ብኣምበስ ተወልደ

ካብ ትካል ኣማኻሪ ልምዓታዊ ስፖርት ባሎኒ መቐለ

መእተዊ

ስፖርት ናብ ኢትዮጵያ መኣዝ፣ ብመንን ብኸመይን ከምዝተኣታተወ ዝሕብር ንፁር ሰነድ የለን፣ ይኹን'ምበር ሰብ ፀጋ ዕድመ ከምዝሕብርዎ እቲ ስም ወይ ዝና ንደቂ ወፃኢ ይህብዎም፣ እዋኑ ድማ ኣብ ከባቢ 1916ዓ/ም ኾይኑ፣ በባዕሎም ንምግጣም ከም ጋንታ ኣጣይሾም ምንባሮም፣ ካብዚ ብተወሳኺ ብስራሕ መምህርነት ዝመፁ እንግሊዛዊያን ድማ ኣብ ዘምህርሉ ኣብያተ ትምህርቲ ተፈሪ መኮነንን ምኒሊክን ብምልላይ ከምዘሰፋፍሕዎ ብኣይተ ተፈራ ገዳሙ ዝተፅሓፈት ዓመታዊ መፅሄት ፌዴሬሽን ኩዕሶ እግሪ ኢትዮጵያ “እግርኳስ በኢትዮጵያ” ንመስራቲን መራሒን ስፖርት ሃገርና ኣይተ ይድነቃቸው ተሰማ ምንጪ ብምግባር ዝተሓትመት መፅሄት ትሕብር፡፡ (1968፡5)  

ብኣንፃሩ መፅሓፍ "ኣፍሪቃን ኩዕሶ እግሪን" ከምዝሕብሮ፣ ኣብ 1928ዓ/ም ልዕሊ 60 ሺሕ ወራሪ ሰራዊት ጣልያን ሓቢሮም ዝኣተዉ ሲቪላት ሰራሕተኛታትን ነጋዶን ኩዕሶ እግሪ ናብ ኢትዮጵያ ከምዘተኣታተውዎን ኣብ ምምዕባሉ'ውን ዝለዓለ ኣስተዋፅኦ ከምዝገበሩ ተቕምጥ፡፡ (2000፡70)

ስፖርት ናብ ትግራይ'ውን ብተመሳሳሊ መንገዲ ከም ዝተኣታተወ እንትእመን ዕብየቱ ግና ምስ ምጅማር ዘመናዊ ኣብያተ ትምህርቲ ኣብ ትግራይ

ከምዝተኣሳሰር ብጋዜጠኛን ደራሲን ሰሎሞን ኣባዲ ዝተፅሓፈት ፈላሚትን ብሕታዊትን መፅሄት ማሕበር ስፖርት ትግራይ ንመስራቲን መራሒን ስፖርት ትግራይ ዝነበሩ በዓል ሞሳ ስፖርት ትግራይ መም/ ኣራም ማሩ ጠቒሱ ፅሒፉ እዩ፡፡ (1991፡5)

እሞ ብዛዕባ ታሪኽ ስፖርት ትግራይ ዓርሱ ክኢሉ ስለዝፅሕፎን ኣብ ምድላው'ውን ስለዘለኹ ናብቲ ዘበገሰኒን ንመብዛሕትና ዘገድሰናን እዋናዊ ዛዕባ ስፖርት ትግራይ ብሓፈሻ ብፍላይ ድማ እቶም ሚልዮናት ቕርሺ ተሰሊዕሎም ዝንቀሳቐሱ ዓይነታት ስፖርት ብመንፅር መትከላት ስፖርት ኣብ ምንታይ ብርኪ ይርከቡ፣ ጎንፂ "ኣማተሪዝምን ፕሮፌሽናሊዝምን" ንስፖርትና ከመይ ይሓቑንዎ ኣለዉ፣ ግደ ቀንዲ መዳርግቲ ኣካላት ስፖርት (ኣብያተ ትምህርቲ፣ መራኸቢ ብዙሃንን ኣብያተ ማዘጋጃን) ከመይ ኣለዉ፣ ጎንፂ መዘውተሪ ስፍራ ስፖርት መፃወቲ ሜዳታት መንደርን ህንፀት ዘበናዊ ስታድዮማትን ውፅኢቱን፣ ዓለምለኻዊ ፅዕንቶኸ ከመይ ንብድሆ ኣለና ዝብሉ መበገሲ ሓሳባትን መፍትሒኦምን ብምቕማጥ ንሎሚ ሰዲረ ኣለኹ ካልኦትና'ውን ሰስዳሮና ንወስኸሉ፣ ሰናይ ንባብ፡፡

ድሕረ ባይታ ስፖርት ትግራይ

“ስፖርት ዘይገሃስ መሰል ኩሉ ሰብ እዩ” ኮንፈረንስ ስፖርት ኣውሮፓ

(ስፖርት ምሕደራን ኣመራርሓን 2ይ ሕታም ዴቪድ ሲ ዋት 2003፡2)  

ስፖርት ትግራይ ኣመልኪተ ሕዚ ዘለሉ ኩነታት ቅድሚ ምርኣየይ ኣብ መሰረታዊ ዝኾኑ ነገራት ኣበይ ነይሩ፣ ከመይ እናበለ መፂኡን ሕዚ ዘሎ ኩነታትን መበገሲኡ ኣበይ እዩ? ንዝብል ሓፈሻዊ ስእሊ ስፖርት ትግራይ ብምቕማጥ መንበብቲ ግንዛበ ክሕዙን ከነፃፅሩን ስለዝሕግዝ ኣብ ሰለስተ ነጥቢታት መሰረት ብምግባር ቁሩብ ንድሕሪት ምልስ ከብለኩም፡፡

ስፖርት ትግራይ ጥንካርኡ ኾነ ድኸመቱ ካብ ሃገርን ሃገራዊ ኩነታትን ፈሊኻ ይርአ እዩ እኳ ተዘይበልኩ ሃገርና እትኽተሎ ስርዓት ፌዴራሊዝም መሰረት ጌርካ ምስራሕን ስፖርትኻ ምጥንኻርን'ውን ኣይከኣልን ስለዘይብል መምበብቲ ነዚ ኣብ ግምት ከእትዉለይ ይላቦ ፡፡

ስፖርት ትግራይ ኣመልኪቱ ናብዚ ሕዚ ዘለሉ ብርኪ ንምብፃሕ 3 ምዕራፋት ተጓዒዙ እዩ፡፡ እቶም ምዕራፋት ምስ ስርዓታት ዘተኣሳስሮም ባህሪኳ እንተሃለዎም ናብቲ ብድሕሪኦም ዝመፀ ስርዓት'ውን ዝሰግርሉ ኩነታት ስለዘሎ ብኣመተ ምህረት ከቐምጦም ፈትየ (እቲ ኣቀማምጣን ምምቃል ምዕራፋትን ናይ ባዕለይ እዩ)፡፡ ስለዚ ቀዳማይ ምዕራፍ ዝበልክዎ ካብ 1957ዓ/ም ስሩዕ ምስረታ ሓደ ሓደ ዓይነታት ስፖርት ጀሚሩ ክሳብ 1967ዓ/ም ክሳብ ስፖርት ብስሩዕ መንግስታዊ ኣዋጅ ዝተጣየሽሉ እዋን፣ ካልኣይ ምዕራፍ ካብ 1968ዓ/ም ምጥያሽ ኮሚሽን ስፖርትን ኣብያተ ምኽሪ ስፖርትን ጀሚሩ ክሳብ 1989ዓ/ም ድሮ ምፅዳቕ ፖሊሲ ስፖርት ሃገርና፣ ሳልሳይ ምዕራፍ ካብ 1990 ዓ/ም  ምእዋጅ ፖሊሲ ስፖርትን ምጅማር ውድድራት ብብርኪ ሊግን ጀሚሩ ክሳብ ዛጊድ ዘለናሉ መድረኽ ዘጠቓለለ እዩ፡፡

በዚ መሰረት ቀዳማይ ምዕራፍ ዝበሃል ኣብ እዋን ስርዓት ሃ/ስላሰ ዝነበረ እንትኾን ድሕሪ ውድቀት እቲ ስርዓት ሓደ ዓመት ዘሎ ንኣስታት 13 ዓመታት ዝነበረ ምንቅስቓስ ስፖርት ኣብ ትግራይ እዩ፡፡ ኣብዚ ምዕራፍ እዚ

-      ቀዳማይ መለለዪ፡- መንግስትን ስፖርትን ዝተፈላለዩን መንግስቲ ኣብ ስፖርት ኣይኣቱን ዝብል መትከል ዝነበረሉ እዋን እዩ፡፡

ኣብ እዋን ስርዓት ሃ/ስላሰ መንግስቲ ኣብ ስፖርት ኣይኣቱን ዝብል መትከል ብምንባሩ፣ ስፖርት መንግስታዊ በጀት፣ መንግስታዊ ኣወዳድባ፣ መሓውርን ምሕደራን ኣይነበሮን፡፡ ብኻሊእ ኣበሃህላ ስፖርት ናይ ህዝቢ ብምዃኑ ህዝቢ ይኽኣሎ ተባሂሉ ብምግዳፉ ንመንቀሳቐሲ ዝኸውን ገንዘብ ካብ ሰብ ሃፍቲ ሓቲትካ ስለዝእከብ ስፖርት ንምንቅስቓስን ንምትሕብባርን ግደ ውልቀ ሰባት ዕዙዝ ነይሩ፡፡ ስፖርት ትግራይ ዓርሱ ንክኽእል ሲኒማ ስፖርት ዝተጣይሸሉ እዋን'ውን እዩ፡፡ ኣብዚ ጊዜ ግደ ራእሲ መንገሻ ብጣእሚ ዕዙዝ ዝነበረ እንትኾን ተሳትፎኦም ከም ውልቀ ሰብ'ምበር መንግስታዊ ሕግን በጀትን እናተጠቐሙ ኣይነበረን፡፡

-      ኻልኣይ መለለይኡ፡- ኩሎም ዓይነታት ስፖርት በቢባዕሎም ይፍጠሩን ይዓብዩን'ምበር ንኹሎም ዘማእኽል ኣወዳድባ ኣይነበሮምን፣

ብርግፅ ብሃገር ብርኪ ፌዴሬሽናት ዘጣየሽኦ "የኢትዮጵያ ስፖርት ኮንፌዴሬሽን" ዝብል ኣወዳድባ እንተነበረኳ እዚ ኣወዳድባ እዚ ናብ ጠቅላይ ግዛት (ክልል) ዝወረደ ኣይነበረን፡፡ ስለዚ ኣብ ትግራይ ዝነበራ ዓይነታት ስፖርት ጎናዊ ርክብ ኣይነበረንን፣ ነይርወን ክበሃል እንተኾይኑ ድማ ድልየትን ስምዒትን ዝነበሮም ውልቀ ሰባት ኣብ ክልተ ወይ ካብኡ ንላዕ መስረቲ ወይ ኣመራርሓ ዝኾንሉ ኩነታት ጥራሕ እዩ፡፡

ስለዚ ስፖርት ትግራይ ስሩዕ ብዘኾነ መንገዲ ተጣይሹ ኢልካ ምቕማጥ ኣይከኣልን፣ ከም ዓይነት ስፖርት ስሩዕ ብዘኾነ መንገዲ ዝተወደባሉን ዝተጣየሻሉን እዋን ከምመበገሲ ወሲድካ እንትርአ ግና ኩዕሶ እግሪን ብሽክሌታን 1958ዓ/ም፣ ኩዕሶ መርበብን ኩዕሶ ሰኪዔትን 1965 ዓ/ም ኔሩ፡፡ ኣትሌቲክስ ግና ኣብ ኣብያተ ትምህርቲን ፖሊስን ብደረጃ ክልልን ሃገርን ውድድራት ይካየደሉ ምንባሩ ይፍለጥ፡፡

-      ሳልሳይ መለለዪ፡- ዝነበሮ መትከል ስፖርት "ኣማተሪዝም" መሰረት ብምግባር ን"ፕሮፌሽናል" ተፃወቲን መራሕቲን ዘይፈቅድ ምንባሩ እዩ፡፡

ኣብቲ እዋን ይትረፍዶ ኣብ ክልልናን ሃገርናን ብድረጃ ዓለም'ውን "ፕሮፌሽናሊዝም" ዘይዓበየሉ እዋን ብምንባሩን መራሕቲ ስፖርት ሃገርና'ውን መትከል ኣማተሪዝም'ምበር ንፕሮፌሽናሊዝም ዘይኣምንሉ ብምንባሮም ኣብ በቢዓይነታት ስፖርቱ ከም ሕጊ ዝነበረ እዩ፡፡ ኣብቲ እዋን ማእኸላይ ስሕበት ስፖርት ዝነበራ ኣብያተ ትምህርቲ እንትኾና ከምኒ ወወክማን (ወጣት ወንዶች ክርስቲያናዊ ማህበር) ፖሊስን ዕዙዝ ግደ ነይርወን፡፡ ነዚ ድማ እዩ ብወሳናይ መልክዑ ግደ መምህራንን ተምሃሮን ዝለዓለ ዝነበረ፡፡

ኣብቲ ጊዜ ሰራዊት ምክልኻል ሃገርን ፖሊስን ኣብ ናይ ባዕሎም ውሽጣዊ ውድድር ተዘይኮይኑ ሲቪል ኣብ ዝወዳደረሎም መድረኽ ክወዳደሩ ስለዘይፍቀደሎም ኣሃድኦም ክውክሉ ኣይኽእሉን ነይሮም (ኣብ ሓደ እዋን ብዝተፈጠረ ዕግርግር ጃንሆይ ወታደር ኣብ ኣሃድኡ'ምበር ምስ ሲቪል ንከይፃወት ብምኽልካሎም ስርዓት ደርግ መፂኡ ክሳብ ዘፍርሶ ከም ጋንታ ኣይነበሩን ቅድሚ እዚ ሕጊ ምውፅኡ ግና ኣብ መቐለ ፖሊስ፣ ኣብ ዓዲግራት መድፈኛ፣ ኣብ ዓድዋ 10ይ ሻለቃ ዝበሃሉ ጋንታታት ነይሮም እዮም) ፣ ክእለት ዝነበሮም ውልቀ ኣባላት ሰራዊትን ፖሊስን ግና ኣብ ጋንታት ሲቪል ኣትዮም ክፃወቱ ይፍቀደሎም ብምንባሩ ኣብ ጋንታ ሲቪላት ኣትዮም ይፃወቱ ነይሮም፡፡

ናብ ካልኣይ ምዕራፍ እንትንሰግር፣ እዚ ምዕራፍ ካብ 1968ዓ/ም ብኣዋጅ ምጥያሽ ኮሚሽን ስፖርትን ኣብያተ ምኽሪ ስፖርትን ጀሚሩ ክሳብ 1989ዓ/ም ቅድመ ምድላው ስፖርት ፖሊሲን ምጅማር ውድድራዊ ስፖርት ሊግን ዘለዉ ኣስታት 21 ዓመታት ዘጠቓለለ ብወሳናይ መልክዑ ንዘበነን ማሕበረ ቁጠባዊ ፖለቲካ ደርግን ዘንፀባርቕ እዋን ኮይኑ ድሕሪ ውድቀት ደርግ'ውን ኣስታት 6 ዓመታት ዝዘለቐ እዩ፡፡

-      ቀዳማይ መለለዪ፡- ስፖርት መንግስታዊ ኣፍልጦ ብምርካብ ብኣዋጅ ዝተጣየሽ እንትኾን ኣብያተ ምኽሪ ስፖርትን ኮሚሽን ስፖርትን ዝተመስረተሉ እዋን እዩ፡፡

ኣብቲ ምዕራፍ ስፖርት ኣፍልጦ መንግስቲ ተዋሂብዎ ግደ ህዝቢ ብኣብያተ ምኽሪ ስፖርትን መሓዉራቱን (ፈፃሚት ቤት ምኽሪ ስፖርት፣ ኮሚቴታት፣ ንኡሳን ኮሚቴታት፣ ማሕበራት ስፖርትን ጋታታትን) ግደ መንግስቲ ድማ ንምንቅስቓስ ስፖርት ደገፍ ዝህቡ ውሑዳት ሰራሕተኛታትን በጀትን ዘለዎ ትካል (ኮሚሽን ስፖርት) ብኣዋጅ ዝተጣየሽሉ ኾይኑ፣ እቲ ስፖርት ዝምረሐሉ መትከል፣ ኣወዳድባ፣ መሓውርን ምሕደራን ደርግ ይኽተሎ እየ ካብ ዝብሎ ርእዮተ ዓለም ደምበ ምብራቕ ዝተቐድሐ ነይሩ፡፡

-      ካልኣይ መለለይ፡- ኩለን ዓይነታት ስፖርት ኣብ ፅላል ቤት ምኽሪ ስፖርት ዝጠርነፈ ነይሩ፡፡ 

ኣብቲ እዋን ብመሰረት መጠየሺ ኣዋጅ ቤት ምኽሪ ስፖርት ተበታቲነን ዝነበራ ግን ድማ ዝተጠናኸራን ዘይተጠናኸራን፣ ምንቅስቓስ ዝነበረንን ዘይነበረንን፣ ብዝለዓለ ብርኪ ተወዲበን ዝነበራን ሃላዋት ዘይነበረንን ናብ ተመሳሳሊ ብርኪ ብምምፃእ ኣብ ፅላል ቤት ምኽሪ ስፖርት ተሓቚፈን ስፖርተን ከንቀሳቕሳ ዝገበረ ብምንባሩ ዝተጠናኸረ መሰረት ዝነበረንን ኣብ ዝሓሽ ዓቕሚ ዝነበራን ዓይነታት ስፖርት ቑልቑል እንትድፍኣ ነተን ሃላዋት ዘይነበረን ቁሩብ ትንፋስ ሰሪዑለን እዩ፡፡ (ንኣብነት መምርሒ ኩዕሶ እግሪ ባዕሉ ንባዕሉ ዝመሓደር ቤት ፅሕፈትን ዋላ ይውሓዱ ሰራሐተኛታት ዝነበርዎ እንትኾን ካብ መምርሒ ብርኪ ብምውራድ ኮሚቴ እንትኾን፣ ከምኒ ኩዕሶ ኢድ፣ ጠረጴዛ ቴኒስን ቦኽሲን ካብ መዘናግዒነት ሓሊፎም ብኮሚቴ ብርኪ ክጣየሹ ብምግባር ናብ ስሩዕ ውድድርን ኣወዳድባን ክኣትዉ ዝገበረ እዩ፡፡

-      ሳልሳይ መለለዪ፡- ዝሓዞ መትከል ስፖርት "ኣማተሪዝም" እንትኾን ብተወሳኺ "ፕሮፌሽናሊዝም" ዝኮነነ ነይሩ፡፡

ኣብቲ እዋን ዝነበረ ስፖርት ንመትከል ሃገራት ምብራቕ (ደምበ ዴስነት ኢና ዝብላ ሃገራት መሻርኽቲ ነበር ሕብረት ሶቭየት) ዝተቐድሐ ብምንባሩን ስፖርት ዴሳዊ ፖለቲካዊ ፅልዋ ክህልዎ ብምግባር ኣንፃር ሃፀይነት፣ መስፍንነትን ቢሮክራሲያዊ ርእሰ ማልነትን ንክቃለስ ተሓሳቢ ተጌሩ ዝተወደበ ነይሩ፡፡

በዚ መሰረት ፕሮፌሽናሊዝም ማለት "ዘበናዊ ባርነት'ዩ" ኢሉ ዝኣምን ብምንባሩ ፕሮፌሽናሊዝም ብጥብቂ ዝኩነን ተግባርን ስፖርትና ንፕሮፌሽናል ተፃወቲን መራሕቲን ቦታ ዘይህብ ንመትከላት ኣማተሪዝምን "ኦሊምፒዝምን" ተገዛኢ ዝገበረ ነይሩ፡፡

ይኹን'ምበር ኣብ መፋርቕ ሰብዓታት ብዝተፈጠረ ዋዒ ውድድር ካብ ተራ ደገፍቲ ጀሚሩ ክሳብ ሓለፍቲ ጋንታታት ስምዒት ምሓዝ ብምጅማሩ መትከል ኣማተሪዝምን ኦሊምፒዝምን ዝሽርሽር ተግባር ክቀላቐል ጀመረ፣ ተፃወቲ ብዝነበሮም ክእለት ሰራሕተኛ እናተብሃሉ ክቑፀሩ ጀመሩ፣ መትከል ኣማተሪዝም ንስፖርታዊ ክእለትካ ምሻጥ ዘይፈቅድ ብምንባሩ ሰራሕተኛ ትካለን ዘይኮነ ግን ድማ ዝሐሸ ክእለት ኣለዎ ንዝብልኦ ተፃዋቲ መደብ ስራሕን ብመሰረት ስኬል ትካለን መሃያ እናሃባ ብሕብኦ ድማ ብተፀዋታይነቱ መሃያ ብምኽፋል ኣማተሪዝም ክሽርሸር ጀመረ፣ ኣብ ልዕሊ ኣማተሪዝም "ሸማተሪዝም" ወይ "ሓሳዊ ኣማተሪዝም" ዓምበበ፣ ብፍላይ ድሕሪ 1975 ዓ/ም ኣብ ኩዕሶ እግሪ ዝሓሽ ክእለት ዝነበሮም ተፃወቲ ሃፍታም ጋንታታት እናቖፀራ ክወስድኦም ብምጅማረን ሸማተሪዝም (ሓሳዊ ኣማተሪዝም) ብቄናን ኣካይዳ ክድልድልን ክግውድን ጀመረ፣ እዚ ኣካይዳ ድማ ነቲ ሕዚ ዘለናሉ ሽግር ኣወዳድባ፣ መሓውርን ምሕደራን ጋንታታት ድልዱል ግን ድማ ቄናን መሰረት ኮይኑ ይርከብ፡፡ (ነዚ ኣመልኪተ ብስፍሓት ምስ ዝርዝር ትርጉሙን መብርሂኡን ደሓር ክምለሶ እየ)

ማእኸላይ ስሕበት ካልኣይ ምዕራፍ "ኣብዮታዊ" ሰራዊትን (ምክልኻል ሃገር) ኣብዮታዊ ፖሊስን እንትኾኑ ዝለዓለ ዓቕሚን ብቕዓትን ዝነበሮም ኣትሌታት ወይ ስፖርታዊያን ዝለዓለ ወታደራዊ መዓርግ ብምሃብን በቲ እዋን ቀሊል ዘይበሃል መሃያ ብምቕራብን ከምኡ ድማ እቲ ስርዓት ወታደራዊ ብምንባሩ ናብቲ ፖለቲካዊ መሓውር ንምቕራብ ዝሐሸ በሪ ስለዝነበረ ማእኸላይ ስሕበትነቱ ቀሊል ኣይነበረን፡፡

ሳልሳይ ምዕራፍ ድሕሪ ውድቀት ደርግ ጀሚሩ ዘሎ 1984ዓ/ም ጀሚሩ እዩ'ኳ እንተተብሃለን ሓደ ሓደ ለውጢታት ዝተገበሩ እንተነበሩን ከም መሰረታዊ መለለይ እቲ ምዕራፍ ተጌሩ ዝውሰድ ግና ካብ 1990ዓ/ም ጀሚሩ ክሳብ ሕዚ ዘሎ እዋን እዩ፡፡ በዚ መሰረት

-      ቀዳማይ መለለይኡ፡- ስፖርት ሃገርና ብፖሊሲ ንክምራሕን ውድድራዊ ስፖርትና ናብ ብርኪ ሊግ ዝዓበየሉን እዋን እዩ፡፡

ስፖርት ሃገርና ብፖሊሲ ደረጃ ክምራሕ ዝተገበረሉ ምዕራፍ ኣብ ልዕሊ ምዃኑ ነቲ ፖሊሲ ተግባራዊነት ሓቢሮም ሓደ ሓደ ደንቢታትን መምርሒታትን ምውፃእ ዝጀመረሉ እዋን እዩ፡፡

በዚ መሰረት ካብ ዝወፁ ደንቢታትን መምርሒታትን ስፖርት ብኣናእሽተይን ደቀቕትን ብርኪ ናብ ዕዳጋ ንክኣቱን ሰብ ሃፍቲ ኣብ ስፖርት ክሳተፉን ዘግብር ሓደ እንትኾን፣ መዘውተሪ ስፍራ ኣመልኪቱ ዝወፀ ድማ በቢብርኩ ኣብ መምበሪ ካብ ዝተሓተት ቁሸት ጀሚሩ ክሳብ ክልል ብርኪ ክህሉ ዝግብኦ መዘውተሪ ስፍራ ስፖርት ምስ ዓቐኑ ዘቐመጠን ብተመሳሳሊ መንገዲ ኣብያተ ትምህርቲ፣ መንግስታዊ ኣብያተ ዕዮን ዓበይቲ ሆቴላትን እንትህነፁ ንስፖርት መዘውተሪ ስፍራ ክህብኦ ዝግበአን ኣስገዳድ ጠመተ ዘጠቓለለ ውፅኢት እቲ ፖሊሲ ካብ ዝበሃሉ እዮም፡፡

ብተመሳሳሊ መንገዲ ብመሰረት "ፊፋን" "ካፍ"ን ዝሃብዎ መምርሒ ካብ 1990ዓ/ም ኣብ ኩዕሶ እግሪ ዝነበረ ስርዓት ውድድር ብምቐያር ናብ ብርኪ ሊግ ዝዓበየሉን ጋንታታት ኣብ ሊግ ክወዳደራ እንተኾይነን ከማልኦኦ ዝግበአን ፊፋን ካፍን ዘውፅእዎም መምዘኒ ጋንታ (Club licencing) ምስ ወድዓዊ ኩነታት ሃገርና ብዝሰማማዕ መልክዑ ቁሩብ ንክመሓየሽ ብምግባር ንምስራሕ ዝተፈተነሉ፣ ዝማዕበለን ዝዘመነን ስርዓት ውድድር፣ ኣወዳዳሪ ኣካልን ጋንታታትን ንምፍጣር ሓደ ሓደ ፈተነታትን ጅማሮታትን ዝተርኣየሉ ምዕራፍ እዩ፡፡   

-      ካልኣይ መለለዪ፡- ዝተፈላለያ ዝሐሸ ምንቅስቓስ ዝነበረን ኮሚቴታት ብብርኪ ፌዴሬሽን፣ ብርክት ዝበላ ሓደሽቲ ዓይነታ ስፖርት ድማ ብኮሚቴ ብርኪ ዝተወደባሉ እዋን እዩ፡፡

ደርግ እንትድምሰስ ኣዋጃት፣ መምርሒታትን ደንቢታትን ደርግ ምስቲ ስርዓት ሓቢሮም ብምድምሳሶም ኣብ ስፖርት ዝነበሩ'ውን ዝፈረሱኳ እንተኾኑ ብተግባር ግና ነቲ ዝነበረ ካብ ምፅግጋንን ስም ምቅይያርን ዝዘለለ ስራሕቲ ኣይተሰርሐን፡፡ ምኽንያቱ ድማ ለውጢ ስርዓትን መንግስትን ድሕሪ ከቢድን መሪርን ኵናት 17 ዓመት ዝተገበረ ብምንባሩ ቀዳምነት "ንሰላምን ምርግጋእን" ምሃብ መማረፂ ኣይነበሮን፣ ካብዚ ብተወሳኺ ዝፈረሱ መንግስታዊ፣ ህዝባዊን ልምዓታዊን ትካላት ደረጃ ብደረጃ ምምዕርራይን ናብ ንቡር ቦትኦም ንክምለሱ ምስራሕ ግድን ስለዝነበረ ኣብ ልምዓታዊን ዴሞክራሲያዊን ለውጢ መሰረታዊ ፀገም ዘይነበሮም ተግባራት ብዝነበርዎ መንገዲ ስለዝቐፀሉ ኣብ ስፖርት'ውን ተመሳሳሊ ተርእዮ ምርኣዩ ኣይተረፈን፡፡

ይኹን'ምበር እቲ ስርዓት ከም ስርዓት ብምድምሳሱ ኣዋጃቱ መምርሒታቱን ደምቢታቱን ሓቢሮም ክድምሰሱን ክሰዓሩን ስለዝተገበሩ ንኦኦም ዝትክእ ኣዋጅ፣ መምርሒን ደንብን ክሳብ ወፂኡ ዝመዓራረ ዝተፈጠሩ ክፍተታት ኣይነበሩን ማለት ኣይኮነን፣ ብፍላይ እቲ ኣብ መወዳእታ ካልኣይ ምዕራፍ ዝተኣታተወ ሸማተሪዝም (ሓሳዊ ኣማተሪዝም) ነቲ ዘለናሉ ባይታ ከም መሰረት ኮይኑ እናሽገረ ንክኸዱድ ዕድል ብምርካቦቡ ሕዚ ክንኸፍሎ ዝግባእ ዕዳ ኾይኑ ናብ ንደልዮን ንምነዮን ዕብየት ከይንመፅእ ጌሩ እዩ፡፡

-      ሳልሳይ መለለዪ፡- ስርዓትን መትከልን ኣማተሪዝምን ፕሮፌሽናሊዝምን ኣመልኪቱ ከም ቀደማይን ካልኣይን ምዕራፋት ብንፁር ዝበሎ የለን፡፡

ኣብቲ እዋን ዝፀደቐ ፖሊሲ ንኣማተሪዝምን ፕሮፌሽናሊዝምን ብንፁር ዘቐመጦ ነጥቢታት ብዘይምህላዉ ክልቲኦም ተሓዋዊሶም ይርከቡ፣ ነዚ እዩ ድማ ሰባት በቢዝተረድእዎን ዝመስሎምን ኣብቲ ፖሊሲ ንዘሎ ሓሳባት እዚ ንኣማተሪዝም እቲ ድማ ንፕሮፌሽናሊዝም ዝውክል እዩ እናበሉ ዘቐምጡ፡፡ ብመሰረቱ ከም ተሞክሮ መስርሕ ስፖርት ዓለም ከምዘርእየና ክልቲኦም መትከላት መን፣ ብኸመይ፣ ኣበየናይ ብርኪን ከባቢን ይትግበር ዝብል ነፂርካ መፈፀሚ መስርሕ ተዳልዩ  ምቕማጥ የድሊ ነይሩ፣ ይኹን'ምበር ዝተቐመጠ ኣይነበረንን ዛጊድ'ውን የለን፡፡

በዚ መሰረት ሰለስቲኦም ምዕራፋት ኣብ ሰለስተ ነጥቢ መቒለ እንትሪኦም ነቲ ዝሓበርክዎም ይመስሉ፡፡ ዕላማ ናይዚ መበገሲ ፅሑፍ ሰለስቲኦም ምዕራፋት ነቲ ዝነበሮም ኩነታት ብምርኣይን እቲ ሓደ ካብቲ ኻሊእ ብምንታይ ከምዝመሳሰል ወይ ከምዝፍለ ንምርኣይ'ምበር ጥንኩርን ድኹምን ጎኒ እናልዓልኩ መን ይበልፅ ንምባል ኣይኮነን፣ ብኣንፃሩ  ሕዚ ስፖርትና ዘለሉ ኩነታት ካበይ መፀ፣ ሕዚ ዝተፈጠረ ድዩ ሱሩ ነዊሕ እዩ ንዝብል ገምጋማዊ ሪኢቶ መደምደምታ ንክህበሉ ሓጋዚ ምዃኖም ይሕብር፡፡ ስለዚ ስፖርትና ኣበየናይ ብርኪ ይርከብ ዝብል ምላሽ ንምሃብ እቶም ኣብ መእተውየይ ዝሓበርክዎም ነጥቢታት ኣልዒለ ክገልፅ፡፡

ጎንፂ ኣማተሪዝምን ፕሮፌሽናሊዝምን ንስፖርትና ከመይ ይሓቑንዎ ኣለዉ?

ናብቲ ዘቐመትክዎ ኣርእስቲ ዝርዝር ቅድሚ ምኻደይ ኣብ ቴክኒካዊ ቃላት ዘለና ኣረዳድኣ ተመሳሳሊ ንምግባር ከብርህ፡፡ ኣማተሪዝምን ፕሮፌሽናሊዝምን ኣብ ዝኾነ ዓውደ ዘፈር ኮነ ስፖርት ሓደሽቲ ዝበሃሉ ቃላት ኣይኮኑን ይኹን'ምበር ኣብ መብዛሕትኡ ተመሳሳሊ ኣረዳድኣ ሒዞም ኣይረኸቦምን፡፡ ይኹን'ምበር ዘበገሰኒ ነቶም ቃላት ትርጉምን ትንታነን ምሃብ ስለዘይኮነ ብዓይኒ ስፖርት እንታይ ማለት እዮም? ኣብዚ ፅሑፍ እዚ ተዋሂብዎም ዘሎ ትርጉምከ? በየነናየይ አኣገበባበብ አእየዩ ንዝብል ብሓፂሩ ንኹሉ መምበቢ ብዘረዳድእ መንገዲ ከብርህ፡፡

ኣማተሪዝም ማለት ሰባት ብድልየቶምን ፍታዎምን ብስፖርት ጥዕንኦም ንምሕላው፣ ወይ ጊዚኦም ኣብ ስፖርት ንምሕላፍ፣ ወይ ኣብ ውሽጦም ንዘሎ ድልየት ንምርዋይ ስፖርት ንምዝውታር ምእንታን ክኽእሉ ከምዚ ዓይነት ኣተሓሳስባን ድልየትን ዘለዎም ስፖርታዊያን ብዘይክፍሊት ዘሳትፍ ስርዓት እዩ፡፡

ኣብ ዝማዕበሉ ሃገራት ስርዓት ኣማተሪዝም ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ፣ ኮሌጃትን ኣብ ማሕበረሰብ ብፍላይ ህፃናትን መናእሰይን ብናፅነት ንክሳተፉ ዘኽእል መድረኽ ወይ ስርዓት ውድድር እንትኾን ማእኸሉ ብሰናይ ድልየት ዝግበር ተሳትፎ እዩ፡፡

ኣማተር ማለት ድማ ሓደ ሰብ ብሰናይ ድልየቱ ኣብ ዝገብሮም ስፖርታዊ ተሳትፎታት ንተሳትፍኡ ዋጋ ዕዳጋ ዘይሓትትን ብጥቕሚ ኣብ ስፖርት ዘይሳተፍን እዩ፡፡ ኣብዚ ክስተብሃለሉ ዘለዎ ጉዳይ ኣማተር ማለት ዝተሓተ ክእለት ዘለዎ ስፖርተኛ ማለት ከምዘይኮነ ክስመረሉ ይግባእ፣ ብኣንፃሩ ብስፖርታዊ ተሳትፍኡ ንዝበፅሖ ኪሳራ ሕግን መስርሕን ኣማተሪዝም ተኸቲሉ ዝድለ ካሕሳ ድማ ከምዘይኽልክል ምርድኡ ኣይኸፍእን፡፡

ፕሮፌሽናሊዝም ማለት ኣብ መድረኽ ውድድራዊ ስፖርት ዝሳተፉ ሰባት ኮኑ ጋንታታት ከምኡ ድማ ነቲ ውድድር ዘማእኽሉ ኣካላት ነቲ ስፖርት ናብ ዕዳጋ ብምእታው ስፖርት ከም ንግዲ ተራእዩ ሃፍቶም ኣዋፊሮም ዝለዓለ ጥቕሚ ንምርካብ ዝተኣኻኸብሉ ስርዓት ስፖርት እዩ፡፡ ስለዚ ፕሮፌሽናሊዝም ማእኸሉ ንግዲን ትርፊን እዩ፡፡

ፕሮፌሽናል ማለት ድማ ሓደ ኣብ ስፖርት ዝሳተፍ (ተፃዋቲ፣ ኣሰልጣኒ፣ መራሒ፣ ሓኪም ወዘተ) ስፖርት መሰረታዊ መነባብርኡ ብምግባር ንዝህቦ ስፖርታዊ ግልጋሎት ዋጋ ዕዳጋ ጌሩ ሒሳቡ ዝቕበል ንክቕበል ድማ ሕጋዊ ዝተፅሓፈ ውዕሊ ዘለዎ እንትኾን ማእኸሉ ፋይናንሳዊ ጥቕሚ ዝገበረ በዓል ሞያ ስፖርት እዩ፡፡

ኣብዚ ግና ዝተኸፈሎ ኹሉ ፕሮፌሽናል እዩ ማለት ኣይኮነን፣ ፕሮፌሽናል ኣተሓሳስባ፣ ግንዛበ፣ ኹነታትን ስብእናን (Professional attitude and personality) ክህልው ግድን እዩ፣ ዕዳጋ ማለት ውድድር'ምበር ሓገዝ ብዘይምዃኑ፡፡  

ሕዚ'ውን ሓደ ነገር ክውስኽ ኣብ መበገሲ ፅሑፈይ ብዛዕባ ሓሳዊ ኣማተሪዝም ወይ ሸማተሪዝም (Shemateurizm) ሓቢረ ነይረ፡፡ ሸማተሪዝም ማለት ካብ ሼምን ኣማተሪዝምን (Shame and Amaterizeme) ዝተብሃሉ ክልተ ቃላታት ኣተሓናፊፁ ዝተወረሰ እንትኾን ትርጉሙ ድማ ኣብ መድረኽ ኣማተሪዝም ወይ ኣማተሪዝም ዝኸልከሎ ንስፖርታዊ ግልጋሎት ብሕብኦ ጥቕሚ ዝህብ ኮይኑ፣ ሪኡ ከምዘይረኣየ፣ ሰሚዑ ከምዘይሰምዐ ዝሓልፍ እንትኾን ብቐሊል ኣበሃህላ ኣብ መድረኽ ኣማተሪዝም ተግባራት ፕሮፌሽናሊዝም ዝዕንድርሉ ማለት እዩ፡፡

ሓውሲ ፕሮፌሽናሊዝም (Semi-professionalism) ማለት ድማ ካብ መድረኽ ኣማተሪዝም ናብ መድረኽ ፕሮፌሽናሊዝም ንዝግበር ስግግር ፕሮፌሽናሊዝም ዝጠልቦም ሮቓሒታት ንምምላእ (ፋይናንስ፣ ዓቕሚን ብቕዓትን በዓል ሞያ፣ መዘውተሪ ስፍራ ስፖርት፣ ዝተማልአ ሕግን ኣተሓሳስባ ወይ ግንዛበን ወዘተ) ስለዝጠልብ እዚ ድማ ብሓንሳብ ንምምላእ ከቢድ ብምዃኑ ደረጃ ብደረጃ ንምዕባይ ብዝተቐፅዐን ዝተፀንዐን ሕጋዊ ብዝኾነ መንገዲ ኣብ መደረኽ ውድድራዊ ስፖርት ፕሮፌሽናሊዝም ከሳትፍ ዝኽእል ስርዓት ካብ ኣማተሪዝም ናብ ፕሮፌሽናሊዝምን ዘሰጋግር መድረኽ እዩ፡፡

በዚ መሰረት ኣማተሪዝምን ፕሮፌሽናሊዝምን ኣብ ሓደ ዓዲ ተሳንዮም ዝኽዱ ሓዲኡ ብዘይ እቲ ኻሊእ ንምኻድ ዝፅገሙ ወይ ዕብየቶም ዝድረት ስለዝኾነ ከመይ ኣሳኒኻ ከምትወስዶም ውሕልና ይጠልብ፣ ሕጊ'ውን የድሊ፡፡ ብመሰረቱ ሓዲኡ ፅቡቕ እቲ ኻሊእ ሕማቕ ዝብል ኣረዳድኣን ኣተሓሳስባን የብለይን፡፡ ኣማተሪዝምን ፕሮፌሽናሊዝምን ስርዓታት እንትኾኑ ነዞም ስርዓታት መሰረት ብምግባር ንነፍሲ ወከፎም ዝገዝእ ሕጊ፣ ኣወዳድባ፣ ኣመራርሓ፣ በቲ ስርዓት ዝግዝኡ ጋናታታት ወዘተ ክህልዉ ግድን እዩ፡፡ ኣጠቓሊልካ እንትርአ ኣማተሪዝም ንፕሮፌሽናሊዝም መሰረትን መፈልፈሊ መድረኽን እንትኾን ፕሮፌሽናሊዝም ድማ ንኣማተሪዝም ከም ንቕድሚት ዝብፃሕ ሸቶ  ብምዃን ተሳንዮም ዝኸዱ ማናቱን ኣብ ሓደ ሳንቲም ዝርከቡ ክልተ ገፅን ስርዓታት ስፖርት እዮም፡፡

ነዚ እዩ ድማ ዝዓበዩ ሃገራት ንኽልቲኡ ዝኸውን ስርዓት ብምሕንፃፅ ክልቲኦም ተደጋጊፎም ንክኽዱ ዝገብሩ፡፡ ነቲ ነገር ግልፂ ንምግባር ኣብ ነበር ሶቭየት ሕብረትን ተኸተልታን ንሃገርና ኢትዮጵያ ሓዊሱ ኣማተሪዝምን ፕሮፌሽናሊዝምን ዘይቃደዩ እቲ ሓደ እንተልዩ እቲ ኻሊእ ዘይህልወሉ እዩ ዝብል እምነትን መበገሲን ስለዝነበሮም ክሳብ ኣዋጅን ሕግን ከይተረፈ ንመትከል ኣማተሪዝም ብምሙጓስን ብምህናፅን ንመትከል ፕሮፌሽናሊዝም ድማ ውግዝ ከመኣርዮስ ብምባል ዘቐምጥዎ፡፡

ብኣንፃሩ ኣብ ኣሜሪካን ኣውሮፓን ክልቲኦም ተሳንዮምን ተቓድዮምን ዝኸዱ ጥራሕ ዘይኮነስ እቲ ሓደ ነቲ ኻሊእ ሂወቱ ጌሮም ስለዝሓስቡ ስርዓታት ሓንፂፆምሎም ንሪኦም፡፡ ንኣብነት ኣብ ኣመሪካ ክልቲኦም ጎና ጎኒ ኾይኖም ካብ ስፖንሰር፣ መራኸቢ ብዙሃንን መሽጣ ቲኬትን ንክመሓደሩ እንትሕንፅፁ ኣብ ኣውሮፓ ድማ ዓበይቲ ፕሮፌሽናል ጋንታታት ንኣማተር ሊግን ስርዓትን ብሕጊ ኣፍልጦ ብዘለዎ መንገዲ ብፅሒቶም ንክህቡ ዘግብር ስርዓት ዘርጊሖም ይንቀሳቐሱ፣ እቲ ቀንዲ ስርዓቶም ግና ኣማተሪዝም ኮነ ፕሮፌሽናሊዝም ኣበይ፣ ብኽመይን ብመንን ከምዝካየድ ጥቡቕ ሕጊ፣ ኣወዳድባን መስርሕን ምህላዎም እዩ፡፡

በዚ መሰረት ናብ ሃገርና ኮነ ክልልና እንትንመፅእ ንፁር ሕጊ፣ ኣሰራርሓን ኣወዳድባን ኣብልዕሊ ዘይምህላዉ ነቲ ዝተሓሟዘቐ ኣካይዳና ትክክል እዩ ብምባል ብድፍረት ሽምጥና ገቲርና ክነረድእ ዲሕ ንብል፡፡ እታ ዝቐለለትኳ ብደረጃ ሃገር ኮነ ክልል ፕሮፌሽናል ሊግ ወይ ኣማተር ሊግ ተባሂሉ ናይ ባዕሉ ኣወዳድባ፣ ሕግን ደንብን ሒዙ ዝካየድ ውድድር የብልናን፡፡ ብኣንፃሩ ኣብ ዓመት ወይ ክልተ ዓመት ሓንሳብ ንኽልተ ቕነ ዝካየዱ ውድድራት በዓል ከም መስርሕ ስርዓት ኣማተሪዝም ጌርና ብምውሳድ ዕድል ሰገናትናን መናእሰይናን ኮሊፍና ንነብር፡፡

ብኣንፃሩ ድማ ናብ ዕዳጋ ዘይኣተወ ኩዕሶ እግርናን ሓደ ሓደ ዓይነታት ስፖርትናን ሚልዮናት እናበልዑ ኣብ ሚልዮናት ቕርሺ ፍራሽ ንዝደቀሰ ስፖርትና ብማቻ ብድቅሱ ክነብር ይገብርዎ ኣለዉ፡፡ እቲ ዝገርም ድማ ልምዓታዊ ኣትረፍቲ መንግስታዊን ዘይመንግስታዊን ትካላት፣ ትካለን ሚልዮናት እናትረፈ ንስፖርተን ናብ ዕዳጋ ምእታው ኣብይወን እንትፈርሳ፣ ገድ ገድ እንትብላን እንትህነፃን ወይ ድማ ዓይነት ስፖርት እንተቀያይራን ምርኣይ ልሙድ ተርእዮ ኾይኑና ዘሎ፡፡

ሓደ ሓቂ ከቕምጥ ስፖርትን ዕዳጋን ብመንፅር ስትራተጂ 5ይ ሕታም ማቲው ዲ ሻንክን ማርክ ኣር ላይበርገርን ኣብ ዝፀሓፍዎ መፅሓፍ ንፕላንኬት ጠቒሶም “ኣብ ሃገረ ኣመሪካ ኢንዱስትሪ ስፖርት ዘለዎ ዕዳጋ ካብ ኢንዱስትሪ መኪና ብኽልተ ዕፅፊ፣ ካብ ኢንዱስትሪ ሲኒማ ሸውዓተ ዕፅፊ ዝዓበየ እዩ” ኢሎም ዘቐመጥዎ ሓቂ መበገሲ ጌርና እንተሪኢና ስፖርትስ ኢንዱስትሪን ዕዳጋን እዩ ኢልካ ብምልዓል ነዚ ዝኸውን ለውጢ ምግባርን ነቲ ለውጢ ዝሕግዝ ስርዓት፣ ሕጊ፣ ኣወዳድባን መስርሕን ምድላው'ምበር ዕብየትና ዘምፅኦ ጣጣ እዩ ኢልካ ምድቃስ እቲ ቀንዲ ሕማምና ኾይኑ ይርከብ፡፡

ካሊእ ኣብነት ክውስኽ ኣብ ሃገርና መንግስቲ ንመናእሰይ እግሪ መትከሊን ኣብ ኣናእሽተይን ደቀቕትን ንክዋፈሩ ብሃገር ብርኪ 10 ቢልዮን ቕርሺ ብምስላዕ ናብ ተግባር ካብ ዝኣቱ ፀኒሑ እዩ፣ ነዚ ኣብ ምፍፃም ድማ ሓላፍነት ካብ ዝተውሃቦም ጉዳይ መናእሰይን ስፖርትን ሓደ እዩ፡፡ ይኹን'ምበር ጉዳይ መናእሰይን ስፖርትን መናእሰይ ዘዋፍሮም ዘሎ ኣብ ግልጋሎት ዓውደ ዘፈራት እሞ ድማ ዝኾነ ዜጋ ክሰርሖም ኣብዝኽእሉ ሸቀጣ መቐጥ እዩ፡፡ ይኹን'ምበር ስፖርት ንኣናእሽተይን ደቀቕትን ዝተመቻቸወ ዓብዪ ዓውደ ዘፈር እዩ፡፡

ስፖርት ብዓይኒ መፍረያይነት ዝውሰዱ ከም ኩዕሶ፣ ጫማ፣ ካልሲ፣ ቑምጣ፣ ፊሽካ፣ ነፀላ ጫማ፣ ራኬት፣ ጠረጴዛ፣ መገለባበጢ ኣቐቀሑ ጅምናስቲክን ከም ግልጋሎት ዝረኣዩ ብርክት ዝበሉ ምንቅስቓሳት ዘለዎ ኩሉ ነፍሱ ዕዳጋ ዝኾነ ዘፈር እንትኾን ምስ መፍረያይነት ዝተኣሳሰሩን ብቐሊሉ ኣብ ሃገር ክስርሑን መናእሰይና ጠቒምና ስፖርትና ናብ ዕዳጋ መእተናዮ ኔርና፡፡ ስለዚ ዕብየትና ዘይኮነስ ሓኒቑ ሒዙ ዘሎ ኣተሓሳስባና እዩ፡፡ ነዚ እዩ ድማ ክልቲኦም ስርዓታት (ኣማተሪዝምን ፕሮፌሽናሊዝምን) ዘቃዱ ሕጊ፣ መስርሕ፣ ኣወዳድባን ብዘይምፍጣርና ዓለም ለኻዊ ፀቕጢ (Globalization) ተወሲኽዎ ሚልዮናት ዝበልዐ ዒባራ ስፖርት ሒዝና ኣይ ንስፖርትና፣ ገንዘብናን ስምዒታናን ሸንፈላል ዝበለ ስፖርት ሒዝና ዘለና፡፡

 

ቀሊል ዘይበሃል ሸርፊ ወፃኢ ዝጠልቡ ብኣናእሽተይን ደቀቕቲን ክስርሑ ዝኽእሉ ነፀላ ጫማታት ስፖርት

ኣብ መወዳእታ ሓደ ሓበሬታ ሸው ከብል ኣብ ሓደ እዋን ኣብ ቤት ምኽሪ ስፖርት ኣኼባ (ፕረዚዳንት ፌዴሬሽን ኩዕሶ ኢድ ብምንባረይ ኣባል ቤት ምኽሪ ስፖርት ፈፃሚት ነይረ) ካብ ቢሮ ጉዳይ መናእሰይን ስፖርትን ሓላፊን ም/ ሓላፊን ዝተውሃበና ሓበሬታ "መንግስቲ ትግራይ ንስፖርት ዝሰልዖ ዓመታዊ በጀት 80 ሚልዮን"  እዩ ይብል፡፡ ይረኣይኹም እዙይ ብሄራዊ ክልላዊ መንግስትና ንስፖርት መንቀሳቐሲ ኢሉ ዝሰልዖ እዩ፣ ህንፀት ዘበናዊ ስታድዮም ንወስኸሉ እንተወሓደ ኣብ ዓመት ኣማኢት ሚልዮናት ይምድብ እዩ (ኣብዚ ዓመት እዚ መንግስቲ ትግራይ ክልተ ሚእቲ ሚልዮን መዲቡ እዩ)፣ ዩኒቨርስቲ መቐለ ሰለስተ ዘበናዊ ስታድዮማት ይሃንፅ ኣሎ (ኣሪድን ዓዲ ሓቂ ካምፓስን እቲ ሳልሳይ ድማ ባሎኒ)፣ ኣብ ዓመታዊ ውድድር ኣሰናዳኢት ከተማ ንመሰናድኦ ተውፅኦ በጀት፣ ወረዳታት ካብ ስሩዕ በጀት ወፃኢ ዝሕዝኦ፣ ጋንታታት ብዓሰርተታት ሚልዮን ዝሰልዐዖ ዓመታዊ በጀት፣ ቢሮ ትምህርቲ ኣብ በቢ ክልተ ዓመት ሓደ ጊዜ ዘካይዶም ውድድራት (ከም ኣሰናዳኢ ኣብ ክልል ከም ተሳታፊ ኣብ ሃገር) ዝሰልዖ በጀት ከም ኣብነት ኣብ 2009ዓ/ም ንስፖርት ዘውፅኦ በጀት፣ ኣብያተ ትምህርቲ በቢዓቕመን ንከባቢዊን ክልላዊን ውድድራት ኮነ ንኣብያተ ትምህርተን ምንቅስቓስ ስፖርት ዝሕዝኦ በጀት፣ ወዘተ እንትንደማምሮ ክንደይ ሚልዮን (ቢልዮን'ውን ክፅጋዕ ይኽእል) ከምዝኾነ ምግማት ይከኣል፣ እዚ ኩሉ ገንዘብ ናብ ዕዳጋ ምእታው ኣብዩ ዘሎ ሽግር ፋይናንስ ስለዘለና'ውን ኣይኮነን፣  እቲ ቀንዲ ሽግር ስፖርትና ናብ ዕዳጋ ንክኣቱ ዘድሊ ተበግሶ፣ ሕጊ፣ ኣወዳድባን መስርሕን ዘይምህላውና ኾይኑ ንሽግርና መፍትሒ ዘይምንዳይ መሰረታዊ ፀገምና እዩ፡፡ ቀልጢፍና መፍትሒ ተዘየምፃእና ግና ኣብ መንጎ ኣማተሪዝምን ፕሮፌሽናሊዝምን ዝተቐርቀረ፣ በሊዑ ዘይፀግብ ኣብ ሰናይ ዘበን ዝተደረቐ ስፖርት ሒዝና "ኣሎ እናበልካዮ ዝመውት ጨጓር ከልቢ" ካብ ምዃን ኣይሓልፍን፡፡

መዳርግቲ ትካላትን ስፖርትናን

ኣብ ስፖርት ብርክት ዝበሉ መዳርግቲ ኣካላት ኣለዉ፣ ኩሎም ግቡእ ኣስተዋፅኦ እንተጌሮም ስፖርትና ብመሰረቱ ናብቲ ዝድለ ብርኪ ዕብየት ንክሰግር ዝለዓለ ግደ ኣለዎም፡፡ ግዲኦም ሓደ ይበልፅ ኻሊእ ይንእስ ክብል ኣይደልን ዘይተኻኻእ ብፅሒት ስለዘለዎም መርኣያ ንዝበልክዎም ሰለስተ መዳርግተቲ ኣካላት ማለት ኣብያተ ትምህርቲ፣ መራኸብቲ ብዙሃንን ኣብያተ ማዘጋጃን ኣብነት ጌረ ወሲደ ኣለኹ፡፡

እዞም ቀንዲ መዳርግቲ ኣካላት ስፖርት ብርክት ዝበሉ ዓበይቲ ስራሕቲ እናሰርሑ ይርከቡ፣ ኣብያተ ትምህርቲ ኣብ ፕሮጀክት ስልጠና መናእሰይ ከም ማእኸል ኮይነን እንዳሰርሓ እንትኾና ሒደት ኣብያተ ትምህርትን መምህራንን ድማ ነቲ ኣብ ቤት ትምህርቶም ዝርከብ ማሕበረሰብ ንምህዳስን ተምሃሮ ብሓፈሻ ድልየት ስፖርት ዘለዎም ተምሃሮ ድማ ብፍላይ ከም ጋንታ ብምሓዝ ካብ ቤት ትምህርቶም ሓሊፎም ንከባቢኦም ክሳብ ምውካል ዝበፅሑ ኣለዉ፡፡ ብዘይካ እዚ ክልል ቢሮ ትምህርቲ ኣብ በቢክልተ ዓመቱ ሓደ ጊዜ ካብ ቤት ትምህርቲ ጀሚሩ ክሳብ ብብርኪ ክልል እኹል በጀት ብምምዳብ ሰፋሕቲ ውድድራት ክካየድ ምግባሩ እቲ ዝዓበየ ጠንካራ ጎኒ እዩ፡፡

መራኸቢ ብዙሃን'ውን ኣብ ክልልና ዝግበሩ ስፖርታዊ ንጥፈታትን ፍፃመታትን ተኸታቲለን ካብ ምፅብፃብ ሓሊፈን ኣብቶም ፍፃመታት ንዝረኣዩ ጉድለታት ብዓይኒ ስፖርትን ስፖርታዊ ጨዋነትን ጥራሕ ከይተደረቱ ፖለቲካዊ፣ ቁጠባዊን ማሕበራዊን ትርጉሞም እንታይ ከምዝኾነ ብምትንታን ዝምልከቶም ኣካላት መፍትሒ ከቐምጥሉ ኣብ ምግባር ፅቡቕ ስዳሮ ዝኸዳሉ ኩነታት ምዕዛብ ይከኣል፡፡ እዙይ ከምዘሎ ኾይኑ ሰማዕቶም፣ ረኣይቶም ወይ መምበብቶም ምስ ዓለማዊ ስፖርታዊ ፍፃመታት ንምልላይ'ውን ከም ጠንካራ ጎኒ ክርአ ዘለዎ እዩ፡፡

ኣብያተ ማዘጋጃ ንስፖርት ቦታን ካርታን ኣብ ምሃብ ኣብ ማስተር ፕላን ስፖርታዊ መዘውተሪ ስፍራታት ክተሓዙ ኣብ ምግባር ጥራሕ ዘይኮነስ ሓደ ሓደ ምትዕርራያት ንዘድልዮም በጀት መዲቦም ብምስራሕ ፅቡቕ ጅማሮታት ኣሎ፣ ሓደ ሓደ ቤት ማዘጋጃ ድማ ጋንታ ንክህልዎም ዝሰርሕዎም ተግባራት ዘተባብዑ ከምዝኾኑ ምቕማጥ ኣድላዪ እዩ፡፡   

ይኹን'ምበር ከም መጠን ማእኸላይ ስሕበት ስፖርት ክንዲ ክኸድኦ ዝግብአን ይኸዳዶ ኣለዋ? እንተይልና ምላሽና ኣይግድንን እዩ ክኸውን፡፡ ኣብያተ ትምህርቲ እንተወሲድና ዝተወደበን ንስፖርት ቀረባ ዝኾነን ሰገናትን መናእሰይን ዝሓቖፋ ጥራሕ ዘይኮናስ፣ ንስፖርት ክልልና ከም ሞተር ኮይኑ ዘንቀሳቕስ ብስፖርት ዝተምሃረ ሙሩቑን ብስፖርት ዝሰልጠነ እኹል ሓይሊ ሰብን፣ ንስፖርት ተባሂሉ ዝተቐፅአ ክፍለ ጊዜ፣ መዘውተሪ ስፍራ ስፖርትን መሳርሒ ስፖርትን ኩሉ ዘማልኣ ብምዃነን መተካእታ ዘይብለን መፈልፈሊን መፍረይትን ትካላት እየን፡፡ ነዚ እዩ ድማ ዝማዕበላ ሃገራት ማእኸላይ ስሕበት ስፖርተን ጌረን ዝወስድወን፡፡

ኣብዚ ሕዚ እዋን ስፖርት ኣብያተ ትምህርቲ ኣብ ከመይ ዝበለ ብርኪ ይርከብ፣ እማን ኣብያተ ትምህርቲስ ካብ ባዕለን ሓሊፈን ከባቢአንን ክልለንን ዝውክሉ ስፖርታዊያን ኣብ ምፍራይ ኣለዋ ዲና ንብል? እቶም ነንኣብያተ ትምህርቶም ዝውክሉ፤ ስፖርታዊያን ንሰን ዘፍረይኦም ድዮም ኣብ ደገ ዝፈረዩለን እንተይልና ምላሽ ንምርካ መፅናዕቲ ምክያድ ዝሓትት ኣይኮነን፡፡

ብፍላይ ክሕሰበሉ ዘለዎ ሓደ ጉዳይ ኣሎ፣ ውድድር ኣብያተ ትምህርቲ ዋንኡ ቢሮ ትምህርቲ እዩ፣ እቲ ውድድር ዕላምኡ ስፖርታዊ ንጥፈታት ንምጣፍ ዘይኮንስ ተምሃሮ ብስፖርታዊ ንጥፈት ትምህርቶም ብዝግባእ ክከታተሉ፣ ቤት ትምህርቶም ክፈትዉን ምስ ቤት ትምህርቶም ዘለዎም ዝምድና ክጠናኸርን ንምግባር እንትኾን እግረ መንገዱ ድማ ኣብያተ ትምህርቲ ብስፖርታዊ ንሕንሕ ቤት ትምህርተን ናብ ዝለዓለ ውድድር ክኣትዋ፣ ቤት ትምህርቶም ከላልዩ፣ ካብ ካልኦት ኣብያተ ትምህርቲ ዝርከብ ተሞክሮ ንከሰፋፍሑን ስፖርት ዘለዎ ፀጋ ተጠቒሞም ቤት ትምህርቶም ሞዴል ንምግባርን እዩ፡፡ እቲ ውድድር ዝስለዐሉ በጀት ቀሊል ዘይበሃል ብምዃኑ ድማ ኣብያተ ትምህርቲ ብስፖርታዊ ማቴሪያል ብምጥንኻር ንክተግሃ ጌርካ ካብ ውሽጣዊ ውድድር ሓሊፈን ሓበን ክልለን ዝኾናሞ ሕሰብሉ በቲ ሕዚ ዝኸየድ ዘሎ ኬድካ ሸቶ ትምርቲ ስፖርት ምውቃዕ ኣይከኣልን፡፡

መራኸቢ ብዙሃን ብመልክዕ ቴሌቪዥን፣ ሬድዮን ሕትመትን ይግለፅ፡፡ ስለዚ መራኸቢ ብዙሃን ስፖርት ክልልና ኣብ ምጥንኻር ዘለዎም ግደ ክሳብ ክንደይ እዩ እንተይልና ናብ ክትዕ ዝኣቱ ኣይኮነን፡፡

እሞ መራኸብቲ ብዙሃን ክልልና ንስፖርት ክልልናዶ ወይስ ንስፖርት ኣውሮፓ ብዝበለፀ ይፈልጥኦ እንቴልና ምላሹ ዘፀግም ኣይኮነን፡፡ መራኸቢ ብዙሃና ብደረጃ ሕግን መትከልን ንውሽጢ ዓዲ ስፖርት ልዕሊ 70 ሚእታዊ ሽፋን ንክህባ ዝተቐመጠ ኣሎ እዙይ ሓደ ፅቡቕ ነገር እዩ፣ ብተግባር እንትምዘን ግና ኣብ ደገን ንደገን ዘለወን ሚዛን ደረት ኣልቦ እዩ፡፡

መራኸቢ ብዙሃን ናብ ፍፃመታት ደገ ዝኸዳሉ ምኽንያት ንጊዚኡ ንጎኒ ንግደፎሞ ሓይሊ መራኸቢ ብዙሃን ክሳብ ክንደይ ሓያልን ብርቱዕን ምዃኑ ይትረፍዶ ንመፍቀርቲን ቤተሰብን ስፖርት ንባዕለን ንመራኸቢ ብዙሃና'ውን ከይተረፈ ፕሪሚየር ሊግ፣ ፕሪመራ ሊጋ፣ ቡንደስ ሊጋ፣ ሴሪ ኣ ወዘተ ከብለን ይውዕል ኣሎ፡፡

ስለዚ መራኸቢ ብዙሃና ተቓሊሰን ዘቓልሳ መድረኻት ክኾና እናተገብአን እንታይ ፍፃመን ተግባርን ኣሎሞ ክንፅብፅብ ኢልካ ናህሪ ምንካይ ነቲ ድኽመት ካብ ምግዳድ ወፃኢ ዝረብሖ ረብሓ የብሉን፣ ተሞከሮ ዓለምና ከምዘርእየና መራኸቢ ብዙሃን ስፖርት ንክዓቢ ጥራሕ ዘይኮነስ ናብ ዕዳጋ ብምእታው ንባዕለን ጠቒመን ነቲ ስፖርት ናብ ዝለዓለ ኢንዱስትሪ ንክሕምበብ ዝገብራ እየን፡፡ እሞ መራኸቢ ብዙሃና ዜና ንምርካብ እትገብርዎ ዝለዓለ ፃዕሪን ትግሃትን ግደ መራኸቢ ብዙሃን ኣብ ዕብየት ስፖርት እንታይ ከምዝኾነ ናብ ዝብል ተዝቕየር ግደ ማእኸላይ ስሕበትነትኩም ምተፃወትኩም ኔርኩም፡፡

እቲ ሳልሳይ ኣገዳሲ መዳርግቲ ኣካል ቤት ማዛጋጃ እዩ፡፡ ግደ ቤት ማዘጋጃ ዙርያ መለሽ እዩኳ ተተብሃለ ኣብ መዘውተሪ ስፍራ ስፖርት ዝኸውን ቦታ ምድላውን ደረጅኦም ኮነ ፅሬቶም ክሕለውን ኣብ ምግባር ዘለወን ብፅሒት ዝዓዘዘ እዩ፡፡ በዚ መንፅር ቤት ማዘጋጃ ኣበይ ኣሎ እንተይልና ኣብ ቦትኡ ኣይንረኽቦን፡፡

ኣብዚ ሕዚ እዋን ብርክት ዝበላ ዝነበራ መዘውተሪ ስፍራ ስፖርት ከባቢ ብስመ መዘናግዒ ካብ መፃወቲ ናብ መናፈሲ እሞ ድማ ተሰሪሐን ፃህያይ ዝወረረን ብዕሾኽ ዝተኸበባ ኣይሽምባይ ከዘናግዓ ክትርእየን ዘሰክፋ ናብ መድፍኢ ጓሓፍ ዝተቐየራ ውሑዳት ኣይኮናን፡፡ ይኹን'ምበር ብመንፅር ኣቀማምጣ ከባቢ (Location) ፣ ፅሬት፣ ዋንነት ወዘተ ካብኡ ንላዕሊ ክሰርሓ ኣለወን ጥራሕ ዘይኮነስ ኣብ ማእኸል ከተማ ዘሎ ሰገንን መንእሰይን ካብ ገዝኡ ውፅእኢሉ ዝረኽቦ እንዳ መሸታን እንዳ ጫትን ብምዃኑ ነቲ ሓደጋ ብምርኣይ ክሰርሓ ኣለወን ንምባል እዩ፡፡

ጎንፂ ከባቢ መዘውተሪ ስፍራ ስፖርትን ዘበናዊ ስታድዮምን

"መዘውተሪ ስፍራ መንደር ዘይብሉ ስፖርትን መሰረት ዘይብሉ ገዛን ሓደ" እዮም፡፡ መዘውተሪ ስፍራ ስፖርት መንደር ተፃወቲ፣ ኣሰልጠንቲን መራሕቲን ስፖርት ዝፍጠሩለንን ዝፈርዩለንን ጥራሕ ዘይኮናስ ባህሊ ስፖርት'ውን ዝጥጀወለን መደረኻት እየን፡፡ ኣብ ህዝቢ ብሓፈሻ ኣብ መናእሰይን ሰገናትን ድማ ብፍላይ ከም ባህሊ ዘይተትሓዘ ስፖርት ድማ ክግውድንን ሱር ክሰድድን ኣይኽእልን፡፡

ኣብዚ ሕዚ እዋን ሰገናትን መናእሰይን ወይ ተተካእቲ ንምፍጣር ተባሂሉ ስልጠና ሰገናትን መናእሰይን ይወሃብ እዩ፣ ይኹን'ምበር ስልጠና በይኑ ይትረፍዶ ኣባናስ ኣብቶም ብጣዕሚ ዓብዮም ዝበሃሉ ኣካዳሚታት ኣውሮፓኳ ብስልጠና ጥራሕ ውሩያት ተፃወቲ ከፍርዩ ኣይከኣሉን፣ እሞ ድማ ኩሉ ዓይነት በዓል ሙያ (ቴክኒካዊ ኣሰልጠንቲ፣ ብቕዓት ኣካል ኣሰልጠንቲ፣ ስነ ልቦና ሙሁራን፣ ፈላጣት ስነ ምግብና፣ ዝተማልአ መፃወቲ ሜዳን በዝሒ ኩዕሶን ምስ ዝተማልአ ማልያ፣ ቁምጣን ጫማን ወዘተ) ብምምላእ ንተኸታተልቲ ዓመታት ብዕድመ ብርኩ እናዓበየን እናማዕበለን ዝኸይድ ስልጠና እናሃቡ ካብ መሰልጠኒ ማእኸሎም ዘፍርይዎም ተፃወቲ ብጣዕሚ ውሑዳት ብምዃኖም ተፃወቲ ካብ ምግዛእ ከናግፎም ኣይከኣለን፡፡ ንሶም ምስ እዚ ኹሉ ዓቕሞምን ቴክኒዮሎጂን ተሓጊዞም ዘይሰለጦም ንሕና ብዘልማዳዊ ኣሰልጢና ክነስልጥ ምሕሳብ ግርህነት ከይኸውን፣ ስለዚ ስልጠና ምሃብና ከምዘሎ ኾይኑ ስልጠናና ምስ መዘውተሪ ስፍራ ስፖርት መንደር ክተኣሳሰር ተዘይጌርናዮ ስራሕና ጣዕ ቖርጠም እዩ፡፡

ብመሰረቱ ስፖርታዊያን ወይ አትሌታት ፈለማ ኣብ በቢከባቢኦም ፍኑው ብዝኾነ መንገዲ ይፍጠሩ፣ ነቲ ኣብ በቢመንደሮምን ከባቢኦምን ሒዞምዎ ዝመፁ ውሸጣዊ ክእለትን ድልየትን መሰረት ብምግባር እንትተሰልጥኖምን ዘሰልጠንካዮም መሊሶም ናብ በቢከባቢኦም ብምዃድ እንትለማመድዎን እቲ ክእለት ዓቕሚ ይኸውን፡፡

ኣብዚ ሙሁራን ስፖርት ሳይንስ ብሓፈሻ ሙሁራን ስነ ልቦና ድማ ብፍላይ ከምዝሕብርዎ ሓደ ሰገን ናብ ስልጠና ክስልጥን እንትመፅእ ዝመርፆ ዓይነት ስፖርት ብወሳናይ መልክዑ ደጋዊ ድፍኢት ዝዓብለሎ እዩ፡፡ ንኣብነት ኩዕሶ እግሪ ንክስልጥን ዝመፅእ ሰገን ወይ መንእሰይ ብኩዕሶ እግሪ ንክስልጥን ውሽጣዊ ድልየት ስለዘለዎ እዩ ኢልካ ምድምዳም ኣይከኣልን፣ ብወሳናይ መልክዑ ድፍኢታት ስድራ፣ ዓርኪ፣ መራኸቢ ብዙሃን፣ መምህራን፣ እቲ ዓይነት ስፖርት ዘለዎ ማሕበረሰባዊ ተቐባልነት፣ ዝህቦ ቁጠባዊ ረብሓ ወዘተ እዩ ይብሉ፣ ስለዚ ኣብ ሃገርና ሰልጣኒ ብዘለዎ ውሽጣዊ ድልየት ተፈሊጡ ዝስልጥንን ዘሰልጥንን ኣሎ ንምባል ዘድፍር ኣይኮነን እንተልዩ'ውን ብኣጋጣሚን ብጣዕሚ ውሑድን ኣብ ልዕሊ ምዃኑ ዳርጋ የለን ንምባል ዘድፍርን ነዚ ዘስርሕ ባይታና'ውን የለን፡፡

ስለዚ መፃወቲ ሜዳታት መንደር ነዞም ፀገማት ኣብ ምቅላል ዝለዓለ ግደ ከምዘለወን ፊፋን ካፍን ከይተረፉ ዘተባብዕዎን ኣብ ልዕሊነ ምዃኑ ንመዘውተሪ ስፍራ ስፖርት ኣመልኪቱ ሚኒስቴር መናእሰይን ስፖርትን ዘውፅኦ ሕጊ እንትንርኢ ነዚ ሓቂ እዩ ዘረጋግፀልና፣ ስለዚ ንመበገሲ ዝኸውን ሕጊ እንተልዩ ዝተርፍ ነቲ ዘሎ ሕጊ ንምትግባር ምንቅስቓስ ክመሓየሽ ዝግብኦ እንተልዩ ድማ ብምምሕያሽ ምምራሽ፡፡

ናብ ዘበናዊ ስታድዮም እንትንመፅእ፣ ዘበናዊ ስታድዮም ንምህናፅ ድልየት መንግስቲ፣ ሓለፍቲ ስፖርት ወይ ግዱሳት ጥራሕ ዘበግሶ ዘይኮነስ እቲ ስፖርት ዘለዎ ዕብየት ኣገዲዱካ ዝግበር እዩ፡፡ ብርግፅ ስታድዮም እንተዘሚኑ ሕማቕ እዩ ዝበሃል ኣይኮነን፣ ክስራሕ ዘለዎ ግን ንክንጥቀመሉ'ምበር ስታድዮም ኣለዎም ንክበሃል እንተኾይኑ ምስቲ ንምስራሕ ዝወፆ ገንዘብ ኣንትነፃፀር ካብ ዘይንጥቀመሉ ልዕሊ ፍርቂ ቢልዮን ገንዘብ ኣብ ሰብኣዊ ልምዓት እንተወዓለሞ ዝለምዐ ሰብ ተጠቃሚ ምስኮነ ባዕሉ ዝሰርሖ ተዝኸውን ይሓይሽ ይብል፡፡

ሕዚ ግና ተሰሪሑ ስለዘሎ እንታይ ተተገበረ ይሓይሽ ኢልካ ምውጋዕ ኣማራፂ የብሉን፡፡ ዝግበር ዘሎ ምንቅስቓስ ወይ ከም መፍትሒ ዝናደ ዘሎ ሓንቲ ጋንታ ወይ ጋንታታት ናብ ፕሪሚየር ሊግ ንምሕላፍ ምቅላስ እንተኾይኑ ተመራፂ መፍትሒ እዩ ኣይብልን፡፡ እቲ ቀንዲ መፍትሒ ነቲ ብኣማኢት ሚልዮናት ወፃኢ ዝሰራሕናዮ ስታድዮም ናብ ስፖርት ዕዳጋ (Sport Market) ክኣቱ ብምግባር ስፖርትና ክዓቢን ዕዳጋ ክስሕብን ብምግባር ዝመፅእ እዩ መሰረታዊ መፍትሒ፡፡ እዙይ ከምዘሎ ኾይኑ ብተመሳሳሊ መንገዲ ክሕሰበሉ ዘለዎ ጉዳይ ብዛዕባ ምሕደርኡ እዩ፣ ነዚ ክኢላ ወይ በዓል ሞያ (Facility manager) ምህላው ወይ ድማ ተመሳሳሊዓቕሚ ዘለዎ ምርካብ ክዝንጋዕ የብሉን፣ ተዘየለ ንመስርሒኡ ልዕሊ ፍርቂ ቢልዮን ዝወድአ ስታድዮም ንምሕደርኡ ኣማኢት ኣሽሓት ምጥላቡ ኣይተርፍን፣ ስለዚ ናብ ፕሪሚየር ሊግ ክነሕልፈን ንፅዕረን ጋንታታት ድማ ፅግዕተኛ ብምዃነን ተወሳኺ ወፃኢ ብምሕታት ዕዳ ምውሳኽ ምዃኑ ከስምረሉ ይደሊ፡፡

በዚ በለ በቲ ዘበናዊ ስታድዮም እንትስራሕ ኣብቲ ስታድዮም ዝግልገል መንን እንታይ ዓይነት ውድድርን ዝብል ደረጃ (Standard) ስለዝወፀሉ ንሰገናትን መናእሰይን ዘለዎ ተበፃሕነት ትሑት እዩ፡፡ ስለዚ እቲ ስታድዮም ዝለዓለ "ስታንዳር" ዘለዎም ተፃወቲ ንምፍራይ ኣናእሽተይ መፃወቲ ሜዳታት መንደር ምህላውን ነዘን ዘለዋ ድማ ምክንኻንን ከድሊ እዩ፣ ተዘየለ በቢ ከባቢያዊ ምምሕዳሩ ዘሎ ተርእዮ ነቲ ስፖርት'ውን ብመሰረቱ ከይሃስዮ ዘስግእ እዩ፡፡ ነዚ ኣመልኪተ ሓደ ኣብነት ክህበኩም፡፡

ኣብ መወዳእታ መዕረፊ ታክሲ ቐልቐል ደብሪ ትርከብ መፃወቲ መንደር ተባሂላ ዝተኸለለት ሓንቲ ንእሽተን መይይዳ መንደር ኣላ፣ እታ ቦታ ሰገናት ከካብ ገዝኦም ውፅእ ኢሎም ዝዘናግዑላን ዝፃወቱላን እያ ነይራ፣ ግን ባዶ ምዃና ዘሕዘነቶም ዝመስሉ ሰባት ብልምዲ መናፈሲ ኢልና ንፅውዖ ኮፍ መበሊን መኸዲ መንገዲ (Walke way) ምስተሰርሐላ ስለዝተረሰዐት ፃህያይ ወሪርዋ "ኣይንሰማይ ኣይንምድሪ" ከምዝብልዎ ወለዲ እንትትሪኣ ብጣዕሚ ዘሕዝን ብዓይኒ ዝርአ እኹል መረዳእታ እንትኾን፣ እቲ ሕማም ግን ናብ ኩለን ከባቢዊ ምምሕዳር ዝተላበደ ይመስል ኣብ ድሕሪት ክቡር ርእሰ ኣብ ምምሕዳር ኣባይ ትርከብ መፃወቲት ነበር መይዳ'ውን መይዳነታ ብምጥፋእ ኣብ ማእኸል ኮፍ መበሊ ተጌሩ ሰገናትን መናእሰይን መፃወቲ ክስእኑ ምግባሩ ሓላፍነት ካብ ዝስምዖ ኣካል ዝምንጪ ኣይኮነን፡፡ ብተመሳሳሊ መንገዲ ኣብ ቀበሌ 18 ነበር ሕዚ ሰማእታት ላይብረሪ ተባሂሉ ዝተሰየመ ነባር ብዙሓት ዘፍረየ መፃወቲት ሜዳ ማእኸል መዘናግዒ ተባሂላ ተተሰርሐትኳ ብግብሪ ግና መናእሰይ ዝዘናግዑላ ዘይኮነትስ ቤት ፅሕፈት ኮሚኒቲ ፖሊስ ተባሂላ ብኣንፃሩ ሰገናትን መናእሰይን ኣብ ፅርጊያታት እንትፃወቱ መዓልታዊ ተርእዮ እዩ፡፡ ብፍላይ ኣብዚ ሕዚ እዋን መምበሪ ከባቢታት ዝበሃሉ ከይተረፉ ብኣልማሚት ብእንዳ ጫትን መሽታን እናተወረሩ መናእሰይናን ሰገናትናን ዘግልስሉ ስፍራ ክስእኑ ምግባር ንዕብየት ስፖርትሞ ይትረፍ ናበይ ዘብል ወለዶ ኢና ክንፈጥር ዘብል እዩ፡፡

 

ቐልቐል ደብሪ ትርከብ መፃወቲት መይዳ መንደር ሕዚ ዘላትሉ ኩነታት

በዚ መሰረት እንትዛዘም ናብ ሓደ ቢልዮን ዝፅጋዕ ቕርሺ ክውድእ ተባሂሉ ሃፍቲ ህዝቢ፣ መንግስትን ዓዲን ዝፈሰሶ ስታድዮም ናብ ረብሓ ክውዕል እንተደሊና ሰለስተ መሰረታዊ ነገራት ምምላእ ግድን ክብለና እዩ፡፡  እቲ ቀንዲ ስፖርትና ዕዳጋን ዕዳጋ ተኮርን ንግበሮ (ንክኣቱ ንጀምሮ)፣ ካልኣይ መፃወቲ ሜዳታት መንደር ኣብ ነፍሲ ወከፍ ከባቢ ብምህናፅ ሰገናትን መናእሰይን ደቅና ይውዓልሉ፣ ዝንባልኦም ይወስንሉ፣ ንሕና ወለዶም ድማ ነተባብዐዮም፣ ነቶም ፅቡቕ ኣፋፍኖት ንዘለዎም ፍሉይ ስልጠና ብምሃብ ፕሮፌሽናል ኣተሓሳስባ ነስርፀሎም፣ ናብ ዕዳጋ ዘቕንዐ ስፖርት ንምህናፅ ኮነ ኣማተራዊ ስፖርት ንምምዕባል ሕግን መስርሕን ፅፉፍ ኣወዳድባ፣ መሓውርን ምሕደራን ንህነፅ፡፡

  

     ዘበናዊ ስታድዮም መቐለ ኣብ ህንፀት                   ደረጅአን ዝሓለዋ መለማመዲ ሜዳታት

ንመዘውተሪ ሰፍራ ዝበልክዎ ፅሑፍ ቅድሚ ምኽምባተይ ሓደ ሓበሬታ ሸው ከብል፡፡ ዘበናዊ ስታድዮም መቐለ ብመሰረት ፊፋ ንስታድዮማት ዘውፅኦ መዐቀኒ ወይ ሮቓሒ እንትዕቀን ደረጅኡ ዝሓለወን ፅፉፍን ከምዝኾነ ተዓዚበ፣ ብፍላይ ድማ ተመልካቲ ካብ መፃወቲ መይዳ ክርሕቖ ዝግብኦ ብርሕቐት ኣየር እንትዕቀን ምምልኡ፣ ንመራኸቢ ብዙሃን ዝኸውን ዝተመቻቸወ ስፍራ ምህላዉ፣ ጋንታታት ዝለማመዳሉ ደረጅኦም ዝሓለዉ ክልተ ስታድዮማት ምክታቱ፣ ናብ ዕዳጋ ንክኣቱ ዘኽእልን ንኣብያተ ፅሕፈት ዘገልግሉ ክፍሊታት ምሓዙ፣ ክብሪ ኣጋይሽ ዝኣትውሉን ዝፀንሕሉን ደረጅኡ ዝሓለወ ምዃኑ ወዘተ ይበል ዘብልን ብሓፈሽኡ እንትዛዘም ሓደ ሓደ ደቀቕቲ ምትዕርራያት እንተድልዩ ኣተዓራሪኻ እንትርአ ኣንቱም ነዚ ስራሕ ኣብ ምስራሕ ዝነጠፍኩም ኩሎኹም ክብረት ይሃብኩም፣ ምድንጓዩ ብፅፈት ተደቢሱ ዝብል ሪኢቶ ስለዘለኒ ምምሕዳር ብሄራዊ ክልላዊ መንግስቲ ትግራይ፣ ጉዳይ መናእሰይን ስፖርትን መስርሒት ኮሚቴን ኹርዑ ክብል ይደሊ፡፡

ኣብ መወዳእታ ፊፋ (ማሕበር ኩዕሶ እግሪ ዓለም) ብዛዕባ ረብሓታት መፃወቲ ሜዳታት ኩዕሶ እግሪ መንደር ኣመልኪቱ ዘቐመጦ መስርሕ ብምሕባር ዘለኒ ሪኢቶ ክዛዝም፡፡ መፃወቲ መይዳ መንደር "ኣብ ኩሉ ዕድመን ብርኪን ንዝርከቡ ተፃወቲ ቴክኒካዊ ምዕባለ ኣብ ምምፃእ፣ ካብ ብርኪ ሰገን ክሳብ ዝለዓሉ ምሩፃትት ተፃወቲ (ኤሊት) ኣብ ምምዕባል፣ መናእሰይ ኣብ እዋን ንእስነቶም ፅቡቕ ሃዋህው ንክረኽቡን ነቲ ፀወታ እናተሃደሱ ክፈትውዎን እናገበርካ ብቕዓቶም ንምዕባይ ዝፃወተኦ ግደ ዓብዪ እዩ" (ፊፋ፡6) ይብል፡፡

በዚ መሰረት ንመፃወቲ ሜዳታት መንደር ሸለል ብምባል ኣብ ዓበይትን ዘበነዎት ስታድዮማት ጥራሕ ተተረባሪብና ሓወልቲ ስታድዮማት ሓቚፍና ከይንተርፍ፡፡ ክቡራት መንበብቲ ኣብ ከተማ መቕለ ጥራሕ 4 ደረጅኦም ዝሓለዉ ዘበነዎት ስታድዮም ይህነፁ ከምዘለዉ ትፈልጡዶ?፣ እቶም ሰለስተ ብዩኒቨርሲቲ መቐለ ዝውነኑ ኣብ ኣሪድን ዓዲ ሓቂን ካምፓስ እንትርከቡ ሳልሳዮም ባሎኒ እዩ፡፡ እቲ ራብዓይ ድማ ዛጊድ ብመን ከምዝውነን ተዘይፈለጥክዎ ኣብ ህንፀት ዘሎ ዘበናዊ  ስታድዮም መቐለ እዩ፡፡

 

 

ዓለም ለኻዊ ፅዕንቶ ከመይ ንብድሆ ኣለና?

ዓለም ናብ ሓደ መረበት ምምፅኣ ካብ ዝብሰር ፀኒሑ እዩ፣ እዙይ ድማ ዝለዓለ ረብሓ ከምዘለዎ ኹሉ ጉድኣት'ውን ኣለዎ፡፡ ሕዚ ብዛዕባ ረብሕኡ ንምዝርዛር ኣይተበገስኩን ፅዕንትኡ ኣመልኪተ ግና ክልተ መሰረታዊ ዝብሎም ነጥቢታት ከቕምጥ፡፡

እቲ ሓደ ኣብ ተኸታተልቲ ብሓፈሻ ኣብ መፍቀርቲ ስፖርት ድማ ብፍላይ ዝፈጠሮ ፅዕንቶ ውሻጥኡ ከይርኢን ናይ ባዕሉ ፀሊኡ ንደገ ከመዓድው ዝገብሮ ዘሎ እንትኾን፣ ነዚ ብዝግባእ ሓደግኡ ተረዲእና ተዘይሰሪሕናሉ ንቕድሚት ናይ ባዕልና ንብሎ ከይህልወና ገባሪ እዩ፡፡

ኣብዚ ግና መምበብቲ ክርድኡለይ ዝደሊ ነጥቢ ዓለም ለኻዊ ግንዛበ ስፖርት ኣብ ህዝብን መፍቀርቲ ስፖርትን ምዕባዩን ምስፍሑን ብነፍሱ ሓደጋ እዩ ኣይብልን፣ ጥቕሚ ከምዘለዎ'ውን ይርዳእ እየ፡፡ ኣነ ሓደጋ ዝብሎ ዘለኹ ግና ነቲ ግንዛበ ናብ ረብሓና ናብ ውሻጠና ዘይምምፃእና እዩ፣ ኩሉሻብ ዘይናካ ኣይናትካን፣ ብዘይናትካ ምዕጋብ ምፍታን ካሊእ ብዝሰተዮ ካብ ምርዋይ ዝፍለ ኣይኮነን፣ በቲ ንሪኦ ወይ ንሰምዖ ጊዚያዊ ስምዒት እንተፈጠረን እንተለዓዓለን ክፋእ ኣለዎ ኣይብልን፣ እቲ ክፋእ ብዘይሰተናዮ እንተርዊዩና እዩ፣ እንተዕጊቡና እዩ፣ እንተዘየሐሪኑና እዩ፣ ሕቶ ክነልዕልን ንሕናኸ ካብ መን ንንእስ ከብለና ተዘይኽኢሉ እዩ፡፡ ወለድና ሓቂን እምነትን ሰኒቖም ንጥልያን፣ ህዝቢ ትግራይን ደቁን ሓቂን ህዝቢ ዘሰልፍ መስመርን ሒዞም ንደርግ እንተስዒሮም ንሕናኸ? ምላሽ ዘድልዮ ሕቶ እዩ፡፡

ኣብዚ ግና  ንውሽጥና ከመይ ንርአ እንተይልና ከመይ ከምንርኢ ዓᎂቕ ምርምር ዝሓትት ኣይኮነን እታ ዝለዓለት ሮቐሒ ንውሻጠኻ ዘርኢ ወነ፣ መስርሕን ውሳነን ምስናቕ ጥራሕ እዩ፡፡ እስቲ ነዚ ኣመልኪተ ሓደ ኣብነት ከቕርብ፡- ኣብ እዋን ውድባዊ ጉባኤ ዝተሳተፋ ሓንቲ ገባር ኣዶ ኣብቲ ጉባኤ ብዛዕባ መፃኢት ትግራይ እንትዝተ ዝሰምዐኦ ክትዕን ምይይጥን ልበን ስለዝመልአለን ብታሕጓስ ሪኢቶ ክህባ ደለያ፣ ዕድል ረኺበን ዝተዛረብኦ ዘረባ ኣመልኪቱ ስውእ መራሒ ተጋዳላይ መለስ ዜናዊ ኣብ 1984ዓ/ም ንፈለማ እዋን ኣብፅላል ሰላም ብጠላዕ ቀትሪ ኣብ ከተማ መቐለ ንዝተብዓለት በዓል 11 ለካቲት ንህዝቢ ትግራይ ብሓፈሻ ንመናእሰይ ድማ ብፍላይ ኣብ ዘሕለፎ ረዚንን ገድላዊ መልእኽትን ቆንጢረ ከቕርብ

"እዚ ውድብ እዚስ እንኳዕ ናትና ኾነ፣ ኣንቱም ተጋደልቲ'ውን እንኳዕ ደቅና ኾንኩም፣ እንኳዕ እዚ ውድብ እዚን ተጋደልቲን ብማዕዶ ኣማዕዲና ንሪኦምን ንቐንአሎምን ዘይኮኑ፣ ኣደ እዞም ጀጋኑን ኣካል እዚ ህዝቢ እዚ ብምዃነይ ይኾርዕ" (11 ለካቲት 1984ዓ/ም)

ኢለን ክብል ዘቐመጦ ኣብዚ ንዘራረበሉ ዛዕባ ኮይና እንተሪኢናዮ እተን ገባር ትግራወይቲ ኣደ ዘሕለፍኦ መልእኽቲ ከም ሕድሪ ክንቕበሎ ይግባእ፣ ምኽንያቱ ናትካ ዘኹርዕ እንትኾን ናይማትካ ግና እንተነፊዕኻ ትመሃረሉ ተዘየለ ዘይጭበጥ ጊዚያዊ ታሕጓስ ካብ ምፍጣር ስለዘይሓልፍ ንውሽጥናን ውሻጠናን ንርአ፡፡  

እቲ ኻልኣይ ዓለም ለኻዊ ፅዕንቶ ዲ ኤስ ቲቪ (DSTV) እዩ፡፡ ንፕሮፌሽናል ጋንታታት ብዝለዓለ ደረጃ ስፖንሰር ዝገብር ኣካል ሚዲያ እዩ፣ ሚዲያ ንሓደ ውድድር ዘበን ኣብ ሓደ ሊግ ዝከፍሎ ገንዘብ መስደመም እዩ ምባል ይከኣል፡፡ ሓደ ኣብነት ክህብ ስፖርት ማርኬቲግ ሓምሻይ ሕታም ማቲውን ማርክን ከምዘስፈርዎ ብሄራዊ ሊግ ኩዕሶ እግሪ ኣሜሪካ (National Football League /NFL/) ኣብ 2011ዓ/ም/ፈ ምስ ኣርባዕተ ትካላት መራኸቢ ብዙሃን (FOX, NBC, CBS, and ESPN) ኣብ ዝኣሰሮ ውዕሊ ብዓመት 20.4 ቢልዮን ዶላር እንትኾን፣ ካብ 2014ዓ/ም/ፈ - 2022 ዓ/ም/ፈ ድማ ብዓመት 39.6 ቢልዮን ዶላር ንምኽፋል ተወዓዒሉ እዩ፡፡ (2015፡15) ይብሉ፡፡

እሞ መምበብቲ እዚ ኹሉ ገንዘብ ኣብ ውሽጢ ዓዶምደ ኮፍ ኢሎም ዝርኽብዎ ይመስለኩም? ኣይኮነን ንደገ ውፅእ ምባል ይደሊ፡፡ ኩዕሶ እግሪ ናብዚ ሕዚ ዝለዓለ ጠርዚ ንምብፃሕ ዝሓለፎም ብርኪታት ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኮቨንታሪ ቤት ትምህርቲ ቢዝነስ ሙሁር ዝኾኑ ጆን ቢች "ዕብየትን ከይድን ስፖርት ከም ንግዲ ወይ ቢዝነስ" ኣብ ዝብል ፅሑፎም ከምዘቐመጥዎ ዕዳጋ ኩዕሶ እግሪ ናብዚ ሕዚ ዘለዎ ብርኪ ንምብፃሕ 7 ብርኪታት ምስጋሩ የቐምጡሞ እቲ ፈላሚ መሰረት ወይ መበገሲ (Foundation) ይብልዎ፣ ስፖርትታት ንዝተመስረተሉ መዋእል ንምምልኻት፣ ብምቕፃል ስፖርትታት ናብ መድረኽ ውድድር መፂኦም ሕግን ስርዓትን ንዝወፀሉ እዋን ዘመላኽት (Codification) ኢሎምዎ፡፡ እቲ ሳልሳይ በቢብርኩ ንዝካየዱ ውድድራት ስፖርት በቢደረጅኡ ዝመርሑ ኣወዳድባታትን ሊጋትን ዝተፈጠርሉ ኮይኑ ንዘበነ ኣማተሪዝም ዘመላኽት (Stratification) እዩ እንትብልዎ ሓምሻይ ኢሎም ዝመቐልዎ ፕሮፌሽናላይዜሽን (Professtionalization) ውድድራት ስፖርት ንምርኣይ ተመልከቲ ክኸፍሉ ፍታዎም ዘርእዩሉ፣ ሰብ ሃፍቲ ኣብ ንስፖርት ስፖንሰር ክገብሩ ዝጀመርሉ፣ ዝሐሸ ክእለት ንዘለዎም ብምቑፃር ንክፃወቱ ዝተገበረሉን ኣማተርን ፕሮፌሽናልን ዝተፈላለይሉ እዋን ይብልዎ፣ ብምቕፃል ድሕረ ፕሮፌሽናላይዜሽን (Post Professionalization) እንትኾን ንፕሮፌሽናሊዝም ከም ዝለዓለ ፀወታ ንኣማተር ድማ ታሕተዋይ ፀወታ ዝተብሃለሉ እንትኾን፣ ቀፂሎም ዝመፁ ሻድሻይን ሻብዓይን ኮመርሻላይዜሽንን (Commercialization) እቲ ስፖርት ከም ንግዲ ዝተርኣየሉ፣ ትካላት ነቲ ስፖርት መሰረት ጌረን ክጥቀማሉ ዝጀመራሉ፣ ኩሎም ጋንታት ኮኑ ተፃወቲ ተረባሕነቶም ዘረጋገፅሉ ብኣጠቓላሊ ህልውንኦም ንምርግጋፅ ምትዕርራይ ዝገበርሉ እንትኾን ድህረ ኮመርሻላይዜሽንን (Post Commercialization) ድማ ሒደት ስፖርትታት ከም ኩዕሶ እግሪ ኣውሮፓ ዝበሉ ናብ ዝለዓለ ጠርዚ ኢንዱስትሪ ዝኣተውሉ እዋን እዩ ይብሉና፡፡ (2004፡5) 

በዚ መሰረት እቲ ድህረ ኮመርሻላይዜሽን (Post commercialization) ዘሎ ምንቅስቓስ ሩባ ሰገር ብምዃኑ ክንዲ ዝከኣል ንደገ ዘውፅእ ተግባራት ንክሰርሑ ስለዝገበሮም እዩ፡፡ ኣብዚ ሕዚ እዋን ዓበይቲ ጋንታታት ኣውሮፓ ኣብ ምዕራፍ ምድላወን ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ብምግባር ኣባላትን ደገፍቲን እናፍረያ ዝርከባ፡፡ ብርግፅ ንሕና ናይ ዕዳግኦም ዒላማ ኢና ኣይብልን፣ ዒላምኦም ኣብ ዝማዕበላ ሃገራት ኤስያን ኣሜሪካን እዩ፡፡ ይኽን'ምበር ፅዕንትኡ ናባና ምልሓኹ ኣይተረፈን፣ ብፍላይ ምስ ምምፃእ ዲኤስ ቲቪ (DSTV) ተኣሳሲሩ፡፡ ዲኤስ ቲቪ (DSTV) ብኽልተ ገፁ ዝበልሐ ካራ እዩ፣ እቲ ሓደ ከምቲ ቅድም ኢለ ዝገለፅክዎ ፀወታታት ዓበይቲ ፕሮፌሽናል ሊጋት ብምርኣይ መፍቀርቲ ስፖርት ብመራኸቢ ብዙሃን ኣቢሎም ናብ ኣውሮፓ ንክሽፍቱ ምግባሩን ንውሽጣዊ ውድድራትና ኣናኢስና ብምርኣይ ናይ ባዕልና ንክንፀልኦ ምግባር እንትኸውን እቲ ኻልኣይ ድማ ከም መጠን ብስፖርት ዝነግድ ትካል (ዋላ ካብ ስፖርት ወፃኢ ቻናላት እንተሃለውዎ) ንውሽጣዊ ስፖርትና ዝገብሮ ጥር ትብል ኣስተዋፅኦ ብዘይምህላዉን ነዚ ዝኸውን ሕጊ ድማ መንግስቲ ብዘይምውፅኡ ዲኤስ ቲቪ (DSTV) ብስፖርትና ተጠቃሚ ኾይኑ ንስፖርትና (እንተወሓደ ንስልጠና ፕሮጀክትን ኣካዳሚ ብምኽፋትን ዘገድድ ሕጊ ተዝነብረና ኔሩ ምተከሓሓሰ) ይኹን'ምበር ነዚ ዝኸውን ሕጊ ዘይምህላውናን ተደማሚሩ ንውሻጠና እናሸርሸረ ንውሻጠና ግን ጥር ትብል ኣስተዋፅኦ ዘይብሉ ምዃኑ ዘተሓሳስብ እዩ፡፡ እቲ ዝገርም ድማ ጠንቂ ዲ ኤስ ቲቪ (DSTV) ኣብ መፍቀርቲ ስፖርት ጥራሕ ዘይኮነስ ቑፅሮም ኣብ ዘይነዓቑ ፖሊሲ መውፃእቲን መራሕቲ ስፖርትናን'ውን በዚ መርዚ ምልካፎም ነቲ ሓቂ ኣብ ክንዲ ክሪኡ ከም ሃገሮም ኣርሴ ማንቼ እናበሉ ክርከቡ ጌርዎም እዩ፡፡

እስቲ እቲ ሓደጋ ቀሊል ዘይምዃኑ ዘርኢ ሓደ ኣብነት ከቕርብ፣ ኣብዚ ሕዚ እዋን ንፌዴሬሽን ኩዕሶ እግሪ ሃገርና ዝመርሕ ዘሎ ፈፃሚት እንትምረፅ ዝኣተወልና መፅብዓን ነቲ መፅብዓ ንምትግባር ዝገበሮ ዓቕሙ ዘፍቀደሉ ምንቅስቓስን ንዘክር፡፡ እቲ ፈፃሚት ካብ ዝኣተወልና መፅብዓ ሓደ ኣብ ስታድዮማት ዓበይቲ ዲኤስ ቲቪ (DSTV) ከምዝተክል ምስነገረና ፀወታ ውሽጢ ዓዲ ብኣካል እናተኸታተልኩም ብመሽኮት ቴሌቪዥን ድማ ፀወታታት ኣውሮፓ ክትከታተሉ ዝብል ነይሩ፡፡ ከምዚ ዓይነት ኣተሓሳስባን ብቕዓትን ሒዝካ ኩዕሶ እግርና ክልወጥ ምሕሳብ ክንደየናይ ከምዘፀግም መምበብቲ ትርድእዎ ይመስለኒ፡፡

ናብቲ ኻልኣይ ነጥቢ ቅድሚ ምስጋረይ ብዛዕባ'ዚ ሓደ ነገር ክብል፡፡ ኣብዚ ሕዚ እዋን ስፖርት ናብ ዝለዓሉ ጠርዙ ዝደየበ ዕዳጋ ከምዝኾነ እናረእናዮ መፂእና ኢና፡፡ እዚ ዕዳጋ እዚ ንምትግባር ካብ ዝተሓንፀፁ ሰለስተ ስልቲታት ሓደ ተመልካቲ ከም ተጠቃሚ ዒላማ ጌርካ ዝተወሰደ ስትራተጂ እዩ፤ እዚ ስትራተጂ ከመይ ከምዝሰርሕ ስትራተጂካዊ ስልቲ ዕዳጋ ስፖርት ኣብ ዝብል መፅሓፍ ማቲውን ማርክን ከምዘቐመጥዎ "ኣብ ስፖርት ክልተ ዓይነት ተጠቀምቲ ኣለው ውልቀ ሰባትን ኮርፖሬሽናትን እንትኾኑ እዚኦም ድማ ብኽልተ መንገዲ ተጠቀምቲ ይኾኑ እቲ ሓደ ኣብ ስታድዮም ብኣካል ተረኺቡ እንትኾን እቲ ኻልኣይ ድማ ብመራኸቢ ብዙሃን ኣቢሉ ኣብ በቢገዝኡ ወይ ካብ ስታድዮም ወፃኢ ኮይኑ ዝከታተል እዩ" (2015፡19) ይብሉ፡፡

እቲ ኻልኣይ ዘገርም ነገር መፅብዓ ሓዱሽ ፌዴሬሽን ዝነበረ ናብ ኣሰናዳኢ ፕሪሚየር ሊግ ሃገረ እንግሊዝ ብምኻድ ህዝብና ፕሪሚየር ሊግ እንግሊዝ  ብጣዕሚ መፍቀሪ ስለዝኾነ ፀወታኹም ዝከታተለሉ መንገዲ ፍጠሩልና ዝብል እዩ፡፡ እታ ሕቶስ ሰገናትን መናእሰይን ንፈጥረሉ ኣካዳሚን ማእኸላት መሰልጠኒን ክፈቱልና ምኾነትዶ ኣይምበለፀትን? እቲ ምላሽ ንመምበብቲ ክገድፎ፡፡

መጠቓለሊ

እሞ ንሎሚ ኢድ መፍትሒን ካልኦት'ውን ምእንታን ንክሳተፉ ኣብ መሰረታዊ ዝበልክዎም ነገራት መሰረት ጌረ ኣቐሚጠ ኣለኹ፣ ኣብ ፅሑፈይ ብዛዕባ ኣብዚ ሕዚ እዋን ዘሎ ኩነታት ኣፈፃፅማ ብዝርዝር ክኣቱ ኣይደለኹን ምኽንያቱ መሰረታዊ ነገር እንተተፈቲሑ እቶም ኣብ ተግባር ዘለዉ ፀገማት'ውን ሓቢሮም ስለዝፍትሑ፡፡ ስለዚ እዞም ኣነ ዘቐመትክዎም ሓሳባት ካልኦት'ውን ብኻሊእ መንገዲ ክሪእዎም ወይ ድማ ብመሰረቱ ክቃወምዎ ስለዝኽእሉ ንክሳተፉን ንክመኽሩን ይላቦ "ንላዘብ ምኽሪ ንክርከብ" ይብሉ ወለዲ፡፡

ኣብ መወዳእታ እዞም ፀገማት ብኸመይ ይፈትሑ ዝብል ምልዓሉ ኣይተርፍን፣ እቲ ቀንዲ መፍትሒ ኣበይዲና ዘለና ዝብል ሕቶ እንተልዒልና መሰረታዊ መፍትሒ ምርካቡ ኣይኸብድን፣ ብወገንካኸ እንታይ ትብል እንተይልኩምኒ ግና መፍትሒኡዶ! መፅናዕቲ ምክያድ እዩ፣ ኣብ መፅናዕቲ ተሞርኲሱ ዝወሃብ መፍትሒ ተኾነ ነቲ ፀገም ብመሰረቱ ይፈትሖ ተዘየለ ናብ ዝለዓለ መፅናዕቲ ከምርሕ ብምግባር ስፖርትና ዳግም ከንሳእርር ጥራሕ ዘይኮነስ ትግራዋይ መንነትና ኣብ ምህናፅን ክልልናን ሃገርናን ኣብ ምምዕባልን ስፖርትና ክፃወቶ ዝግብኦ ግደ ምእንታን ክፃወት መፅናዕቲ መፅናዕቲ መፅናዕቲ! ብምክያድ ትንሳኤ ስፖርት ክልልና ነብስር፣ ኣሽዑ ዘበነዎት ስቴድዮምና ተጠቃሚ ክረኽቡ እዮም ብምባል እንትሰናበት ኣብ መፃኢ ድማ ካሊእ ዛዕባ ሒዘ ከምዝምለስ ቃል ብምእታው እዩ፡፡  

ሰናይ ቅንያት