ሰለሞን ኣባዲ

መእተዊ

ኣብ እዋናዊ ኩነታት ሃገርናን ክልልናን ተደሪኹ ንውሕ ዝበለ መዓልትታት ወሲዱ ገምጋም ዘካየደ ኣመራርሓ ህ.ወ.ሓ.ት እቲ ዘካየዶ ኣኼባን ገምጋምን ካብቶም ቕድም ኢሎም ዝካየዱ ዝነበሩ ብመሰረቱ ፍልይ ዝበለ ምንባሩ እናተገለፀ እዩ፡፡ ነዚሲዒቡውን ኣብ ሕብረተሰብ ዝተፈላለዩ ስምዒታት እንዳተንፀባረቑ እዮም፡፡ ገሊኡ ስምዒት ተስፋ ዝፅሕትር፣ ገሊኡ ፅልምትምት ዝበለ፣ ገሊኡ ድማ ላንጋ ላንጋ ዝኾነ እዩ፡፡ እዚ ንምንታይ ተኸሲቱ እንተተባሂሉ ሕብረተሰብ ብጭቡጥ ልክዕን መልክዕን ዘለዎ ሓበሬታ ብዘይምርካቡን ካብዚ ብዝሰገረ ቤላ-ቤለው ዘረባታትን ገርጨውጨዋትን እናተጋፍሑ ስለዘለዉ እዪ፡፡ እዚ ከምዘሎ ኾይኑ ኣብ ቐረባ እዋን በቲ ውድብ ዝተውሃበ መግለፂን መብርሂ መራሕትን እንተሃለወኳ ሕዝውን ካብ ዕንይኒ ዝበለ ሓሳብ ዘይወፀን እዚኣ እያ እታ ትኽክለኛ ኩነታት እትገልፅ ኢሉ ናብ መደምደምታ ክቐርብ ዘይኸኣለ ብዙሕ እዩ፡፡ ስለዚ? ሕዝውን ሕብረተሰብ ጡሉልን፣ንፁርን ሓበሬታ ይደሊሎ ማለት እዩ፡፡

ዕላማ መፅናዕቲ እንታይ እዩ?

ብዛዕባ መፅናዕቲ ዝተፈላለዩ ሙሁራት ብዙሕ መብሪሂታት ሂቦምዮም ሓደ ኣብነት ኢልና እንተሐቲትና፡-

  • The Purpose of research is to discover answers to questions through the application of scientific procedures.
  • The main aim of research is to find out the truth which is hidden and which has not been discovered as yet.
  • To gain familiarity with a phenomenon or to achieve new insights into it.
  • To portray accurately the characteristics of a particular individual, situation or a group.
  • To determine the frequency with which something occurs or with which it is associated with something else. ኮትሃሪ (2004) ኢሉ ዘቐመጦ ምውሳድ ንኽእል፡፡

ስለዚ መፅናዕቲ ንዘይተመለሱ ሕቶታት ምላሽ ንምርካብ ብሳይንሳዊ ኣገባብ ዝካየድ፣ ቀንዲ ዕላማኡ ተሓቢኦም ዝነበሩ ወይ ዘይተቐልዑ ሓቅታት ፈሊኻ ምውፃእ፣ምስቲ ኣብ ባይታ ዘሎ ክስተት ዝመሳሰል ወይ ሓደሽቲ ተርእዮታት ምውሳኽ፣ ብፉሉይ ባህርያት ውልቀሰባት፣ ኩነታት ወይ ጉጁለ ነቒስካ ምርኣይ፣ተደጋጋምነት እቲ ዝተፈጠረ ኩነታት ንምውሳን ወይ ምስምንታይ ከምዝተኣሰሰር ንምርኣይ እዩ፡፡ ዕላማ መፅናዕቲ ከምቲ ዝተገለፀ ካብ ኮነ እቲ ብፈፃሚት ስራሕ ህ.ወ.ሓ.ት ዝተኻየደ ገምጋምከ? ነዚ መበሊየይ ኣቦ-መንበር ህ.ወ.ሓ.ት ደብረፅዮን ገ/ሚኪኤል/ዶ.ር/ እቲ ዝተኻየደ ገምጋም ኣብ መፅናዕቲ ዝተደረኸ እዩ ኢሉ ገሊፁ ስለዝነበረ ገለ ነጥብታት ወስ ከብል ደልየ፡፡

ምስ መፅናዕቲ ዘተኣሳሰረ ገምጋም

እቲ “በታ ዝነበረት ኣይንኸይድን፣ዓዲ ክነፍርስ ኢና እንድሕር ዘይዓሪና” ዝበለ ፈፃሚት ኮሚቴ ህ.ወ.ሓ.ት እቲዘካየዶ ኣኼባን ገምጋምን ካብቲ ሕሉፍ ዝተፈለየ ከምዝነበረ ኣቦ መንበር ህ.ወ.ሓ.ት ደብረፅዮን ገብረሚኪኤል (ዶ/ር) ብመፅሄት ውራይና ኣቢሉ ገሊፁሉና እዩ፡፡ ከም ኣገላልፃ ደብረፅዮን እንተኾይኑ “ ኣብቲ ናይ ሕዚ ብዝርዝር ኢና ሪኢና፡፡ ቅድሚ ሐዚ ጥቑሉል ዝነበረ ዘርዚርናዮ፡፡ መፅናዕታዊ ፅሑፍ እዩ ከም መበገሲ ቀሪቡ ”(ውራይና፡፡ ታሕሳስ 2010 ዓ.ም)፡፡ ኣብዚ ካብቶም ነቲ ውድብ ዝመርሑ ዝነበሩን ዘለውን ብዙሕ ጊዜ ዘይስማዕ ዝነበረ፣ ካብቲ ልሙድ ኣገላልፃ ዉፅእ ዝበለ እቲ ገምጋም መፅናዕቲ መሰረት ገይሩ ከምዝተኻየደ እዩ ተሓቢሩ ዘሎ፡፡ መፅናዕቲ መሰረት ገይርኻ ንኹነታት ምግምጋም ብዓርሱ እወንታ ስለዝኾነ ብፅቡቕ ጎኑ ይውሰድ፡፡እንተኾነ ግና እቶም መፅናዕቲ መሰረት ገይሮም ተነቒሶም ወፂኦም ዝብሃሉ ፀገማት ገሊኦም ኣብ 1993ዓ.ም ዘጋጠመ ምግምማዕ ማእከላዊ ኮሚቴ ህ.ወ.ሕ.ት ጀሚሮም እናተዘረበሎም ዝመፁ እንትኾኑ ገሊኦም ድማ ድሕሪ ጉባኤ 2008 ዓ.ም ብዕሊ ዝተገለፁ እዮም፡፡ ስለዚ እቲ ሕዚኣብ መፅናዕቲ ተደሪኹ ተነቒሱ ዝብሃል ዘሎ ፀገማት ካብቶም ሕሉፋት ብምንታይ ይፍለ? እንታይ ሐደሽቲ ኣገደስቲ ፍፃመታት ተወሲኾምዎ? ወይለ ነቶም ኣቐዲሞም ተፈሊጦም ዝነበሩ ፀገማት ነፍሲወከፎም እዮም ብዕምቆት ተራእዮም? ዝብሉን ዝመሳሰለሉን ሕቶታት ክልዓሉ ይገብርሎ፡፡ እቲ ተባሂሉ ዘሎ ብርግፅን ብሓቅን እንተኾይኑ መቸስ ብመፅናዕቲ ዝምራሕን ዝመርሕን፣ብመፅናዕቲ ዝኣምንን ዘአምንን መሪሕነት ግዲ ክፍጠር እዩ ኢልካ ሃንጠው ክትብል ዝዕድም ይመስል፣ግና እቲ ትማሊ ዓንቃፊ ዝነበረ መሪሕነት ንመፅናዕቲ ቑሩብ ድዩ? እንትርፊ ውሑዳት እቲ ኣብዝሓ መሪሕነት ኣብ መፅናዕቲ ፍልጠትን እምነትን ኣለዎዶ? ነቲ ዝቐርብን ዝተረኸበ ውፅኢት መፅናዕትንኸ ሓንጎፋይ ኢሉ ተቐቢሉ ዝካታዕን ዘእምንን ግብረ-መልሲ ዝህብ ድዩ?ዝብሉን ዝመሳሰሉን ብስፍሓት ዝለዓሉ እዮም፡፡ብኣውራኡ ግን መፅናዕቲ፡-

The struggle to obtain what is personally desirable, socially good, or intellectually true is usually a matter of searching again and again (Walker, 1984)ዝበሎ ኣብ ባይታ ዘለው ፀገማት ንምፍታሕ ጠንካራን ተደጋጋሚን መፅናዕቲ ክዝንጋዕ የብሉን፡፡ ንውራይና መብርሂ ዝሃበ ኣቦ- መንበር ህ.ወ.ሕ.ት ደብረፅዮን ገ/ሚኪኤል(ዶ/ር) “ እቲ መበገሲ ፅሑፍ ዝተዳለወ እውን ካብቲ ዘሎ ስራሕ ፈፃሚ ኣብ ቤት ፅሕፈት ህ.ወ.ህ.ት ብዘሎ እዩ ቐሪቡ (ገፅ-5 )ኢሉና፡፡ ምስ እዚ ባዕሉ ቤት-ፅሕፈት ህ.ወ.ሕ.ት ኣብ መፅናዕቲ ተደሪኸ እየ ገምጋመይ ኣካይደ ኢሉ፡፡ ግን እቲ ሕቶ ፡-

  • ብዛዕባ ስትራተጂካዊ መሪሕነት ዘይምሃብ
  • ተሳትፎ ህዝቢ፣መናእሰይን፣ሙሁራንን ዘይምርግጋፅ
  • ፀረ-ዴሞክራስያዊ ምንቅስቓስ ምህለው
  • ሰናይ ምምሕዳር ዘይምንጋስ
  • ብግዕዝይና ምጭምላቕን ምጉጅጃል
  • ምሕዝነት ህዝብታትትን ውድባትን ከይጠናኸር ወዘተ...

ጠልቂየ እየ ዝበለ ወይ ዝተተናኸፍኩ እየ እናበለ ከመይ ገይሩ እዩ ነቲ መፅናዕቲ ዘድልዩ መረዳእታትት ናፃ ኾይኑ ዝእክቦም? ብተወሳኺ ንዓመታት ፀብፃብ ሓሶት ዘቐብልን ዝቕበልን ዝነበረ ኣካል ሕዚ ናብ ብመፅናዕቲ ዝተደገፈ ጉዕዞ ብሓደ ጊዜ ሰጊሩ እዩ ኢልካ ምእማን ኣፀጋሚ እዩ ዝመስል ዝብሉውን ኣለው ነዚ ከም መርትዖ ዘቕርብዎ፡-

“Researching has probably already played an important part in determining what you think and what you do. The skill with which you conduct research in the future can have a significant impact on the quality of your life, influencing how you perceive the world and what choices you make” ኢሉ ዎከር ዝተብሃለ ሙሁር ዘቐመጦ ሐሳብ አዩ፡፡ ስለዚ እቲ ብመፅናዕቲ ዝተሰነየ ገምጋም እዩ ዝተብሃለ ክንዲ ምንታይ እቲ ፀገም ነቒሱ ብዘውፅእ ኣገባብ ተቓንዩን ቃልሲ ተገይርዎን ንዝብሉ ሕቶታት መሊሱ ክሓልፍ ኣለዎ፣ ምኽንያቱ መፅናዕቲ፡-

  • ብቐሊሉ ትንክፍ ትንክፍ ተብሎ ስለዘይኮነ
  • ሜላታት ኣተኣኻኽባ ሓበሬታት፣ትንታን ስለዝጠልብ
  • ሓያል ፃዕርን ውፍይነትን ስለዘድልዮ፡፡

እሞኽ እቲ ንገምጋም ተባሂሉ ዝተዳለወ ፅሑፍ መሰረታዊ መትከላትን ኣንፈታትን መፅናዕቲ መሰረት ገይሩ ድዩ ተሰናዲኡ ወይለ ብጥቑሉል ካብዝተኣከቡ ሪኢቶታትን ሐበሬታትን? ሓደ መፅናዕቲ ዝካየድ ኣብ ባይታ ንዘለዉ ፀገማት መምዩ መፍቲሒኦም ንምሕባር እዩ፡፡ እዚ እንትብሃል ኣብቲ ፈፃሚት፣ ኣብ ማእከላዊ ኮሚቴ፣ ካብ ማእከላዊ ኮሚቴ ንታሕቲ ኣብ ዘለዉኸ? ቢሮታትትን ኣብያተ ዕዮን ኣብ ዝመርሑኸ? እንተኢልና እቲ መፅናዕቲ ዝተፈላለየ መለክዕን ውፅኢትን እዩ ክህበና ወይ ከርእየና፡፡ ንኣብነት ግዕዝይና ከም መግለፂ ሓደጋ ስርዓት ተገይሩ እንተተወስዱ፣ መግለፂ ሓደጋ ንስርዓት ዝኾነሉ ጭብጥታት፣እቲ ግዕዝይና ካብ ላዕሊ ክሳብ ታሕቲ ዝግለፀሎም ኣገባባት ኩሎም ሓደ ክኾኑ ዘይኽእልሉ ኣጋጣሚታት ኣሎ፡፡ምስ ምሕደራ መሬት ዝተኣሳሰረን፣ምስ ገንዘባዊ ልቓሕ ርክብ ዘለዎም ኣብያተ ዕዮታት፣ኣብ ላዕሊ ብፈፃሚት ዝመርሕን ኣብ ማእኸልን ታሕትን ኣብ ዘይነዓቕ ቦታ ዘለውን ብግዕዝይና ክጥልቅዩ ይኽእሉ እዚ ብመፅናዕቲ እንተተደጊፉ ግና እቶም ጉዕዝያት ዝጠልቀይሉ ኣገባብ፣ነቲ ኩነታት ዘመቻቸዎሎም ኣካል፣ ኣብ መንጎ ዘመቻቸወን ዝተመቻቸወሉን ኣካላት ዘሎ ርክብን ኩነታትን፣ዘብፅሕዎ ሓደጋን ነናይ ባዕሉ መልክዕን ውፅኢትን እዩ ከርእየና፡፡ ስለዚ ከምቲ “The first step in good research is gathering the available facts.” ዝተብሃለ ነቲ ገምጋም ዝጠቕሙን ከም ግብኣት ኮይኖም ከገልግሉ ዝኽእሉ ሓቅታት ብዝግባእ እንድሕር ዘይተኣኪቦምን ዘይተወዲቦምን ናብቲ ዝድለ ብርኪ ክብፃሕ ዘኽእል ኣይኮነን፡፡ ምስዚ“Researching has probably already played an important part in determining what you think and what you do. The skill with which you conduct research in the future can have a significant impact on the quality of your life, influencing how you perceive the world and what choices you make” (Walker, 1984). ዝብል ቁም-ነገር ፈፂሙ ክዝንጋዕ ስለዘይብሉ፡፡

እቲ ኻልእ ጉዳይ “ እቲ ቕድሚ ሐዚ ብጥቕልሉ ዝልዓል ዝነበረ ምጉጅጃልን ኔትወርክን ኣሎ ንብሎ ዝነበርና ሐዚ ናብ ሰብ ኣጣቢቕና ፈቲሽናያ፣ ረኺብናያ፣ በጢስናያምበር ካልእ ጉጅለ ንምፍጣር ኣይኮንን ወይ ንምጥቃዕ ኣይኮነን”(ውራይና፣ገፅ-4) ኢሉ ደብረፅዮን ገ/ሚኪኤል (ዶ/ር) ዘቐመጦ ነጥቢውን እንተኾነ ዝተፈላለዩ ሕቶታት እናልዓለ እዩ፣ እቲ ንገምጋም መበገሲ ዝኾነ መፅናዕቲ ጥረ ሓቅታቱ ብመን ተኣኪቡ? እቲ ዝኣከበ ሓይሊኸ ክንዲምንታይ ሙያዊ ስነ-ምግባር ዝተላበሰ እዩ? ብሱሩኸ ካብ ዝተፈላለዩ ፅዕንቶታት ናፃ ድዩ? ዝብሉ ገሊኦም ኮይኖም እቲ ምስ ሰብ ኣጣቢቕካ ምርኣይ ተፅቢት ዝግበረሉን ዝግባእንኳ እንተኾነ እገለ ኣብዚ መዳይ፣ እገለ ኣብዚ ጉዳይ ፀገማት ነይሩዎም ክብሃል እንተኾይኑ እቲ ውፅኢት መፅናዕቲ እዩ ክናገር ዘለዎ፡፡ ስለዚ እቶም ጥቑሉላት ፀገማት ናብ ነፍሲ ወከፍ ክጣበቑ እንተኾይኖም ምስ ውልቀ ሰባት ከመይ ገይሮም ከምዝላገቡ ውፅኢት መፅናዕቲ እዩ መሰረት ክኸውን ዘለዎ፡፡ እሞኸ እቲ ከይዲ ሰብ ምቅይያር ከይዲ ባዕሉ ዘምፀኦ እዩ ምስዝብልን፣ ኣብ መፅናዕቲ ዘተደረኸ ገምጋም ኢና ኣካይድና ዝብልን ብኸመይ እዩ ክቃደው? ውልቀሰባት ከቕየሩ ይኹን ስጉምቲ ክውሰዶም እንተኾይኑ እቲ መፅናዕቲ ዘመላኽቶ መደምደምታ መሰረት ገይርኻ ዝካየድ እዩ ክኽውን ዝግብኦ፣ ነፍስወከፍ ገምጋም ናብ ውልቀሰባት ክጣበቕ ተሎ እቲ መበገሲ ዝተገበረ መፅናዕቲን ውፅኢቱንውን ሓቢሩ ክረኣይ ይግባእ፡፡ ካብ መፅናዕቲ ዘይለዓል ዝኾነ ዓይነት መደምደምታ ቡዙሕ ሃጓፋት ስለዝርከብዎ፡፡

ካልእ ኣቦ-መንበር ህ.ወሓ.ት ንውራይና (ገፅ-5) “ ብዙሓት ይውፅኡ ዝተብሃሉ ነይሮም እዮም ብታ ውሳነ ግን መወዳእትኡ ንሓደ ኢና ክወፅእ፣ ክእገድ ወስና ብድምፂ መሰረት” ኢሉ ገሊፁ፡፡ ኣብዚ እቲ ድምፂ መሰረት ምግባር ከም መስርሕ ሓደ ነገር ኮይኑ እቲ ውሳነ ካብ ምንታይ እዩ ተላዒሉ? ካብቲ ብመፅናዕቲ ዝተረኸበ ውፅኢት ድዩ ወይስ ካብ ፍንው ገምግም? ዝብሉ ክልዓሉ ዝዓደመ እዩ፣ ምስዚ እቲ ንባዕለይ ፀገም ነይሩኒ ኢሉ ከም ኣካል ሕመቑ ዝተቐበለ ኣሎ ዝተብሃለኸ ሕመቑ ዝተቐበለሉ ኣገባብ መፅናዕቲ መሰረት ዝገበረ ድዩ? ወይለ ልሙድ መድረኽ ነቐፌታ፣ ዓርሰ ነቐፌታ ዝደፍኦ? መልሲ ዘድልዮ ጉዳይ እዩ፡፡ ካልእ ኣብ ስራሕቲ መንግስቲን ውድብን ዘሎ ምትሕሙዛቐ ተጠቃሲ እዩ፡፡ ( ኣብቲ ገምጋም ተላዒሉ ይኸውን) ግና እዚ ዝኣክል ዓቢይ ፀገም እንድሕር ተዘትይሉ ንምንታይ ኣብቲ ዝቐረበ ውድባዊ መግለፂ ዘይተነገረ? ኢሎም ብዙሓት ካብ ዘልዕልዎም ሕቶታት ሓደ እዩ፡፡ ብኻልእ ኣገላልፃ ኣብ መንጎ ስራሕቲ ውድብን መንግስቲን ዘሎ ሓሙዞቕዞቓት ቀሊል ስለ ዘይኾነ ግቡእ መፅናዕቲ ዘድልዮ እዩ ማለት እዩ፡፡

መጠቓለሊ

ከምቲ “ ብዝበለፀውን ብመፅናዕቲታት ንርኣዮ ንፈትሾ እሞ ንፍትሓዮ፣ እዙይ በቲ ዘለናዮ ኣይወስደናን ፍልጠት መሰረት ገይርና ናይ ደገ ተሞክሮታት ቀሚርና ኣብዚውን ዝሐሸ ፍልጠት ዘለዎም ሙሁራት በቢዘፈሩ ዘለው ኣሳቲፍና ንቐይሮ፡፡” ኢሉ ኣቦ-መንበር ህ.ወ.ሓ.ት ደብረፅዮን ገ/ሚኪኤል (ዶ/ር) ዝገለፆ መፅናዕቲ ንመሰረታዊ ለውጢ ክሳብ ዝኾነ መፅናዕቲ ኣብ ባዕላዊ ዘይኮነስ ኣብ ወድዓዊ ኩነታት ተደሪኹ ክካየድ ኣለዎ፡፡ ስለዝኾነ እቲ ንህዝቢ ከምህዝቢ ኣቕሒሩ ዘሎ፣ ሃገረ ከም ሃገር ናብ ሕምስምስ ክትኣትው ኣሉታዊ ባይታ ዘንፅፍ ዘሎ፣ ፀገማት ካብ ሱሮም ከይመሓው ኣብ ጓል መንገዲ ዕንይኒ ዝብል ዘሎ ተመምዩ መሰረታዊ መፍትሒ ክመፅእ እንተኾይኑ ወድዓዊነት ዝተላበሰ መፅናዕቲ በቢደረጅኡ ምክያድ ኣድላይን ቐፃልነት ዘለዎን ክኸውን ይግባእ፡፡ እንተዘየለ ገሊኡ ወድዓዊ ዝመስል ግና ባዕላዊነት ዝዓብለሎ ገምጋም እናገበረ ዝቕፅል እንተኾይኑ ነቲ ዘድለ ዘሎ ሓዱሽ ፍልጠት፣ሓዱሽ ኣወዳድባ፣ሓዱሽ ኣካይዳን ኣሰራርሓን፣ቴክኒዮሎጂን ሳይንስን ኣብ ምትእትታው መልክዕን ልክዕን ዘይብሉ ከይኸውን ንወድዓዊ መፅናዕቲ ትኹረት ምግባር ግድን ይኸውን! ሰላም!