ንዑናይ ንወጀራት
• ብነዘረ ውበ 
ካብ መቐለ ኣስታት 65 ፤  ካብ ከተማ ዓድጉደም ድማ 45  ኪሎ ሜትሮ ኣንፈት ደቡብ ናብ እትርከብ ዋና ከተማ ወጀራት ባሕሪ ፀባ ንፋልማየ ዝኸድኩ  ቅድሚ 14 ዓመታት ነበረ። ሽዑ ቀዳማይ መርሃ ግብሪ ልምዓት ሓሙሽተ ዓመት ተዛዚሙ ነይሩ።  ኣብ ከተማ ባሕሪ ፀባ ግን  እዙይ ኢልካ ትፀውየሉ ትካል ኣይነበረን። ሽዑ እተን ፈቆዶ ገጠር ምዓለን መካይን ማረት እንተዘይኮይኑ  ንባሕሪ ፀባ ወንዘር እትብል መኪና ኣይነበረትን። ሓንቲ እምኒ ዝፀዓነት ኤንትረ ብኽንደይ ገልጠምጠም ኣብ መንገድና ፀኒሓስ ገሪሙና። ኣነ ብሞተር ሳይክል እየ ኣትየ።  ኣብታ ከተማ  ምስኣተኹ ፀሓይ  ምስሃደመት ፀላም ተዋሒጥና። መደቀሲ ስለዘይነበረ  ዳርጋ ንነብሰይ ዝበለ ከድቅሰኒ ተማሕፂነ ሓዲረ። ንነገሩ  ሃንደበት ደኣ ኣትየዮም እምበር ወጀረቶት ሕያዎትን ተቐበልቲ ጋሻን እዮም። ደሓር እዚ ኹሉ ኣብ ጋዜጣ ፅሒፈዮ ዝርአዩ ደቂ ወጀራት “ኣታ ከምቲ ቀደም ኾርዶ ምሉእ ፀባ እንተዘይቀረብናልካስ መሕደሪ እውንዶ ስኢንካ ኤህ !” ኢሎም ብጣዕሚ ሓዚኖም።  
ብንጉሁኡ ኣብታ ከተማ እንተዞርኩ ንኣመሉ ሓንቲ ጣብያ ጥዕና ተሰሪሓስ ንሳውን
ፈሪሳ ፀኒሓትኒ። እታ ከተማ እውን ነባሪ ዕስራ እምባ እተራኽብ ዕዳጋ ስለዝነበረ’ምበር ከተማ ዘብል ትሕዝቶ ኣይነበራን። ታይ ነይርዋ በቃ ሰለስተ ዝኾና እንዳ ሻሂ፤ እንዳ ስዋ ከምኡ ድማ ሓንቲ ቤት መግቢ ነይራታ። ኩላ ሰራሕተኛ መንግስቲ ኣብኣ ትረባረብ።  እቶም ዝደልዮም ተሓተትቲ ኣብ ቁሸት ሰናዕለ ከምኡውን ገንቲ እዮም ዝነበሩ። ንሰን ካብ ባሕሪ ፀባ 20 ኪሎ ሚትሮ ይርሕቓ ። ገደል፤ ጎቦ፤ ገሓርቲ፤ ዝባን … ብእግርና ፈፈው ኢልና። ብሓፂሩ  ቀዳማይ መርሃ ግብሪ ተዛዚሙ እንትብሃል ኣብ ወጀራት እዙይ እትብሎ መሰረተ ልምዓት ኣይነበራን። ነዚ ዝተዓዘቡ ሓደ ወላዲ ሽዑ “ቀዳማይስ ሓሊፉ ዋ ካልኣይ መርሃ ግብርስ ኣሎዶ?” ኢሎም ሓቲቶምኒ እዝክር። ኣብቲ ካልኣይ እንተተጠመትና ንመባል እዩ።  ነዚ ኹሉ ድኻም ዘርስዕ ግን ታሪኽ ሒዘ ተመሊሰ።   
እወ! ወጀራት ብታሪኽ  ሃፍታም እያ። ብ1935 ዓም ኣንፃር ሕሱም ወፅዓ ዘበነ ሃይለስላሰ ገባራት ብረት ኣልዒሎም ክቃለሱ ዝተመሓሓሉሉ ( ቀዳማይ ወያነ እናተባህለ ዝፍለጥ) ግራ ገርቦ ኣብ ወጀራት እዩ። ቅድም ኢሉ ወራር ጥልያን ኣብ ዝገጠመሉ  እዋን ብዙሓት ሓርበኛታት ኣንፃር እቲ ወራር ገጢሞም ቅያታት ዝሰርሑሉ መሬት ወጀራት እዩ።   ኣብ ዳግማይ ወያነ  ወጀረታይ ምስ ህወሓት ዝተፋለጠ ገና ዕሸል እናሃለወት  ብ1970 ዓም ምኳኑ እንትዝንቶ፤ ክሳብ ሽዑ ኣብ ገለ እምባታት ወጀራት ዓሪዱ ንዝነበረ ሓይልታት ደርጊ ብጥሙር ቅልፅም ህዝብን ተጋዳላይን ተወቂዑ ህዝቢ ኣብ ሓራ መሬት ባዕሉ ክመሓደር ዝጀመረሉ እዩ። ከምኡ እናበለ ይቐፅል። 
የግዳስ ድሕሪ 14 ዓመት ተመሊሰ ኣለኹ። ሕዚ  ፅርግያ ( መንገዲ ፀፀር) ተሰሪሑ ሰተት ኢልካ ብዝኾነት ዓይነት መኪና  ንባሕሪ ፀባ ንምእታው 30 ደቓይቕ ጥራሕ ትውድእ። ስሩዕ መጓዓዝያ ተገይሩለን ታክሲውን ይኣትዋ። ኣብታ ከተማ ዝደለኻዮ ሃልኪ ክሳብ አትረክብ ዝዓበየት እኳ እንተዘይኮነት ንኡሽተይ ለውጢ ኣለዋ። ገለ ኣገልግሎት ወሃብቲ ትካላት ፈለኽለኽ ይብላ እየን። ንኣብነት ሓደ ክልተ መዕረፊ ኣጋይሽን ቤት ብልዕን ኣሎ።  24 ሰዓት መብራህቲ ኣትይዋ እዩ። ሓፈሻዊ ካልኣይ ብርኪ ቤት ትምህርቲ ድማ መሰቦ ሲሚንቶ ኣስሪሑሎም ካብ ጠቕላላ ወጀራት ዝመፁ ቆልዑ ኣብኡ የፅንዑ ኣለዉ። ይሕመቕ ይፀብቕ ካብ ኩለን ቁሸታት ንባሕሪ ፀባ ዘእቱ መንገዲ ገጠር ተፀሪጉ እዩ። ካብ ዓድቐይሕ ንባሕሪ ፀባ ዝወስድ መንገድ ግን ዕብይ ዝበለ ኮይኑ ሓጋይ ምስክረምቲ መኻይን ይኸድኦ።  ኣብ ዓዲ መስኖ ዝኣረገ ቤት ትምህርቲ ተቐይሩ ሕዚ ደረጅኡ ዝሓለወ ኮይኑ ተሰሪሑ ኣሎ። ኣብ ጭቓ እቲ ቀዳማይ ወያነ  ዝተጀመረሉ ግራ ገርቦ እውን ሓደ ተስፋ ዓዲ ዝኾነ ዓብይ ግድብ ተሰሪሑ ማይ አዕቑሩ ንልምዓት ይፅበ ኣሎ። ማሕበር ልምዓት ወጀሩት ብዝገበሮ ፃዕሪ ኣብ ዓድቐይሕ ሓደ ብጣዕሚ ዘመናዊ ኩሉ ዘጠቓለለ ቤት ትምህርቲ ክስራሕ እምነ ሰረት ተነቢሪ ኣሎ። እዚ ኹሉ ኮይኑ ግን ሕዚውን ልምዓትን ጠመተን ዝጠልብ ናይ ወጀራት ክፍተት ሰፊሕ እዩ።
*************
ወጀራት፤  ብሰሜን ንኡስ ወረዳ ሕንጣሎ፤ ብደቡብ ወረዳ ራያ ዓዘቦ፤ ብምዕራብ እምባላጀ ፤ ብምብራቕ ድማ ምድረ ዓፋር ዘዋስንኣ ፤ ኣስታት 3600 ትርብዒት ሜትሮ ዝስፍሓታ፤  ቴስዓ ሚእታዊ ሓሪሱ ዝሓድር ልዕሊ 75000 ህዝቢ ዝቕመጠላ፤ ኣኽራን፤  እምባ፤ ኾርኖ ፤ ዝባውንቲ፤ ሽንጥሮ ፤ኣፃድፍ ዝበዝሓ፤ እንተኾነ ብእንስሳ ዘቤትን ሃፍታም፤ ሓለሓሊፉ ድማ ጎልጎል ዱዃ  መሬት ዘለዋ እያ። ንምብራቕ ገፅ ምስ ዓፋር ብሓደ  ንመጓሰን መገሃጫን ዝጥቀሙሉ ካላ ዝተባህለ ሰፊሕ ቦታ ኣሎ። ወጋዮ ዝተባህለ ገና ንሕርሻ ዘይወዓለ ግን ካብ ሰውሒ ደጉዓ እንደርታ ብወቕቲ ዝወርድ ዘዝረውርው ሩባ( ልሖት) ዝጠመረ፤ ህጡር  ጎልጎል እውን ኣሎ።
ወጀራት ኣብ ትሕቲ እቶም ሰማይ ጠቀስ እንባታት ዝውሕዙ ከምኒ ገረብ ምንዳፍ፤ ገረብ ጉሩንጉር፤ ሩባ ገገያ ፤ ደልገናን ኣኖንን  ዝኣመሰሉ እንተተሰሪሑሎም ሰብን ዓድን ዘፅግቡ ሃፍትታት ዘለዋ እያ። ዝዓበየ ኣቀማምጠኣ ግን እምባ እዩ። እምባታት ደደሕ፤ ልብዲ፤ ባሕራት፤ ምቑንዳይ፤ ምስኣል ካብ መንጎኦም ተጠቀስቲ እዮም። እዚ ኣቀማምጣ  ወይ ልሳነ መሬት ድማ ኣብቲ ከባቢ ንዝስራሕ መሰረተ ልምዓት ዓብይ ብድሆ ይኸውን። ስለዚ ኣብዚ ቦታ ዝመፅእ መሓውር ወይ ኣካል ልምዓት፤ ተበግሶን ገንዘብን ጥራሕ ዘይኮነስ ህዝባውነት፤ ቆራፅነት ፤ ውፍይነት፤  ፀዋርነት ክሰንቕ ግድን እዩ። 
ንኣብነት ናብታ ማረት ዝወሰደትና ጣብያ ገንቲ ከእትወኩም። እዛ  ጣብያ ካብ መቐለ 85 ኪሎ ሜትሮ ርሒቓ ምስ ዓፋር ተጓራቢታ ዘላ እያ። ካብኡ ንደሓር ሳሶ ዝብልዋ ጣብያ ዓፋር ኣላ። እዛ ቦታ ብጣዕሚ ኣኽራን ዝበዝሕዋ ህልም ዝበለ ስብርባር መሬት ዝዓሰላ እያ። 2940 ነባራይ ፤ 4500 እንስሳ ዘቤት ሒዛ ዓመታዊ መጠን ማያ 600 ሚሊ ሜትር ጥራሕ ኮይኑ ብሕፅረት ማይ ዝተሳቐየት እያ።  እቲ  ሰብ ኣብተን በረኽቲ ሰፊሩስ ኣዋልድ ማይ ክሓውራ ህበይ ናብ ዘይደፍሮ ክሳብ 100 ሜትሮ ዝዕምቆቱ ሽንጥሮ ማዕሮ 3 ሰዓት ክጓዓዛ መዋእለን ሓሊፈንኦ። እምበኣርከስ ኣብዚ ቦታ ማይ ኣቕረብካ ማለት ንመዋእሎም ዝሓለፍዎ ሓፈሻዊ መነባብሮ ህዝቢ ምቕተያር እያ እትኸውን። 
ንኣብነት * ኣወፋፍራ ስራሕ ደቀንስትዮ ይቕየር። እዙይ ማለት ኣብ ምሕዋር ማይ ዝጠፍእ ዝነበረ ምሉእ መዓልቲ ናብ ካልኦት ስራሕቲ ማእቶት ይውዕል።   ኣወፋፍራ ቆልዑ ይቕየር። እዚ ማለት ኣብ መልኣኽቲ   ዝውዕል ሓይሊ ይቕንስ ናብ ትምህርቲ ይፅመድ። ሕማም ይቕንስ ፤ ሕሙም ንመልዓል ዝብላዕ ጊዜ ኣብ ማእቶት ይውዕል፤ ወዘተ ወዘተ ካብዚ ነላዕሊ እቲ ተጠቃማይ ብተግባር ይግለፆ።  
እምበኣርከስ እታ ኣብ መላእ ትግራይ ኣሳፊሓ ቁልፊ ፀገማት ህዝቢ ኣብ ምፍታሕ ኣብ ቀዳማይ መስርዕ ዝተሰለፈት ማረት ንጣብያ ገንቲ ዝወረደት እዙይ ክትገብር እያ ። መነባብሮ ህዝቢ ዝቕይሩ ስራሕቲ ክትዓምም። ካብኣቶም ሓደ ድማ፤  ማይ ክተቐርብ እዩ። ብመሰረት ዚ ማረት ምስ   Glimmer of hope ዝተባህለ ገባሪ ሰናይን ማልትን ብምሕባር ቅድሚ ሒደት ዓመታት ንጣብያ ገንቲ ቁሸት ጎኖቐ ወረዳ። ድሕሪኡ ብድምር ናብ 9 ሚልየን ብር ዝፅጋዕ ገንዘብ ዝፈሰሶ እዚ ዝስዕብ ስራሕቲ ወገነነት
• ማይ ዘለዎ ገራውር ዝተባህለ ዓሚቕ ቦታ መሪፃ 90 ሜትሮ ዝዕምቆቱ ጉድጓድ ዓይኒ ማይ ሰሪሓ።
• ነቲ ማይ ካብቲ ዓሚቕ ሩባ እናሰሓበት በሓይሊ  ዝደፍእ ሶላር( ብሓይሊ ፀሓይ ዝንቀሳቐስ ፀዓት) ብምመፃእ ጀነረተር ገጢማ።
• ናብ መላእ እታ ቁሸት ዝባፃሕ 7818 ዝንውሓቱ መስመር ዘጠቓልል ትቦ ዘርጊሓ። እዚ ስራሕ 10 ጉህምታት ንምስጋር ህንፀት 18 አዕመዲ ዘጠቓለለ እዩ።
• 50 ሜትሮ ኮንክሪት መጠራቐሚ ገንኢ ሰሪሓ።
• 9 ነቑጣታት ማይን ከልተ መሕፀቢ ኢድን ሰሪሓ
• 3 መስተይ ማይ እንስሳ ጋብላታት ሰሪሓ
• ሕድሕዶም 5 ሜትር ኩብ ማይ ናይ ምውህላልቓቕሚ ዘለዎምን ካብቲ ዋና መዋህለሊ ተቐቢሎም ሓይሊ ዘንቀሳቕሱ 2 ነቑጣታት ሰሪሓ።
• ነቲ ማይ ዘመሓድር ኮሚቴ ኣብ ርእሲ ምጥያሹ ቤት ፅሕፈትውን ተሰሪሑሎም።
• ንፅገና ዝኾኑ ኣቑሑ ተቐሪቦም  ምሕደራን ዘሳልጡ ሰባትውን ሰልጢኖም። 
እዚ ኹሉ ምስተሰርሓ ኣብ መዓልቲ ዝምጠጥ ማይ 912 ሜትር ኩብ እንትኸውን፤ እዙይ ካብ ጠለብ እቲ ህዝቢ ንላዕሊ እዩ። ከምኡ ስለዝኾነ ድማ ዛጊድ እቲ ማይ ብምሉእ ሓይሊ ዘይኮነስ እቲ ህዝቢ ኣብ መዓልቲ  ብዝወስዶ ማእኸላይ ጠለብ ተዓቂኑ ይውሃብ ምህላዉ ሰብ ሙያ ማረት ገሊፆምልና። ኣብዚ ከባቢ ዝሰርሑ ሰብ ሙያ ማረት ብሓቂ ተረርቲ እዮም። ውፉያት። ምእንተዙይ ድማ  በዚ ከቢድ ፃዕርን ውፍይነትን ዝሓተተ ስራሕ ፤
• ብድምር ከባቢ 3000 ህዝቢ ዝሓዙ 429 መራሕቲ ስድራ( ካብ ዓፋር እውን ውሱን ተጎራባቲ ህዝቢ ሓዊስካ) ተጠቃማይ ኮይኑ።
• ክሳብ 3 ሰዓት ማይ ክእልሻ ሽንጥሮ ዝወርዳ ዝነበራ ደቂ ኣብ ድሕሪ ቤተን ማይ ቀሪቡለን እፎይ ኣብ ርእሲ ምባለን  ሓፈሻዊ ናብራ ማእቶት እቲ ከባቢ ተቐይሩ።
• ብሰንኪ ምልእኣኽ ዝፍጠር ዝነበረ ምበኳር ትምህርቲ ሕዚ ኣብቂዑ።
• ንኣብያተ ትምህርትን( መንበሪ መምህራን)  ሕክምናን ማይ ስለዝተቐረበ፤ ኣብዚ መዳይ ሕጉስን ስሉጥን ምምሃር ምስትምሃር ይውገን ኣሎ። 
እዙይ ብመኳኑ ተሓጓስ ወጀረቶም ሰማይ ክድርቶ ንምርኣይ  በቐዳማይ ኣብ መወዳእታ ለካቲት 2009 ዓም ኣብ አዋን ምረቓ ምስኦም ኣብ ጣብያ ገንቲ ቁሸት  ጎኖቕ ውዒልና። ወጀረቶት ዓዲ ቓንጪ ስርዓት እዮም። ዝለዓለ ክብሪን ማዕርነትን ደቀንሰሰትዮ ዝተረጋገፀሉ ዓዲ፤ ጉይተነትን መግዛእትን ዘይፈቱ ዓዲ ፤ ኩሉ ሰብ ብማዕረ ሰሪሑ ዝበልዓሉ ዓዲ ፀውዕ እንተተባሂሉ ወጀራት ሓደ ኢልካ ይጅመር። ወጀረቶም ካብዚ ሓሊፉ ብላዛ ፅወኦምን ኣኽብሮት ጋሽኦምን ዝተፈልጡ እዮም። ክበር ተኸበር ዝበሎ ንወጀራት ይውረድ። ወጀራት መሊሶም ብጣዕሚ ክኢላታት ወግዒ እዮም። ስነ ቓሎም ዓሚቕ ዘረበኦም ወለላን ባይታ ዘይወድቐን እዩ። 
ነታ ዝተሰርሐትሎም ማይ እኳ ከምዚ ብሓፂሩ ኣቐሚጦማ፤ “ ንሕና እንፈልጥ ኣብቲ ዓብየ መፅሓፍ ሙሴ ንእስራኤላውያን  በረኻ ሲናይ ጨዲዱ ናብታ ምድሪ ተስፋ እንተወስዶም፤ ኣብ መንገዲ ማይ ፀሚእዎም ከውሒ ፈንፂሑ ማይ ኣስትይዎም  እንትብሃል እዩ። ንሱ ኣብዚ ተደጉሙ” ኢሎም። “ማረት ከውሒ ፈንፂሓ ማይ ዘስተየት” በለለና ኢሎምኒ። ኢለሎም ኣለኹ። 
መወዳእታ ካብ ወጀራት ስቐ ኢልና ከይንወፅእስ፤ ሓንቲ ኣብ ወራር ጥልያን ዘነበረት ሓርበኝነት ወዲ ወጀራት እትገልፅ ኣበሃህላ ንርአ።  ብወራር ጣልያን ብሓርበኝነት ዝሓንገዱ ወልዱ ፈረዳ ዝብሃሉ ወጀረታይ ነበሩ። ሓደ ንጉሆ  ጥልያን ሓሻኽሩ ኣሰሊፉ ክገጥሞም መጺኡ ገጠሞም። ወልዱ ፈረዳ ካብቲ ጭቃ ዓዲ ሓሽከር ጀሚሮም ተወሳኺ 4 ጥልያን ኣውድቆም ባዕሎም ሻድሻይ ሰብ ሞቱ ይብሃል። ሽዑ መልቀሳይ ከምዚ በለ፤
ሰብኣይ ዶ ርኢኹም ኩርፋ መሳይ
ሓደ ዓዱ መስኖባይ ጉመሳይ 
ሓደ ዓዱ ጉልመንይ ዓይነሳይ
ሓደ ዓዱ ሰበበራይ ቃሳይ 
ሓደ ዓዱ ደውይባ ገምዓሳይ
ሓደ ዓዱ ገንቲይ ዓርባዓሳይ
ከም ደበና ጥሪ፤ መዓብሰሳይ
ከም ንህቢ መስከረም ተናኻሳይ
ብወሸል ትገብኦም ከም ሓራሳይ 
ብማእኸል ትገብኦም ከም ሓማሳይ
ጉሓት ዓርቢ ማዕተቡ ቀንጣሳይ
ወጮፎኻ ድጭቃ መሳሳይ
ኣንስትለ ኸማኻ ኣይጠነሳይ
 ጠኒሰንለ ከማኻ ኣይሓረሳይ
ሓሙሽተ ቓትሉ ኹያ ባዕሉ ሻድሻይ። 
• በሉ ይብሃለ።  ወጀራት ዓድና ፀሓይ ፅላልኩም ፤ ለምለም ኩኑ።