኣብ መንጎ ሃገራትን ዓለም ለኸ ፌዴሬሽናትን ዘይምቅዳው ዝፈጠረ ከምዝነበረ ድማ ሓቢሮም፣ ስለዚ ሸማተሪዝም ነዊሕን ሱር ዝሰደደን ዕድመ ከምዘለዎ ምርዳእ ይከኣል፡፡  
ናብ ሃገርና ምልስ ኢልና እንትንሪኦ ድማ ኣብ መፋርቕ ሰብዓታት ከምዝተኣታተወን ብሕብኦ ዝፍፀም ክፍሊት (Under table payment) እንትጅመር ከምዝኾነ ይእመን፣ ሸማተሪዝም ወይ ሓሳዊ ኣማተሪዝም ንምክልኻል መሰረታዊ መፍትሒ ንኣማተርን ፕሮፌሽናልን ዝውክል ሕጊን ኣወዳድባን ምፍጣር እንትኾን እቶም መትከላት ኣበይ፣ ብኸመይን ብመንን ከምዝካየዱ እንትንፀር ጥራሕ እዩ፡፡ ንሎሚ ሸማተሪዝም ኣብ ስፖርትና ብሓፈሻ ኣብ ኩዕሶ እግሪ ድማ ብፍላይ ዘብፅሖ ዘሎ ሓደጋ ብኸመይ ይግለፅ? መፍትሒኡኸ? ናብ ዝብል ክምለስ፡፡   
ሸማተሪዝም ካብ ኣማተሪዝምን ፕሮፌሽናሊዝምን መበገሲ ጌሩን ካብ ክልቲኦም መሰረታዊ መትከላት ስፖርት ቀቀነጣጢቡ ዝተፈጠረ ግናይ መትከል እዩ፣ ስለዚ ሸማተሪዝም እንተዓብዩን ገዊዱን ነቶም ክልተ መሰረታዊ መትከላት ብምህሳስ፣ ብምጉናፅ፣ ኣብ መንጎኦም ተፀጊዑን ተበሊፁን ብምንባር ባህሪያቶም አህሲሱ ዝመንመነ ስፖርት ሒዝና ንክንተርፍ ዝገብር ፃህያይ መፀለም ስፖርት እዩ፡፡ ከመይ? ውሱን ባህሪያቱ ክገልፅ፡- 
1. ኣፈጣጥራን ውፅኢቱን
ሸማተሪዝም መበገሲኡ ኣማተሪዝም ብምግባር ካብ ፕሮፌሽናሊዝም ክፍሊት ጥራሕ ብምውሳድ ይፍጠርሞ ኣብ ከይዲ መልክዑን ቅዲ ኣወዳድብኡን ብምቕያር መሰረታዊ ባህሪያት ኣማተሪዝም እናህሰሰ ብኣንፃሩ ክፍሊትን በጀትን ተኮር ስፖርት /ኩዕሶ እግሪ ይፈጥር፣ ስለዚ እቲ ስፖርት ወይ ኩዕሶ እግሪ ብዓቕሚ ህዝቢን ሰብ ሃፍቲን ናብ ዘይንቀሳቐሰሉ ብርኪ ብምብፃሕ ፀውራ መንግስቲ ክኸውን ዘገድድ እዩ፡፡     
2. ፀረ ዕብየት እዩ
ስፖርት እንትፍጠር ሰባት መንፈሶም ንከሀድሱን ጠንካራ ስብእና ክሃንፁን፣ ብስራሕ ዝደኸመ ኣካል ከፈታትሑን ድልዱል ኣካል ክፈጥሩን፣ በሊሕን ፈጣሪን ኣእምሮ ሃኒፆም ፅቡቓት ዜጋ ንክኾኑ ተሓሲቡ'ምበር ናብ ዕዳጋ ዝቐርብ ሸቐጥ ኣይነበረን፣ ይኹን'ምበር ኣብ ከይዲ ናብ ዕዳጋ ዘቕንዐ ስፖርት ክቀላቐልን ነቲ ዝነበረ ኣማተራዊ ጥቡቕ ሕጊ ፕሮፌሽናሊዝም ክፍጠር ስለዘገደደ ኣማተርን ፕሮፌሽናልን ዝብሉ መትከላት ስፖርት ተፈጢሮም፣ እዞም ክልተ መትከላት ድማ ነናይ ባዕሎም መንገዲ ባህሪያትን መትከላትን ብምሓዝ ተሳንዮምን ተኸባቢሮምን እንትነብሩ፣ ሸማተሪዝም ግና ክልቲኦም ባህሪያት ተሓሟዚቖምን ተጓኒፆምን ንክነብሩ ዘገድድ እዩ፡፡ ብምዃኑ፡- ተስፋ መናእሰይን ተተካእቲን ብምፅልማት ዕድል ዝረኸቡ ስፖርታዊያን ድማ ነዊሕ ራእይ ከይሕዙን ኣብ ውሽጢ ዓዲ ጥራሕ ተሓፂሮም ብንእሽተይ ዝዓግቡ፣ በጀት ጋንታ ሰማይ ስለዝትኮስ ጋንታታት ብዝሰልዐዖ በጀት ኣብ ተፃወተን ዕግበት ይሰእና፣ ተፃወቲ ጋንትኦም ምስ ካልኦት ጋንታታት እናነፀፀሩ ሕጉሳት ከይኾኑ ይገብር፣ ተመልካቲን ቤተሰብ ስፖርትን ኣብ ጋንታታትን ብቕዓት ተፃወትን ዕግበት ስለዝስእኑ ካብ ስታድዮማት ይርሕቑ፣ ተተካእቲ ንሎሚ ዝኸውን ባይታ ስለዝስእኑን ብዝኾነ ኣጋጣሚ ንዝርከቡ ድማ ፅባሕ ኣብዛ ጋንታ እዚኣ ክኣቱ እየ ዝብል ተስፋ ስለዘይብሎም ራእይ ከይህልዎም ይገብር፣ ጋዜጠኛታት፣ ኣመራርሓ ጋንታን ደገፍቲ ጋንታን ኣብ ምጥቕቓን ክውዕሉ ስለዝገብር ፀረ ዕብየት እዩ፡፡      
3. ኣብ ኣተሓሳስባ ምዝባዕ የምፅእ
ብዙሓት ኣመራርሓ ስፖርትን ጋንታን ንመትከላት ኣማተሪዝምን ፕሮፌሽናሊዝም ንከይንርኢ ብኣንፃሩ ካብ ክልቲኡ ዝተወሰዱ ቅንጥብጣብ መስርሓት ንዝወሰደ ሸማተሪዝም ከም ሓውሲ ኣማተሪዝም (Semi-professionalism) ጌርና ንክርዳእ ስለዘገድደና ሃፍቲ ዓዲ እናባኸነ፣ ተስፋን ራእይን ተተካእቲ እናፀልመተ፣ እቲ ስፖርት እናሓቐቐ፣ ተመልከቲ ናብ ካሊእ እናማዕደዉ ዝረኣየና ኣይኮነን ጥራሕ ዘይኮነስ ከምኡ ብምዃኑ ዝገርመናን ዘሕርቐናን እዮ፡፡ 
4. ዝተዛብዐ መፍትሒ ንክወሃብ ይዕድም
ኣብዚ ሕዚ እዋን ስፖርትና /ኩዕሶ እግሪና/ ክንድቲ ዝወፆ ዘሎ በጀት ጥንካረ ከምዘይብሉ ንብዙሓት ዘሰማምዐን ኣብ ኣመራርሓ ስፖርት ዘለናን ዝነበርናን ከይተረፈ እንትንዛረብ ንስማዕ፣ ኣብ መብዛሕትና ዘሎ ኣፈላላይ ግና መፍትሒ ኣብ ንብሎ እዩ፡፡ እስቲ ሓደ ኣብነት ከቕርብ፣ ብመፅናዕቲ ተረጋጊፁ ዝተብሃለ መፍትሒ "ጋንታታት ኣብ ከይዲ ናብ ደገፍተን ንክሰጋገራ ስትራተጂ መስርሕ ስግግር (Exit strategy) ከዳልዋ ዝብል እዩ፣ እዚ መፍትሒ ብሃገር ብርኪ ተፀኒዑ ዝወፀ ስለዝኾነ ኣብ ዝተፈላለዩ መድረኻት ይዝረብ እዩ፡፡ እቲ ስትራተጂ ንምትግባር ጋንታታት ናይ 3 ወይ 5 ዓመት በጀተን (ኣብዚ ሕዚ እዋን መብዛሕትአን ጋንታታት ብማእኸላይ ግምት ኣብ ኩዕሶ እግሪ ዘውፅኦኦ ብዓመት ካብ 15 ሚልዮን ዘይውሕድ እዩ)፡፡ ስለዚ ብመሰረት እቲ መፍትሒ እንተኾይኑ ጋንታ ዝሓዘት ትካል ካብ 45-75 ሚልዮን ቕርሺ ንደገፍታ ብምሃብ ንሳ ክብሪን ሽምን ሒዛ ንደገፍቲ እታ ጋንታ ኣረኪባ ክትወፅእ" ዝሕብር መፍትሒ እዩ፡፡
ብመሰረቱ እተን ትካልት ክንድዚ ዝኣክል ገንዘብ ክህባ ምዕዳም እንታይ ማለት እዩ? እዘን ትካላትትከ ሰሪሐን ዘምፅኦኦ ገንዘብ በየናይ መስርሕ እየን ንደገፍቲ ክህባ? ደገፍቲ ዝተብሃሉኸ በየናይ ውሕስና እዮም ነቲ ገንዘብ ክወስድዎ? ወዘተ እናበልና ሕቶ እናልዓልና እንተኼድና ምላሽ ንረክብ ኣይመስለንን፣ ብዝኾነ መፍትሒ ክኸውን እንተኾይኑ ጋንታታት ሒዘን ዘለዋ ትካላት መንግስቲ መትረፍቲ ዝበሃላ እየን (ኣብዚ ሕዚ እዋን ኣብ ፕሪሚየር ሊግ ካብ ዘለዋ ጋንታ ዝሓዛ ትካላት ውሽጢ ባንኪ፣ መድን፣ ሓይሊ መብራህቲ ወዘተ፣ ነይረን ካብ ዝፈረሳ ትራንስ፣ ጉና፣ ዳሽን ቢራ፣ ሃረር ቢራ ወዘተ፣ ብሽመን ጋንታ ዘይብለን ግን በጀት ዝሰልዓ መሰቦ፣ ሜቴክ ወዘተ) ተጠቀስቲ እየን፡፡ 
ስለዚ እዘን ትካላት እዚአን መንግስታዊ ወይ ህዝባዊ ትካላት ይኹና'ምበር መትረፍቲ እየን፣ ነጊደን ዘትርፋ እንተኾይነን እቲ ዝሓዝኦ ዓይነት ስፖርት ናብ ንግዲን መኽሰብን ከእትዎ ዘይከኣላሉ ሽግር ምፍታሕ ድዩ ዝቐልል ወይስ ክትግበር ዘይኸእል ብዓሰርትታት ሚልዮን ቕርሺ ንደገፍትኽን ሃብኦም ምባል? እስቲ ነቲ መፍትሒ ብቅንዕና ንረድኣዮሞ ጋንታ ዘለወን ትካላት ነቲ ገንዘብ ንደገፍተን (ስሩዕ ደጋፊኸ ኣለወንዶ ንባዕሉ ሕቶ እዩ) ይሃባሞ ናብ ዕዳጋ ዘይኣተወን ብሸማተሪዝም ዝተሞቅሐን ኩዕሶ እግሪ በየናይ መዐቀኒ እዩ ኣትራፊ ኾይኑ ክነብርን ህልውና ጋንታ ከቐፅልን? ክምለስ ዝግብኦ ሕቶ እዩ፡፡       
5. ተስፋ ተተካእቲ ዘፀልምትን ራእይ ተፃወቲ ዘፀልምትን እዩ
ፕሮፌሽናሊዝም ኮነ ኣማተሪዝም ባህሪ ወይ ፀባይ (Attitude) እዩ፣ እዚ ፀባይን ባህሪን ድማ ካብ መሰረት ተታሒዙ እናተኾስኾሰ ዝዓቢን ዝመፅእን'ምበር ኣብ ጋንታ ኣቲኻ ምፅዋት እንትትጅምር ወይ ምስ ዓበኻ ዝጥረ ኣይኮነን፣ ሰገናት መፃኢ ዕድሎም ዝውስንሉ ኣብ ቑልዕነት ዕድሚኦም እዮም፣ ኣብ ሓደ ሓደ ሃገራት ካብ ደቂ 4 ዓመት ምኹስዃስ እንትጅምሩ ካልኦት እንተነውሐ ኣብ 10-11 ዝጅምሩ ኣለዉ፡፡ እዚ ዕድመ ክእለት ዝጥረየሉ ዕድመ ዘይኮነስ ባህሪን ፀባይን ዝኹስኾሰሉ፣ መፃኢ ዕድል ዝውሰነሉ፣ ድልየትን ዝንባለን ዝረኣየሉ እዋን እዩ፡፡    
በዚ መሰረት ሰገናት ብባህሪኦም ንፀወታ ብጣዕሚ ቀረባ ስለዝኾኑ ስፖርታዊ ምንቅስቓሳት የሐጉሶምን ፍናን ዝፈጥረሎምን እዩ፣ እዙይ ማለት ግና ኩሎም ስፖርታዊ ድልየት ኣብ ውሽጦም ኣለዎም ማለት ኣይኮነን፡፡ ድልየትን ዝንባለን ዘለዎም ፈሊኻ ምኹስዃስ ከድሊ እዩ፣ ነዚ ንምግባር ድማ ንፁር መትከል ይጠልብ፣ ነቲ መትከል ንምትግባር ድማ ሕጊ፣ መምርሒን ዝተወደበ ኣካልን ይሓትት፣ ብኻሊእ ኣበሃህላ ብኣማተርነት እናተኾስኾሱ ፕሮፌሽናሊዝም ንከማዕድዉ ብምግባር ምዕባይ የድሊ፡፡    
 
6. ስፖርት ኣብያተ ትምህርቲ ዘዳኽምን ህዝባዊ መሰረት ዘለዎ ስፖርት ዘናግዕን እዩ 
ህዝባዊ መሰረት ዘለዎ ስፖርት ትብል ቃል ኣብ ዝኾነ ብዛዕባ ስፖርት እንትልዓል ሓቢራ ትለዓል ቃል እያ፡፡ እስቲ ሓንቲ ሕቶ ከልዕልሞ ነንባዕልና ምላሽ ንሃበላ "ህዝባዊ ስፖርት ወይ ህዝባዊ ኩዕሶ እግሪ እንታይ ማለት እዩ?"
እንተ ብወገነይ ከምዝሰምዖ እንተኾይኑ ካብ ሸማተሪዝም ዝነቅል ትርጉም እንትወሃቦ እዩ፣ እስቲ ኣብ ክልተ ዓበይቲ ጋንታታት ፕሪሚየር ሊግ ሃገርና ዘሎ ኩነታት ከም ኣብነት ንርአ፣ ካብቶም ዓበይቲ ጋንታታት ሃገርና ሓደ ዝኾነ ጋንታ (ሽም ጋንታ ክጠቅስ ኣይመረፅኩን) ብርክት ዝበሉ ደገፍቲ ኣለውዎ፣ እዞም ደገፍቲ ግና ዝተውሃቦም ዕማም እታ ጋንታ እንትትፃወት ኣብ መይዳ ተረኺብካ ምሕጋዝ ጥራሕ እዩ፡፡ 
እታ ኻልአይቲ ጋንታ ድማ ብርክት ዝበሉ ደገፍቲ ዘለውዋ እንትኾኑ እቶም ስሩዕ ዝበሃሉ ኣባለት ዒሽሪን ዘይመልኡ ኣብ ልዕሊ ምዃኖም ነቶም ዒሽሪን ዘይመልኡ ኣባላት ዝወከሉ ኣመራርሓ ድማ ምስ ኣመራርሓን ቴክኒክ ኮሚቴ እታ ጋንታን ሓዊን ሓሰርን እዩም፣ ብዘይካ እዚ ኣብ መብዛሕትአን ዘሎ ድማ መሓውር ትካል እታ ጋንታ ብዝመርፆም ኣመራርሓ እናተመርሓ ዕድመ ልክዐን ስሩዕ ዝበሃል ኣባል ዳርጋ ዘይብለን እየን፡፡ 
እስቲ ሓደ ኣብነት ክውስኸ ኣብ ሓደ እዋን ኣብ ቤት ምኽሪ ስፖርት መዳርግቲ መንግስታዊ ትካላትን ህዝባዊ ማሕበራትን ጥር ትብል ተሳትፎ የብለንን ጥራሕ ዘይኮነስ ከምዘለወን'ውን ዝፈልጣ ብዘይምዃነን መፍትሒ ንምንዳይ ምይይጥ ኣብ ዝግበረሉ እዋን ኣን ዝረኣየኒ ሓሳብ የቕርብ (ጋዜጠኛ ስፖርት ድምፂ ወያነ ትግራይ ብምንባረይ እየ ተሳቲፈ) መንግስታዊ ትካላትን ህዝባዊ ማሕበራትን ኣብዚ ቤት ምኽሪ ዝሳተፋ ብቢሮ ሓላፊአን ወይ ብኣቦ /ኣዶ መምበረን ኣቢለን እየን፣ ይኹን'ምበር ነቲ ኣመራርሓ ብሒቱ ሒዝዎ ዘሎ ጉዳይ መናእሰይን ስፖርትን (ኮሚሽን ስፖርት) እዩ ስለዚ ንክመርሓ'ምበር ንክጉለታ ስለዘይመፃ መስርሕና ነዕሪ እንትብል ዝተውሃበኒ ምላሽ መገረሚ እዩ፣ "እሞ ዘይመፃ ዘለዋስ ኣመራርሓና ተመንጢልና ኢለን ኾርየን ድየን" ዝብል እዩ፡፡
እሞ ብኸምዚ ኣገባብ ብምኻድ ድዩ ህዝባዊ ስፖርት ክፍጠር? ኣይመስለንን እንተ ብወገነይ ህዝባዊ ስፖርት ወይ ህዝባዊ ኩዕሶ እግሪ ካብ ኣመራርሓን ሕጊ ምውፃእን ምትግባርን ወፃኢ ዘይሕሰብ እዩ፣ ብማዕዶ ዘቋምትን ዝተብሃሎ ጥራሕ ዘተግብርን እንተኾይኑ ህዝባዊነት የለን፡፡
ምስቶም ዝሓበርክዎም ዝመሳሰል ኣብ ሃገረ እንግሊዝ ዘጋጠመ ሓደ ኣብነት ክህብ፣ ኣብ መንጎ ኣሰልጣኒ ሊቨርፑል ነበር ራፋኤል ቤኔቲዝን ደገፍቲ ሊቨርፑልን ውፅኢት ጠፊኡ፣ ቁመና ጋንታና ይወርድ ኣሎ ብዝብል ጎንፂ ብምፍጣሩ ደገፍቲ ኣብ እዋን ፀወታ ኣብ ሜድኦምን ካብ ሜድኦም ወፃኢን እናኸዱ ኣሰልጣኒ ንክባረሩ እንትሓቱ፣ በዓል ዋና ሊቨርፑል ብጣዕሚ ሓሪቖም ንደገፍቲ ሊቨርፑል መጠንቀቕታ ይህብዎም "ደጋፊ ኣብ መይዳ እናተረኸበ ጋንትኡ የተባብዕን ይድግፍን'ምበር ኣሰልጣኒ ይኺድ ይምፃእ እናበለ ክሕምስ የብሉን፣ እዚ ናተይ ስራሕ እዩ እታ ጋንታውን ናተይ ምዃና ከይትርስዑ፣ ስለዚ ቤኔቲዝ ኣይባረርን" ክብሉ ቁርፅ ዝበለ ምላሽ ይህብዎም፡፡
በዚ መሰረት ደገፍቲ ሊቨርፑል ምስ ሊቨርፑል ዝነበሮም ርክብ ሙሉእ ብሙሉኡ የቋርፁ፣ ሊቨርፑል ይትረፍዶ ኣብ ካሊእ ሜዳ ኣብ መገዛእ ሜድኣኳ ደጋፊ ስኢና፣ ካብ ደገፍቲ ዝረከብ ኩሉ ዓይነት ደገፍ ብምስኣና ኣንቆልቆለት፣ በዓል ዋና ሊቨርፑል ለካ ንሶም ዘይኮኑስ እቲ ዕረፍ ዝበልዎ ደጋፊ እዩ፣ እወ ካብ ኩነታቶም ተማሂሮም ድማ ይቕረታ ብምሕታት ሕቶ ደገፍቲ ምላሽ ብምሃብ ዕርቂ ኣውረዱ፡፡ እወ ህዝባዊ ስፖርት ማለት ፅዕንቶ ፈጣሪ ቤተሰብ ስፖርት ነቲ ስፖርት እንትውንን'ምበር ካሊእ ካሊእ ብዝውንኖ ናትካ እዩ ብምባል ከምዘይኮነ ምርዳእ የድሊ፡፡  
እቲ ኻልአይ ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ ዘሎ ስፖርት ንክጠናኸር ውሽጣዊ ምትዕርራያት ምግባር ዘድሊኳ እንተኾነ እቲ ቀንዲ ግና ትምህርቲ ቢሮ ከም መጠን መሰረት ስፖርት ሃገርን ክልልን መሪሕ ተርኡ እናተፃወተ ውሽጣዊ ጥንካርኡ ተዘየረጋጊፁን ነዚ ዝኸውን ቁመና ተዘይተላቢሱን ከምቲ ንሪኦ ዘለና ከም ናይ ደገን ዘይበዓል ዋናን ምስ ጉዳይ መናእሰይን ስፖርትን እናተረከበን እናተፈራረመን ዝውዕል ክኸውን ኣይነበሮን፣ እቲ ክኸውን ዝግብኦ ቢሮ ትምህርቲ ብቤት ምኽሪ ኾይኑ መረከቢ ከም ቢሮ ትምህርቲ ኾይኑ ድማ መተግበሪ በዓል ዋና ክኸውን ኣለዎ፡፡
ኣብ ሓደ እዋን ዘጋጠመኒ ኣብነት ከቕርብ እዋኑ 1975ዓ/ም ንፈለማ እዋን ዝዳሎ ዞባዊ ሻምፒዮና ስፖርት ሃገርና ነይሩ፡፡ ትግራይ፣ ወሎን ዓሰብን ዘካተተ ዞባ ሓሙሽተ ኣብ ከተማ ደሴ ንክካየድ ንትግራይ ዝውክሉ መሪፅና ኣብ ምድላው እናሃለና እቲ ውድድር ዝካየደሉ እዋንን ቀዳማይ መንፈቕ ዓመት ፈተናን ብምድርራቡ ንፅገም (ኣብቲ እዋን ኣብ ስፖርት ኮሚስን ተጠባባቒ ቴክኒክ ሓላፊ ነይረ) ንቤት ምኽሪ ፈፃሚት ፀብፃብ እንትነቕርብ ኣብቲ እዋን ኣቦ መምበር ፈፃሚት ስፖርት ቤት ምኽሪ ስፖርት ዝነበሩ ሓላፊ ቢሮ ትምህርቲ ትግራይ (የትግራይ ትምህርት ሚኒስቴር ቅርንጫፍ ፅ/ቤት ስራ ኣስኪያጅ ይበሃል ነይሩ) ብምንባሮም ነቲ ኣጀንዳ ኣብ ፈፃሚት ይዝተየሉ፣ ፈፃሚት ዝሃበሉ ውሳነ (ብኻሊእ ኣበሃህላ ቢሮ ትምህርቲ ኣብ ፈፃሚት ኮይኑ ዝወሰኖ ውሳነ) ብፅባሒትኡ ኣብ ቢሮኡ ብምኻድ ኣተግቢሩ መሰረታዊ መፍትሒ ተውሃቦ ይብለኩም፡፡
ይኹን'ምበር ከምቲ ናይ ሕዚ ተዝኸውንከ እንተይልና ፈፃሚት ዝወሰኖ ዳግም ምስ ቢሮ ትምህርቲ ምይይጥን ዘተን ምግባር ይጠልብ ማለት እዩ፣ ቢሮ ትምህርቲን ካልኦትን ናብ ንቡር ቦትኦም እንተመፂኦም ግና ከም ፈፃሚት ስፖርት ዝወሰንዎ ውሳነ ከም ቢሮ ወይ ማሕበር ድማ ወሪዶም መተግበርዎን መፈፀምዎን ኔሮም፣  ስፖርትና'ውን ህዝባዊ ህዝባዊ ምጨነ ነይሩ፡፡  
7. በዓልሞያ ዘየርኢን ዘየቃዱን እዩ
ስፖርት /ኩዕሶ እግሪ/ ሳይንስ እዩ፡፡ ስለዚ ተወዳዳራይን ሰዓራይን ኮይንካ ንምውፃእ ብሳይንስ ክምራሕን ክትግበርን ግድን ይብል፡፡ ነዚ'ዩ ድማ ኣብ ትግራይና ዝርከባ ዩኒቨርሲቲታትን ኮሌጃትን በቢብርኩ ካብ ዲፕሎማ ክሳብ ፒ ኤች ዲ ፕሮግራም ከፊተን ኣብ ምምሃር ዝርከባን ብርክት ዝበሉ ሙሁራት ስፖርት ሳይንስ እናመረቓን ዝርከባ፡፡ እዙይ ከምዘሎ ግና በዓል ሞያ ዝበሃል ብስፖርት ሳይንስ ዝተመረቐ ጥራሕ ኣይኮነን፣ ብርክት ዝበሉ ዓማውቲ ኣብ ዝተፈላለዩ ዓውደ ዘፈራት ስፖርት (ተፃዋቲ፣ ኣሰልጣኒ፣ ዳይና፣ ኣመራርሓ ወዘተ) ብምዃን ብተሞክሮ ነቲ ዝተዋፈርሉ ዓውዲ ዝፈልጥዎ'ውን ዓበይቲ ሰብ ሞያ ብምዃኖም እቶም ብክልሰ ሓሳብ ሳይንስ ዓጢቖም ዝወፁን እቶም ብተሞክሮን ኣባይታ ንዘሎ ሓቂ ዝፈልጡ ሰብ ተሞክሮን ኣሳኒኻ ንከይትኸይድ ብኣንፃሩ ኣብዚ ሕዚ እዋን ስፖርት /ኩዕሶ እግሪ/ ዋላ ናብ ዕዳጋ ኣይእቶ ጥቕሚ ዝርከበሉ ዘፈር ብምዃኑ ደላይኡ ብዙሕ እዩ፣ ነዚ እዩ ድማ ሸማተሪዝም ከም ኣመራርሓ ዝሰርሕን ዘይሰርሕን በዓል ሞያ ኣነፂርካን ኣሳኒኻን ንከይትኸይድ፣ ከም ሰብ ሞያ ድማ ኣነ ይበልፅ ኣነባ እናተብሃልካ ከም ዓብዪ ውራይ "መን ይወርሳ እዛ እምባይ" ከም ስራሕ ንክንወስዶ ዝዕድም እዩ ሸማተሪዝም፡፡          
ስለዚ ኣጠቓሊልካ እንትርአ ሸማተሪዝም ወይ ሸፋጢ ኣማተሪዝም (ሓሳዊ ኣማተሪዝም) ንስፖርትና /ኩዕሶ እግርና/ ከመይ ከምዘህስሶ ኣብ ላዕሊ ብዝተቐመጡ ሒደት ነጥቢታት ምርዳእን ምርኣይን ይከኣል፡፡ እሞ እቲ ሽግር እዙይ ካብ ኮነ ስፖርትና ብሱሩ በቲ በለፀኛ ትርጉም ዝሓዘ "መትክል" ሸማተሪዝም መፍትሒኡኸ ንዝብል ምላሽ ምሃብ ኣገዳሲ ይኸውን፡፡
መፍትሒ
በዚ መሰረት ቀዳማይ መፍትሒ ሸማተሪዝም ንምጥፋእ ሸማተሪዝም ምፅሃይን ብመሰረት ሸማተሪዝም ዝርከቡ መምርሒታት፣ ኣወዳድባታት፣ መሓውራት ብኣማተሪዝምን ፕሮፌሽናሊዝምን ምትካእ የድሊ፡፡ ኣብዚ ግና ኩሎም ይተሓዋወሱ ዘይኮነስ ብመሰረት ኣማተሪዝም ዝጥርነፉ ከም ኣብያተ ትምህርትን መምበሪ ከባቢታትን ብመትከል ኣማተሪዝም ንክጥርነፉ ብምግባር ነዚ ዝመርሕ ኣካል ምቕማጥ እንትኾን ብመትከል ፕሮፌሽናሊዝም ዝጥርነፉ ድማ ብወሳናይ መልክዑ ምስ ሃገራዊ ፌዴሬሽናት ስለዘተኣሳስር ብኽልተ መልክዑ ክንሪኦ ይግባእ ኣብ ውሽጥና ክነተዓራርዮ ዝግባእ ብምትዕርራይ ንሃገራዊ ፌዴሬሽን ፅዕንቶ ምፍጣር ሓደ እንትኾን ኣብ ውሽጥና ፕሮፌሽናል ቅዲ ዘለዎ ስርዓት ምትእትታው ድማ እቲ ካልኣይ እዩ፡፡ 
ካልኣይ ኣብ ኣትሌቲክስን ብሽክሌታን ብቐጥታ ምስ ዝተፈላለዩ ኣህጉራዊን ዓለም ለኻዊን ውድድራት ምትእስሳር ስለዝከኣል ፕሮፌሽናል ኣተሓሳስባ፣ ኣመራርሓ፣ ፀባይን ኩነታትን (Attitude) ብምምዕባል ንኻልኦት ስፖርትና ብፍላይ ድማ ንኩዕሶ እግሪ ንክፀልዎ ምግባር፣ ኣብ ላዕለዋይ ይኹን ኣብ ብሄራዊ ሊግ ዝርከባ ጋንታታት ኩዕሶ እግሪ ከምኡ ድማ ጋንታታት ብሽክሌታን ኣትሌቲክስን ናብ ዕዳጋ ዘእትወን ቅዲን ቁመናን ክላበሳ ዘግብር መስርሕ ምትእትታው፡፡ 
ሳልሳይ ኣብያተ ምኽሪ ስፖርት ኣወዳድብኦም ብምምዕርራይ ቢሮ ጉዳይ መናእሰይን ስፖርትን ከም ቤት ፅሕፈት ፀሓፊ ኮይኑ መዳርግቲ ዝተብሃላ መንግስታዊ ሓለፍቲ ቢሮታትን ኣቦ/ኣደ መናብርት ማሕበራትን ብኣባልነትን ኣመራርሓን ከምኡ ድማ ፕረዚደንትታት ፌዴሬሽንን ኣቦ መናብርት ኮሚቴታትን ዘለውዎ ዝተጠናኸረን ህዝባዊ ፈፃሚት ቤት ምኽሪ ስፖርት ምጥያሽ፡፡
ራብዓይ ጋንታታት ኩዕሶ እግሪና ኣለዋ እንትትብለን ዝምግደራ፣ ሞይተን እንትትብለን ዘንሳእርራ ዘይኮናስ ራእይ ሒዘን ሸቶአን ነፂረን ካበይ ተበጊሰን ኣበይ ከምዝበፅሓ ዝፈልጣ ምግባር፣ ነዚ ድማ ማሕበር ኩዕሶ እግሪ ዓለምን (ፊፋ) ኮንፌዴሬሽን ኩዕሶ እግሪ ኣፍሪቃን (ካፍ) ዘውፅእዎም ሮቓሒታት ጋንታ (Club licencing) ደረጃ ብደረጃ ከማልኣ ጥቡቕ ክትትል ምግባር፣ 
ሓምሻይ ሸማተሪዝም ብባህሪኡ ኣብ ውድድር ዝሙርኮስ ብዝለዓለ ወፃኢ ንእሽተይ ውፅኢት ዘርክብ ብምዃኑ ንልምዓታዊ ስፖርት (Developmental sport) ግዲ ስለዘይህብ ኩሉ ሙሉ ተግባራቱ ኣብ ጊዚያዊ ተግባራት ስፖርት (Operational sport) ዝተሞርኮሰ ስለዝኾነ ንተተካእቲ ስፖርታዊያን ብዙሕ ጠመተ ኣይህብን፣ ስለዚ ካብ ደቂ 12 ዓመት ጀሚሩ ሰፋሕቲ፣ ማዕባላይን ቀፃላይን ዝኾነ ውድድር ተኮር ስልጠና ብምሃብ ብመትከል ኣማተሪዝም እናተኾስኾሱ ናብ ፕሮፌሽናልነት ዘቕንዑ ሰገናትን መናእሰይን ብበዝሒ ምፍራይ፡፡
ሻድሻይ ኣብዚ ሕዚ እዋን እንጥቀመሉ ዘለና መምዘኒ ብቕዓት (Talent identification) ሰባት ክፈጥር ዘይኽእል ጥራሕ ዘይኮነስ ካብቶም ኣርባዕተ ሳይንሳዊ መምዘኒ ብቕዓት ነታ ሓንቲ ምሕራይ (Selection) ትብል ጥራሕ እዩ፡፡ እስቲ ነዚ ኣመልኪቱ ብናይ ባዕሉ ተበግሶ፣ ፃዕሪን ገንዘብን እሞ መምህር ኮይኑ ካልኣይ ዲግሪኡ ብስፖርት ማኔጅመንት ኣብ ልዕሊ ምምራቑ ሳልሳይ ዲግሪኡ'ውን ብተመሳሳሊ ኣብ ስፖርት ሳይንስ ዘፅንዕ ዘሎ መምህር ሽፈራው ተ/ሃይማኖት ኣብ 2ይ ዲግሪኡን ሕዚ ድማ ንሳልሳይ ዲግሪኡ ኣብ ዝሰርሖ ዘሎ መፅናዕቲ መምዘኒ ብቕዓት (Talent identification) እዩ፡፡ (ሽፈራው ኣብዚ ሕዚ እዋን ቀዳማይ ዲግሪኡ ኬሚስትሪ ብምዃኑ ኣብ ቤት ትምህርቲ ሃፀይ ዮሃንስ መምህር ኬሚስትሪ እዩ) 
በዚ መሰረት ብመሰረት ሓበሬታ መምህር ሽፈራው እንተኾይኑ ኣብ ሃገርና ብሓፈሻ ኣብ ክልልና'ውን ብተመሳሳሊ መንገዲ መስርሕ መምዘኒ ብቕዓት ከምዘየለ ይሕብርሞ እታ ሕዚ ንጥቀመላ ዘለና ምሕራይ'ውን (Selection) ዝርዝር ሮቓሒታት ወፂኡላ ዘይኮነስ ኣብ እዋን ውድድር ካብ ተፃወቲ ብምርኣይ እዩ ይብልሞ፣ እተን መስርሕ መምዘኒ ብቕዓት ዝበሃላ ኢሉ እንትዝርዝር ባህሪ ምልላይ (Detection) ምሕራይ (Selection) ምፍላይ ወይ ምንፃር (Identification) ምዕባይ ወይ ምልማዕ (ሰብኣዊ ልምዓት) (Development) እዮም ይብል፡፡ (ኣብ ቀፃሊ ነዚ ኣመልኪቱ መም/ ሽፈራው ዝርዝር መብርሂ ክህበሉ ይኸውን ኢለ ተስፋ ይገብር) ስለዚ ነዚ ብዝግባእ ምስ ሰብ ሞያ ብምትሕግጋዝን ንትግራይ ዝኸውን መምዘኒ ብቕዓት ብምንፃር ዓለም ለኸ ብርኪ (World class) ዘለዎም ፕሮፌሽናል ተፃወቲ ምፍራይ የድሊ፡፡
ሻብዓይ ኣብ ከባቢና ዝርከቡ ካብ ብርኪ ዲፕሎማ ክሳብ ሳልሳይ ዲግሪ (PHD) ዘፅንዑን ነቲ ስፖርት ብክልሰ ሓሳብን ሳይንሳዊ ትርጉም እናሃቡን ስፖርትና /ኩዕሶ እግሪና/ ተወዳዳራይን ሰዓራይን ንክኸውን ሳይንሳዊ መፍትሒ ንከምፅኡ፣ ብተመሳሳሊ መንገዲ ብተሞክሮ ዝተጠረየ ዓብዪ ሃፍቲ ፍልጠት ዝሰነቑ ሰም ሞያ ስፖርት ድማ ስፖርት ትግራይ ኣበየናይ ብርኪ ከምዝነበረ ሕዚ ድማ ኣበይ ከምዝርከብ ካብ ተሞክሮኦም እናተበገሱ ዝትንትኑ ሰብ ሞያ ብምቅርራብ ክልሰ ሓሳብ ንዝጎድሎ ካብ ሰብ ሞያ ክልሰ ሓሳብ ክዓጥቕ፣ ተሞክሮ ንዝወሓዶ ካብ ሰብ ተሞክሮ ክመሃር ሓባራዊ ዕማም ሒዞም ብምውፋር ሓባራዊ መፍትሒ ሒዞም ንከተግብሩ ኩነታት ምምችቻውን፣ ዝተጠናኸረ ማሕበር ሰብ ሞያ ስፖርት ትግራይ ይጣየሽ ብምባል ኣብ መፃኢ ክንራኸብ ተመፃቢዐ ክሰናበት፡፡
 ሰላም!