ውራይና፦ እቲ መግለፂ መሰረታዊ ነገራት ዝራኣየ እዩ። ካብቶም ዝተላዕሉ ጉዳያት ነፃነት ማሕበራት፣ ተሳትፎ ሙሁራን፣ ናይቲ ስትራተጂክ መራሕቲ ዓቕሚ ምውሓድ፣ ከምዚ ዝበለ መሰረታዊ ፀገማት ክሳብ ዝፍጠር እንታይ እዩ እቲ ምንጪ ናይዚ ፀገም?

ኣቶ ጌታቸው ረዳ፦ቀዳማይ፡ ስልጣን ተመቺዩካ ክትነብር ምድላይ እዩ። ስለዚ እቲ ገምጋም እውን (skin deep) እዩ ዝብሃል።

ናብ ውሽጢ ዘይኣቱ፣ በልዐ እንዳበለካ ሓደ ሰብ እወ ተቐቢልና እንዳበልካ ብዘይጎድአካ መንገዲ ናይ ህዝቢ ሽግር እውን ተሰሚዑካ ካብ ምርኣይ ልዕሊ ኹሉ እቲ ተገልግሎ ህዝቢ ብስሩ ከይዓገበ እስኻ እንዳዓገብካ ኣብ ማቻ ክትነብር ምድላይ ብመሰረቱ ንባዕልኻ ከም ገዛኢ ደብሪ ገይርካ ናይ ምውሳድ ዝንባለ እዩ። ስለዚ እቲ ገምጋም ኹሉ (skin deep) እዩ። ኣብ ውሽጢ ዝኣቱ ገምጋም የለን፣ እተን ቃላት ኣለዋ እየን። ግን ናይ ብሓቒ ብዝስመዓካ መንገዲ ንሕቶ ህዝቢ ልዑል ጥንቃቐ ገይርካ ካብ ሽግር ንምውፃእ ዘኽእል ኣይነበረን።

ካልኣይ፡ እቲ ቅድሚ ሐዚ ዝነበረ ገምጋም ካልእ ሽግሩ ኣድራሻ ኣይነበሮን። ሓፈሻዊ ገምጋም እዩ ነይሩ። ጠፊእና ኣለና፣ ኣካቢነት ክራይ ኣሎ። እቲ ኣካብነት ክራይ ኣድራሻ የብሉን፣ ኣበይ እዩ መን ዝብሃል ሰብኣይ እዩ? ኔትዎርክ ኣድራሻ የብሉን፣ ኔትዎርክ ኣሎ፣ ምጉጅጃል፣ ምጥቕቃዕ ኣሎ ገለ እዩ። ኣድራሻ የብሉን። ከም ሳልሳይ ንምንታይ ኢና ምውፃእ ኣብዩና ዝብሃል፤ ማቻ ኣሎ፣ እቲ ዝገበርናዮ ገምጋም እውን (skin deep) እዩ ነይሩ ኣድራሻ ኣይነበሮን። ልዕሊ ኹሉ ድማ ምኽዳዕ ማሕበራዊ መሰረትካ እዩ። ኣብ ዝኾነ ትንታነ መደብ ትውክሎም ሕብረተሰብ ክትፈልጦም ኣለካ። ማሕበራዊ መሰረት ዝብሃል ሓረስታይ፣ ድኻታት ነበርቲ ከተማ፣ ሸቃላይ። እዚ ኹሉ ማሕበራዊ መሰረተይ እዩ። እዚ ህዝቢ እዚ ምንም ዓይነት ዕግበት ከይረኸበ ትዓግብ እንተኾይንካ ካብቲ ማሕበራዊ መሰረትካ ተነፂልካ ኣለኻ ማለት እዩ። እዚአን ወዲ እዚአን እየን።

ውራይና፦ ሕዚ እንታይ ይመስለካ፣ ኣብቲ ማቻ ናይቲ ዘይግምገም ሓፈሻዊ እንዳገበረ ዝኸይድ ዘሎ በዓል ስልጣን ብመዋቕራዊ ኩሉ ነገር ተቖፃፂርዎ እዩ ዘሎ። ንኣብነት ማሕበራት፣ ሚድያ፣ ላዕለዎት ትካለት ትምህርቲ፣ ናይ ኢኮኖሚ ትካላት ወዘተ እዚ ጭቡጥ ፍረ ነገር እዩ። እዚኦም ድማ እቶም ዝግምገሙ ዘለዉ እዮም። እሞ አዚ ኩሉ ሒዘሞስ ከመይ ኢሉ ክፍታሕ ይኽእል? ሐዚ ኸ ብኸምኡ ከም ዘይትኸዱ እንታይ ውሕስና ኣለና?  

እዚ ክፍታሕ ዝኽእል እታ ሒዝናያ ዘለና ገምጋም ንታሕቲ እንተወሪዳ እያ። ማሕበራት ነፃ ኮይኖም ክንቀሳቀሱ ኣለዎም። ማሕበር ሓረስቶት ረብሓ ሓረስቶት እዩ ከነፅር ዘለዎ፤ ማሕበር መናእሰይ እውን ንረብሓ መናእሰይ እዩ ክቃለስ ዘለዎ። ማሕበር መናእሰይ ረብሓ ህወሓት ኣብ ምንፃርን ምርግጋፅን ዝሰርሐሉ ምኽንያት የለን። ኣብ ውሽጢ ማሕበር መናእሰይ ኣባላት ህወሓት ዝኾኑ ኣሽሓት ክህልዉ ይኽእሉ እዮም፣ ክህልዉ እውን ኣለዎም። ግን ማሕበር መናእሰይ ኣብ ክንዲ ናይ መናእሰይ ረብሓ ዘሕሉ ቀጥታ ናይ ህወሓት ረብሓ ናብ ምሕላው እንተኸይዱ ካብ መሰረቱ ይንፀል ኣሎ ማለት እዩ። እዚ ምትዕርራያት እዩ ዝድሊ። ማሕበር ደቂ ኣንስትዮ እውን ሚሊዮናት ንህወሓት ዝድግፋ ወይ ኣባላት ኮይነን ክቕፅላ ይኽእላ እየን። እንተኾነ ማሕበር ደቂ ኣንስትዮ ብቐዳምነት ከረጋግፅ ዝኽእል ረብሓ ደቂ ኣንስትዮ እዩ። ስለዚ ህወሓት ናይዚ ኩሉ ረብሓ ሕብረተሰብ ከነፅር ይደሊ። ግና ረብሓ ህወሓት ከነፅሩ ዝግበኦም እቶም ማሕበራት ክኾኑ ኣይግባእን። ስለዚ እዚ ምትዕርራያት ከግበር ዝግበኦ እዩ ማለት እዩ።

ውራይና፦ ሕዚ ግን ክኸብድ እዩ፣ ንምንታይ መሲልካ ጠቕላላ እዚኦም ኢዮም ኣብኡ ኣትዮም ዘለዉ፤ ካብኡ ወፂኦም ክሓስቡ ኣይኽእሉን…..

እሞ ንምንታይ ዲዩ ቃልሲ ኣድልዩና? ካብ ዕርቂ ናብ ቃልሲ ክንኸይድ ኣለና ንብል ዘለና ንምንታይ እዩ፣ ዕርቂ ዝድለ እንተኾይኑ እቲ ሽግር ኣይትፈትሖን ኢኻ።

ውራይና፦ እወ፣ እሱኹም ሕዚ ገምጋም ገምጊምኩም ሽግር ኣፈፃፅማ ናይቲ ዋና መሪሕነት ፈፃሚ ኣካል ወይ ስትራተጂክ መሪሕነት እዩ ኢልኩም ኣለኹም። በዙሓት ሰባት ግን ኣይፋል፣ እዚ ኣይኮነን፤ ካብ መፈለምትኡ ጀሚሩ እቲ መሰረታዊ ፅንሰ ሓሳብ ውድብ ካብ ኣይዲየሎጂ ጀሚሩ ጨቋኒ እዩ። ሓደ ወያናይ ዴሞክራዊ ዝብሃል ስቕ ኢልካ ዘየለ ነገር እዩ። ካልኣይ ድማ እቲ ልምዓታዊ መንግስቲ ዝበሃል ናይቲ በዓል ስልጣን መአከቢ ክራይ እዩ። መጨቆኒ እንበር ገምጊምካ ለውጢ ዝመፅእ ኣይኮነን ዝብሉ ኣለዉ? ብስሩ ሐዚ እውን ምግጅጃልን ምጥቕቓዕን ዝነበሮ እዩ እውን ዝብሉ ኣለው?

ገሊኡ ሰብ እታ ዝፈልጣ ጥራይ እዩ ዝዛረብ። ናቱ ዴሞክራሲ ናይ ጭቆና ዴሞክራሲ እዩ። እታ ዝፈልጣ እዩ ዝዛረብ፣ ስለዚ ሰብ ዘይፈልጦ ክዛረብ ኣይኽእልን። ኢህወዴግ ዝኽተሎ ዴሞክራሲ ወያናይ ተባህለ ልምዓታዊ ተባህለ ናይ ህዝቢ ሓፈሻዊ ተረባሕነት ዘረጋግፅ ግን ድማ ሓፈሻዊ ተረባሕነት ህዝቢ ክተረጋግፅ እንተኾይንካ ብነፃነት ተሳትፎ ህዝቢ ዘኽብር ስርዓት ክህልወካ ኣለዎ። ነፃነት ህዝቢ ኣብ ምርግጋፅ ከምኡ ዓይነት ኣተሓሳስባ ዘለዎም ሰባት እንተሃልዮም ኣብኣ ኣካል ናይቲ ሽግር ኮይኖም ክቕፅሉ እዮም። ነዚኦም እውን ንፈልዮም ኢና ዘለና።

እዚ ሕዚ ዝነበረ ገምጋም እውን ብሙሉእ ስምምዕነት ‘ዩ ተወፅኡ። ሽግር ኣለና ኢሉ ዝኣምንን፣ ሽግር የብልናን ኢሉ ዝዓገበን እዩ፣ እቲ ኣፈላላይ ዘሎ። ኣይ ጌታቸው ሕመቕ የብሉን፣ እከለ ሕመቕ የብሉን ዝብል ኣይኮነን እቲ ክርክር። ሕመቕና ተቐቢልና ክንመሓየሽ ኣለና ዝብል፣ እቲ ዝሰራሕናዮ ዝዕግብ እዩ ዋላ ሓረስታይ የንፀርፅር፣ ስለዘይተረደኦ እዩ ዝኣምን። ፅቡቕ ሰሪሕና ኣለና ዝብል። እዚ እዩ እቲ ኣፈላላይ። ኣብ ሕመቕ ዘሎን ዘየለን፤ ዝሰረቐን ዘይሰረቐን ተባሂሉ ኣይኮነን መብዛሕቲኡ እቲ ገምጋም ተኻይዱ። ካብ ሽግር ንምውፃእ ድሌት ዘለዎን ድሌት ዘይብሉን እዩ። ድልው ዝኾነን ዘይኮነን።

ርድኢት ዴሞክራሲ ህወሓት/ኢህወደግ ፍትሓዊ ተጠቃምነት ህዝቢ ምርግጋፅ እዩ፣ ተጠቃምነት ህዝቢ ክተረጋግፅ እንተኾይንካ ድማ ተሳትፎ ህዝቢ ብነፃ ዝረጋገፀሉ ስርዓት ምፍጣር ናይ ግድን እዩ። ኣብዚ ናይ ርድኢት ዓንቀፍቀፍ ክህሉ ኢዩ። ገሊኦም ኩነታት ኢትዮጵያ ዘይተረድአ ሸቃላይ ጥራይ ሒዝና ኢና፣ ገሊኡ ንእገለ ጥራይ ሒዝና ኢና ዝብል ኣሎ። ሕዚ ከም ፖሊሲ ፍትሓዊ ተጠቃምነት ህዝቢ ዘረጋግፅ ፖሊሲታት ኣለዉና፣ ብተግባር እውን ምስ እዚ ኩሉ ዓንቀፍቀፍና ናይ ሚሊዮናት ህይወት ቀይሮም እዮም። ሕዚ ንምንታይ ኢና በቲ ዘድሊ ፍጥነት ስግግር ከነምፅእ ዘይካኣልና። እቲ ዝበልክዎ ናይ ልዑል ጥንቃቐ ምውሓድ፣ ገምጋምና (skin deep) እዩ፣ ኣድራሻ የብሉን፣ ማሕበራዊ መሰረትና እውን ጠሊምና ናይ ባዕልና ረብሓ ኣብ ምርግጋፅ ጥራሕ ግዜና ስለንሕልፍ ማለት እዩ። ስለዚ ለውጢ የድልዮ እዩ። ካብ ዕርቂ ናብ ቃልሲ ወሪድና፤ ናይ ብሓቂ ተቐላሊስና፣ ተሳትፎ ህዝቢ ኣረጋጊፅና፤ ምቅልላስ ማለት ኣነን ጌታቸው ኣረጋውን፣ ኣነን ደብረፅዮንን ወይ ኣነን ኣባይ ወልዱ ንገብሮ ሙጉት ጥራይ ክኸውን ኣይክእልን። እሱ ሓደ መርኣያ ክኸውን ይኽእል እዩ። ህዝቢ ዘይተሳተፈሉ ምቅልላስ ምንም ዓይነት ለውጢ ኣየምፅእን እዩ። ስለዚ ህዝቢ ክሳተፍ ኣለዎ፣ ክሳተፍ እንተኾይኑ ከምቲ ዓንተወይ ዝበልኩኻ ናይ ባዕሉ ረብሓ ዘነፀራ ማሕበራት ክሳተፋ ዘኽእል ክነታት እንተተረጋጊፁ እዩ። እዚ ንምፍጣር ቃልሲ እዩ ዘድሊ፣ ዕርቂ ኣይኮነን።

ውራይና፦ ብናይ ቀደም ዕጥቃዊ ቃልሲ ልምዲ፣ ኣረኣእያን ኣተሓሳስባን ዝተዋቐረ ኣሰራርሓታትን ኣካይዳታትን ኣሎ ሓደ፣ ስለዚ እዚ ከይዱ ክሳብ ክኸዶ ዘኽእል ከይዱ እዩ እሞ ንሐዚ ኣየክይድን፤ ብስሩ ውድብ ህወሓት ኣብ ዘይምለስ ብርኪ (point of no return) በፂሑ እንዳሃለወ ስቕ ኢልካ ዓቕሊ ፅበት ምንቅስቓስ እዩ ዝግበር ዘሎ፤ ስለዚ ህወሓት ናይ መፃኢ ወይ ናይ ሕዚ ዘሎ መድረኽ ውድብ ምዃኑ የፀገሞ እዩ ዝብሉ ኣለው። ንዙይ ከመይ ትሪኦ? ህወሓት ናይ ሎሚን ቀፃሊን መድረኽ ውድብ ክኾን ይኽእል?

ህወሓት ናይ ህዝቢ ትግራይ ብምዃኑ ጥራይ፣ ህዝቢ ትግራይ ንህወሓት ስለዝፈጠረ ጥራሕ ህዝቢ ትግራይ እንዳደገፎ ክቕፅል ኣይኽእልን። ኣብ ስርቅን ኔትዎርክን ዝጠሓለ ህወሓት ናይ ህዝቢ ትግራይ ኮይኑ ክቕፅል ኣይኽእልን። ስለዚ ህወሓት ክብሪ ህዝቢ ትግራይ ክዕጠቕ ኣለዎ። ደገፍ ህዝቢ ትግራይ ክዕጠቕ ኣለዎ። ስለዚ ከገልግል ዘለዎ ህወሓት እዩ።

ውራይና፦ ኣወዳድባታቱ ይፈቕደሉ ድዩ እኮ እዩ?

ኣወዳድባታቱ ዘይፈቕደሉ ምኽንያት የለን። ተሳትፎ ህዝቢ ከረጋገፅ ኣለኒ ዝብል ኣወዳድባ ኣሎ፣ ሕዚ እቲ ፀገም ናይ ኣረኣእያ እዩ። ናይ ህወሓት ህዝቢ ብሚሊዮናት ኣብ ምምሕዳር ዝሳተፈሉ ኩነታት ክፈጥር ኣለኒ ዝብል እዩ። ብተግባር ህዝቢ ብሚሊዮናት ኣብ ምምሕዳር ኣሳቲፍና ናይ ባዕሉ ረብሓ ከነፅር ፈቂድና ዶ ኣይፈቐድናን እዩ እቲ ዓቢይ ሽግር። እሱ ንምፍቓድ ዓብዩ ፀገምና ኣረኣእያ እዩ። ሕዚ እቶም ዝበልካዮም ኣብ ቀደም ዝጠሓሉ ሰባት ተመፅእዮም፣ ገሊኦም ወፂኦም እዮም፣ ብሓድሽ መንፈስ ክዕወት ኣይኽእልን። ኣነ ኣብ ዕጥቃዊ ቃልሲ ኣይተሳተፍኩን። ስለዚ ኣነ ኣብ ዕጥቃዊ ቃልሲ ልምዲ የብለይን። ካብቲ ዕጥቃዊ ቃልሲ ክትሕበነሉ ክትኾርዐሉ ዝግባእ ኣሎ እዩ። ኣብዚ ናይ ሕዚ ኩነታት ግን ዘድልየካ ኣገባባት ናይ ግድን ናይ ዕጥቃዊ ቃልሲ ኣይኮነን። ካብ ዕጥቃዊ ቃልሲ ክድገም ዘለዎ ፅንዓት፣ ናይ ምቅላስ መንፈስ … እዚ ኹሉ ክትወስድ ኣለካ። ክብርታት ኢኻ ትወስድ። እንተዘይኮይኑ ህወሓት ናይ ሎሚን ናይ ቀፃሊ ወለዶ ውድብ ክኸውን ዘኽእሎ ሓሳባት ኣለዎ። እታ መፍትሒ እውን ናይ ሕዝን ናይ መፃኢ ወለዶ ውድብ ምግባር እዩ።

ውራይና፦ ኣብተን ኣለወኦ ትብለን ዘለኻ ሓሳባት ግና እንታይ መሱሉካ፣ ካልአት ሰባት ዝሓሰብዎ ሓሳብ እዩ። ከም ሓድሽ ህይወት ክትህቦ ወይ ካልእ ከም ሓድሽ ክሕሰብ እንተዘይተፈቂዱ፣ እስኻ ኣብ ዘይሓሰብካሉ ከመይ ከተፈፅም ትኽእል? እቲ ሓሳቢ ካልእ እቲ ፈፃሚ ካልእ እንተኾይኑ ከመይ ኢሉ ውፂኢታዊ ይኸውን?

ኩሉ ወለዶ ናይ ባዕሉ ሓሳብ ናይ ግድን እንዳፈጠረ ክኸይድ ኣለዎ ማለት ኣይኮነን። (እኒ ማርክስ ሓደ ግዜ ዝሓሰብዎ እኮ እዩ ክንደይ ዘንቀሳቐሰ) ዝሰርሕ ሓሳብ እንተኾይኑ ክቕፅል ኣለዎ። ግና ክውንኖ ኣሎ፣ ክፀዓን የብሉን፤ ክሰርፅ ጥራይ የብሉን ብኽትዕ ክሰርሕ ኣለዎ፤ ክፀዓን የብሉን። ሓሳብ ክፀዓን ኣይኽእልን። ዋላ ፅቡቕ ሓሳብ ክፀዓን የብሉን። እንተተፃዒኑ ከጥፈአካ እዩ።

ውራይና፦ ስለዚ እንታይ እዩ እቲ መፍትሒ?

እቲ መፍትሒ ክውንኖ እዩ ዘለዎ። ኩሉ ግዘ ብግልፂ ንኽትዕ ክቐርብ ኣለዎ። እዚ ሓሳብ እዚ ከቐፅለና ይኽእል ዶ? (ገሊኡ ኩለን ሕቶታት ተመሊሰን እየን ዝብል ኣሎ፤ ዋእ! ኩለን ሕቶታት ተመሊሰን? ክበሃል አኮ የብሉን) እስከ እንተነኣሰ ኣብዚ ኩነተታ ከመይ ገይርና ኢና ንፍፅመን ንዝብል ዘይተመለሰ ክህሉ ስለዝኽእል ክትዕ ክግበር ኣለዎ። ገሊኦም መልሲ ተወዲኡ ኢሎም ዝኣምኑ ኣለዉ። ሕዚ ንኣብነት መለስ ዜናዊ ዝመርሖ ዝነበረ ውድብ እዩ ህወሓት/ኢህኣዴግ፣ መለስ ዜናዊ በብመዓልቱ ዝመሃር፣ ሓሳባትና ክንፍትሽ ኣለና ኢሉ ዝኣምን። ኣብ ሕድሕድ መዓልቲ ኣብ ምሕዳስ ዝኣምን መለስ ሒዝካስ ኩለን ሕቶታት ተመሊሰን እየን ምባል ካብ ዕግበት ንላዕሊ ድንቁርና እውን እዩ። ስለዚ ሓሳባት ንኽትዕ ክቐርቡ ኣለዎም፣ እቲ ውድብ ሓሳብ ዝፈርሕ ውድብ ኮይኑ ኢና ንብል ዘለና። ብከይዲ እቲ ኣመራርሓ ንህወሓት ብልክዑ ክሰፊያ ደልዩ። ህወሓት ዕላማኣ ህዝቢ ክተገልግል ምዃና ተሪፉ ናይ ዝተወሰኑ ሰበ ስልጣናት ጥቕሚ ክተገልግል ክትከውን እዩ ተገይሩ። እዚ ክጠፍእ ኣለዎ። እዚ እንተዘይጠፊኡ ዓዲን ህዝብን ከነጥፍእ ኢና። እዚ እዩ እቲ ዓብይ ነገር። መለስ ኣብ ናይ ተሃድሶ ፅሑፍ ዝብሎ ነገር ኣሎ። ህዝቢ ብነፃነት ዝንቀሳቀሰሉ ውዳበ እንተዘይፈጢርና፣ ሕዚ ንኣብነት ሓረስታይ ምህርቲ እንተረኺቡ ፀረ-ዴሞክራሲ ናይ ምሽካም ዝንባለ ኣለዎ። ባዕልና ኣገዲድና ግና ሃዋህው ዴሞክራሲ ፈጢርና ነፃ ተሳትፎ ህዝቢ ከነረጋግፅ ኣለና። ንሕና ነጣይሾም ማሕበራት ልክዕ ከምቲ ደርጊ ዝገበሮ ንፀረ-ህዝቢ ስርዓት ከገልግሉ ዝኾንሉ ዕድል ሰፊሕ እዩ። እሱ ክተርፍ ኣለዎ። ምኽንያቱ፣ ፀኒሑ ፀኒሑ ዓገብ ዝብል ኣብ ንስእነሉ እዋን ህዝቢ ጠጠው ከብለና ዝግደደሉ ኩነታት ክፍጠር እዩ። ሽዑ ግን ህዝቢ ጠጠው ከብለና እንተኾይኑ ዓዲ ብዘጥፍእ ኣገባብ ክኾን ይኽእል እዩ። እዚ መለስ ቅድሚ 15-16 ዓመት ዝፀሓፎ እዩ። እዚ ንምንታይ እዩ ዝኸብደና። ህዝቢ ኣገዲዱ ጠጠው ከብለና እንተኾይኑ ዓዲ ክትፈርስ ኢያ ኢልዎ። ሕዚ ህዝቢ በብመዓልቱ ኣካይዳና ክፍትሾ ዘኽእሎ ነፃ ኣወዳድባ ክህልዎ ኣለዎ። ሕዚ ሓድሽ ነገር ክፈጥር ኣይኽእልን፣ ግና ኩሉ ግዘ ክንካተዐሉ ኣለና።

ውራይና፦ ብዝኾነ ኣብ ገለ ዓበይቲ መራሕቲ ህዝቢ እንዳሰማዕና መፂና ኢና፣ ውልቀ ሰባት ወይ ሊሂቃን/ቁንጮ (elite) ኢና ዘይሰማዕና ዝብል ኣረኣእያ ኣሎ። ግና ልሂቕ (elite) ክስማዕ የብሉን ዝብል ካበይ ዘመፀ እዩ? እዚ ክእረም ኣለዎ ኣይትብልን?  

ልህይቅ በብደረጅኡ ክስማዕ ኣለዎ። ነገር ግን ሓደ ገስጋሲ ውድብ ናይ መጀመሪያ ክሰምዕ እንተኾይኑ ህዝቢ እዩ ክሰምዕ ዘለዎ። ልህይቅ ናይ ባዕሉ ፀቢብ ረብሓ ሒዙ እንተመፂኡ ክስመዐሉ ዝኽእል የለን። ልሂቅ ናይ ህዝቢ ቁምነገር ሒዙ ይመፅእ ዶ? እወ ክመፅእ ይኽእል እዩ። ግቡእ ትንታነ እንተሃልዩካ ግና ገስጋሲ ዝብሃል ውድብ ንህዝቢ ክሰምዕ ዝኽእል እዩ። ልሂቅ ፀቢብ ረብሓ ኣለዎ። ኣነ ይፈልጠልካ ዝብል ማለት እዩ። ህወሓት ናብ ቁንጮነት (elitism) ትኸይድ ኣላ እንዳበልና ከም ሓድሽ ካልእ ልሂቅ ገልቢጥና ስለዝሰማዕና ሽግር ክንፈትሕ ኪኢልና ማለት ኣይኮነን። ንህዝቢ ብግቡእ ክንሰምዕ ኣለና። ህዝቢ እንታይ ክብል ይግበኦ ኢልና ንሓስቦ ኢና ክንሰምዕ ዘለና።

ውራይና፦ እወ፣ ግና ነቲ ህዝቢ ብግቡእ ዝርድኡ ሓሳባት ዘለዎም ሰባት ካብቲ ዋና መስመር (mainstream) ወፃኢ ኣለዉ….

መን እዮም እዚኦም?

ውራይና፦ ንኣብነት ኣነ።

ሓሳብ ክንፈርሕ የብልናን። ንባዕልኻ ከም ልሂቅ ተቖፂርካ…

ውራይና፦ ኣይ ናብ ካልእ ከብል ማለት እከለ ግብል ስለ ዘይደለኹ እየ። ሕዚ ፀገም ህዝቢ ብደንቢ ዝርዳእ በዚ ክፍታሕ ይኽእል እዩ ኢሉ ዝካታዕ ሰብ እየ ዝሓስብ ዘለኹ….

ኩሉ ክስማዕ ኣለዎ። ትሰምዕ ግና ኣብ መወዳእታ ፀቢብ ረብሓ ሊሂቅ ንምስማዕ፣ ናይ ህዝቢ ንምርዳእ መፅናዕቲ ዝገብሩ ሙሁራን ኣለዉ። ሓሳብ ዘይፈርሕ ውድብ ክኸውን ኣለዎ። ናይ እኒ እገለ ናይ እኒ እገለ ኢሉ ዝፈርሕ ፍቖዶ ማሕበራዊ ሚድያ ዝተፃሕፈ እንዳረኣየ እንዳባህረረ ዝሓድር ኣመራርሓ ክህሉ የብሉን። ሓሳብ ዘይፈርሕ ኣመራርሓ….፣ ህወሓት ሓሳብ ፈሪሑ ኣይፈልጥን ነይሩ ቀደም እውን። ስለዚ ንሱ ክንመልሶ ኣለና። እዚ ዘሎ ኩነታት ዝጠልቦ ኣድላዩ ለውጥታት ኣሎ፣ ዘሰክፍ ነገር የብሉን። ናብ ህዝቢ እንተወሪድና እቲ መልሲ ኣብኡ ትረኽቦ ኢኻ፣ እቲ ልሂቅ እውን ኣብ ምንፃር ረብሓ ህዝቢ ዝሓሸ ተራ ክህልዎ እንተኾይኑ እሱ እውን ክትሰምዖ ኣለካ።

ውራይና፦ ካብቲ ዝነበረ ዓብዩ ሕመቕ ሓደ ሓሳብ ይቐርብ እሞ እቲ ሓሳብ እንታይ እዩ ዘይኮነስ መን ኢልዎ ዝብል እዩ። እዚ ብዙሕ ጎዲኡ እዩ። እንታይ ይራአየኒ መሲሉካ፣ ሓደ ሰብ ከም መጠን ትግራዋይ ንዓደይ ካብ ምፍታው ዘለኒ ሓሳብ ከካፍል ይኽእል እየ፣ ኣባል ህወሓት ዘይክኸውን ይኽእል ህወሓት እውን ዘይክትደልየኒ ትኽእል ኢያ። ግና ኣካል ምንቕስቃስ ለውጢ ናይ ትግራይ ክኸውን ኣለኒ። ከምኡ ማለት ሓቛፋይ ዝኾነ፣ ሓቛፋይ ክብለካ ንዓዱ ኣበርክቶ ዝገብረሉ መንገዲ እንተሃልዩ..

ይትረፍ ዶ ዓዱ ኮይኑ፣ ካብ ደገ ዝመፅእ እኳ ኣበርክቶ ዝገብር እንተኾይኑ ክትቕበል ኣለካ። ምቹው ክኸውን ኣለዎ። እንታይ መሲሉካ ናይ ባዶ ድምር (zero-sum game) ውፅኢት ዝብሃል ኣሎ። ንሓደ ዓወት፣ ንቲ ካልእ ስዕረት ዝኾነሉ ኣተሓሳስባ ሒዝካ ለውጢ ክተምፅ ኣይትኽእልን። ኣንስታይን “ቀደም እቲ ሽግር ዝፈጠረ ኣተሓሳስባ ሒዝካ ነቲ ሽግር ክትፈትሕ ኣይትኽእልን” ይብል። ነቲ ሽግር ዝፈጠረ ኣእምሮ ሒዝካ ነቲ ሽግር ክትፈትሕ ኣይትኽእልን። ስለዚ እቲ ኣእምሮ ክልወጥ ኣለዎ። ኣብዚ ክንረዳዳእ ክንክእል ኣለና። ህወሓት ንህዝቢ ትግራይ ዝጠቅም ሓሳብ ዘለዎ ግና ኣባል ህወሓት ዘይኮነ ክትሓቁፍ ኣለዋ። ግቡኡ እሱ እንዲዩ። ረብሓ ህዝቢ ትግራይ ምሕላው እንተኾይኑ ረብሓ ህዝቢ ትግራይ ከጠናክር ዝኽልእ ማለት ብናይ ባዕሉ መንገዲ ጀሆባ ስለዝኾነ፣ ፕሮስቴንታንት ስለዝኾነ ዋላ ህወሓት ክኸውን ዘይደሊ ሰብ ክህሉ ይኽእል እዩ። ንዑዑ ናይ ምሕቛፍ፣ ናይ ምስማዕ ግቡእ ኣለዋ፣ ሰናይ ድሌት ጥራይ ክኸውን ኣይኽእልን። እቲ መዐቀኒ ብዓይኒ ምጥንኻር ረብሓ ህዝቢ ትግራይ እንታይ ግደ ኣሎዎ እዩ። ካብኡ ወፃኢ ንዓና ዝጥዕመና ንዓና ዝመስለና ዝብል ዘረባ ኢሊቲስት ወይ ፅግዕተኛነት እዩ። እዚ ክንቅይር ኣለና። ሕዚ መናእሰይ ትግራይ ተኺእሎም ህወሓት ይኹኑ፣ ከም ከማይ ህወሓት ኮይኖም ኣብ ውሽጢ ኮይኖም ዝውቃዕ እንዳወቅዑ በቲ መስመር እንዳተጋደሉ እንተዝኸዱ ደስ ምበለኒ። ልዕሊ ኩሉ ግና ረብሓ ህዝቢ ትግራይ ናይ ባዕሎም ረብሓ ኣርቲኩሌት ብዝገብርሉ ኣገባብ ክውደቡ ክኽእሉ ኣለዉ። ኣብዚ ብስሩ ደንገርገር ክህሉ የብሉን።  

ውራይና፦ ሕዚ ንስኻትኩም ካብቲ ዝነበረ ዝሓሸ ብርግፅ ካብቲ ን10 ገለ ዓመታት ዝነበረ ፅቡቕ ዝብሃል ገምጋም ተኻይዱ ካብቲ ኣዳራሽ ዝነበሩ እስኻ እውን ሓደ ነይርካ፣ እቲ ዝበለፀ ሰብ መፂኡ ኣሎ። እንተነኣሰ ህወሓት ውሁድ ዝኾነ፣ ሓደ መሪሕነት ኣለዋ ማለት እዩ። ክልወጥ ኣለኒ ዝብል ዝነበረ እውን እዩ። እዚ እቲ ወነ ሒዙ ንዝተወሰነ ክወስደና ይኽእል እዩ ኢለ የተስፉው እየ። ግና በዚ ተፈጥራዊ ዝኾነ ባህሪ ስልጣን ናብኣ ከይኣቱ እንታይ መአረሚ ኣሰራርሓ (corrective mechanisn) ክጥቀም ኣለዎ?

መጀመሪያ እዚ ሕዚ መፂኡ ዘሎ ካብቲ ዘሎ እኩብ ንምልዋጥ ድልው ዝኾነ ሓይሊ እዩ መፂኡ። ኣብዚ ግልፂ ክንከውን ኣለና። ኣብኣ ተመሲሉ ናብ ዕግበት ከይኣቱ እንታይ ኢና ክንገብር ዝብል፣ ነዚ እኮ እዩ ሓፋሽ ዝውደበሉ ኣሰራርሓ ዴሞክራሲያዊ ክኸውን ኣለዎ። ጌታቸው ኣረጋዊ ትፅሕፎ ፅሑፍ ንዓይ ከይድቅስ ድቃስ ዝኸልኣኒ ክኸውን ኣለዎ። ቃልሲ ንድቃስ ወይ ንምቸት ኢልካ ትሰርሖ ኣይኮነን። ስለዚ ተዃሳሓይ ነገር ክትፈጥር ኣለካ። እታ መለስ ኣብታ ህዳሰ ዝፃሓፋ፣ ከይንድቅስ ዝገብረና በብ መዓቱ ዝቕጥቅጠና ህዝቢ ክንፈጥር ኣለና፣ ንሱ ንምፍጣር ድማ ሰናይ ድሌት ኣለኒ ምባል እኹል ኣይመስለንን፣ ቃንዛ ክትወስድ ድልው ክትከውን ኣለካ፣ ዘይለመድካዮ ፀርፊ ክትሰምዕ ድልው ክትከውን ኣለካ። ንገሊኦም ሕዚ እንታይ እዩ ዘሰክፎም፣ ንእገለ ንእገለ ዝዕንድርሉ ኩነታት እንተፈጢርና ደኣ ናብ ድሕሪት ኢና ክንምለስ ዝብል ኢዩ። ሕዚ እዚ ናይ ቖርበት ይኸውን ኣሎ፣ ናይ መንነትካ፣ ክብርኻ ይኸውን ኣሎ። ግና ናተይ ክብሪ ልዕሊ ክብሪ ህዝቢ ትግራይ ወይ ኢትዮጵያ ክመፅእ ኣይኽእልን። ኣብኣ ድልዋት ክንከውን ኣለና። እታ ሓንቲ ዘላ ማሕበራዊ ውሕስና ናይ ህዝቢ ምንቅስቃስ ምውላዕ እያ። ህዝቢ ነቶም ፖሊሲታት ይኹኑ ስትራተጂታት ክውንኖም ኣለዎ፣ ኣባልነት ብዘየገድስ ማለት እዩ። ኣነ እኮ ሰላም ክኾን ይደሊ እየ። ንምንታይ ካብ መሪሕነት ወፂአ ናብ መምህርነት ክምለስ ብዘይ ስኽፍታ ዝንቀሳቀሰላ ዓዲ ክትህሉ እየ ዝደሊ። እሳ ክትፍጠር እንተኾይና ንዓኻ ዝኸላእኽዋ ነፃነት ፅባሕ ኣነ እውን ዝኽልከለሉ ዕድል ከምዘሎ ብደንቢ ይርዳእ እየ። ስለዚ እታ ክትፍጠር ዝደልያ ትግራይ/ኢትዮጵያ ነፃነተይ ክተኽብረለይ ኣለዋ። ኩሎም መናእሰይ በዚ ክንቀሳቀሱ ክኽእሉ ኣለዎም። ካብኡ ወፃኢ ንዓይ ስለዝጠዓመኒ ንጌታቸው ከዕድሞ እየ፣ ንዓይ ስለዘይጠዓመኒ ንጌታቸው ከርሕቆ እየ ዝብል ዘረባ መጥፍኢ እዩ። ዓዲ እውን የጥፍእ እዩ፣ ህዝቢ እውን የጥፍእ እዩ፣ ንዓይ እውን ኣብ መወዳእታ የጥፈአኒ እዩ።

ውራይና፦ ኣብቲ ናይ ህወሓት መሪሕነት ኣብ ናይ ሃገራዊ ጉዳያት ሚሒር ምፅማድ ኣሎ ዝብል ካብቲ መንእሰይ ይቐርብ እዩ። ስለዚ እቲ ዋና መሪሕነት ትግራይ ኣብ ትግራይ ክኸውን ዘለዎ፣ ኣብ ትግራይ ለውጢ እንተምፂኡ እዩ ንኢትዮጵያ ኣበርክቶ ክገብር ዝኽእል፣ እንተዘይኮይኑ ምንስፋፍ እዩ ዝኸውን ዝብል ኣሎ፤ ንዙይ እንታይ እዩ መልስኻ?                                            

ትኽክል እዩ። እቲ ዋና ትኹረት ኣብ ትግራይ እዩ ክኸውን ዘለዎ። ማለት መሰረትካ ትግራት እዩ። ኣብ ትግራይ ዝወደቐ ህወሓት ኣብ ማእከል ዓዲ ኣብ ምሑምዛቕ ክኣቱ ይኽእል እዩ፤ ግና ለውጢ ከምፅእ ኣይኽእልን። ምንም ተርእዮ ነገር የለን። ኣብ ትግራይ ሰናይ ምምሕዳር ዘየዕሰለስ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዴሞክራሲ ብዴሞክራሲ ገይርዋ ዝብል ከመይ ኢሉ ይመፅእ። ከምኡ ዓይነት ኣገባብ እውን የለን። ህወሓት ንበይኑ ዝድነቐሉ ኣጋጣሚ እውን ኣይፍጠርን። ስለዚ እቲ ናይ መጀመርታ ስርሑ ኣብ ትግራይ ዝሓሸ ኩነታት ምፍጣር እዩ። ትኹረት ክግበር ኣለዎ ማለት መን ኣበይ ክምደብ ኣለዎ ብዝብል ዝግለፅ ክውሰድ የብሉን። ኩሉ ንህዝቢ ግብእ ዘለዎ ስርሑ ክሰርሕ ኣለዎ፣ በብመዓልቱ ወረዳ ዘመሓዳድሩ፣ ዞባ ዘመሓዳድሩ ሰባት ረብሓ ህዝቢ የኽብሩ ዶ ኣየኽብሩን በብመዓልቱ ክፍተሽ ኣለዎ። እዚ ምስ ህዝቢ ኮይንና ንሰርሖ ስራሕ እዩ። እሱ እዩ እቲ ዓብዩ ትኹረት። ደሓር ከም ኢትዮጵያ ድማ ምስ ካልኦት ውድባት፣ ምስ ህዝቢ ኢትዮጵያ ኮይንና ኢትዮጵያ ዝሓሸት ዓዲ ትኾነሉ ነገር ኣብ ምምችቻው ናይ ባዕልና እጃም የድሊ አዩ። ነዚ እውን ዕዉት ቃልሲ የድሊ እዩ።

ውራይና፦ ኣብቲ እዋን ገምጋም ናይ ህወሓት፣ ብወገን መሓዙት ውድባት ብፍላይ ብወገን ኦሆዴድ ብትኹረት ምክትታል ነይሩ። እቲ ዝግበር ዘሎ ገምጋም ንዓና ኣብ ግምት ኣእትዩ ማለት ንሕና ዝገበርናዮ ምንቕስቃስ ኣብ ግምት ኣትዩ ዝካየድ ዝብል መንፈስ ነይሩዎ….

ኣይፋል፣ ጌጋ እዩ። ኣይነበረን። ንሕና ዘልዓልናዮ ዝተወሰነ ኣሎ፣ ምስ ውድባት ዘለና ዝምድና ዝምልከት ዝተራኣዩ ድኽመታት እንተሃልዮም ዝተወሰነ ኣልዒልና ዘቲና ኢና። መብዛሕቲኡ ግና ኣብ ትግራይ ዝሰራሕናዮ እዩ። ዳርጋ ኩሉ ዘተና ኣብ ትግራይ እንታይ ለውጢ ኣምፂና ዝብል እዩ። መናእሰይ ትግራይ ከመይ ኣሳቲፍና እያ ትብል። ሙሁራን ትግራይ ኣሳቲፍና ዶ ኣየሳተፍናን፣ ናብራ ሓረስቶት ቀይርና ዶ ኣይቀየርናን፣ ስግግር ኣምፂእና ዶ ኣየምፃእናን።(ኣዲስ ኣበባ ከመይ ተቀቢሎሙና፣ መን ኣጣቒዑልና ዝብል ዘረባ እውን ኣይመፀን)። ኣብኡ ግና ዝምድና ውድባት ንመስመር ምጥባቕ ሓደ መግለፂ ስለዝኾ ኣብኡ እውን መትከላዊ ብዝኾነ ዝሓምዘቖ ዶ ኣሎ? ዘበላሸናዮ ኣሎ ዶ? ኢልና ምናልባት ዝተወሰለ ኣልዒልና ኢና። ካብኡ ወፃኢ ብኣዴን እባ ኦህዴድ እባ ኢሶዴፓ እባ ዝብሃል ምይይጥ ኣይነበረን።

ውራይና፦ ምዕራይ ህወሓት ግና ንኻልኦት ይሕግዞም ዶ?

ክሕግዞም ይኽእል እዩ። ማለት ኣብ ኦህዴድ ኣትዪ ዘይኮነ ጣልቃ ክኣቱ ዝደሊ እንተሃልዩ ኣብ ህወሓት ብደንቢ እንተኣሪምናዮ ሰብ ዘኽብር ብፃይ ይኸውን ኣሎ ማለት እዩ። ስለዚ ብኡ መጠን ይጥቀሙ። ብተወሳኺ ተሪርካ ምቅላስ እውን ከም ኣብነት ክኸውን ይኽእል እዩ። እዚ ናይ ባዕሎም ውሳነ እዩ። ህወሓት ኣብ ካልኦት ውድባት ኣጀንዳ ከቕርብ ኣይኽእልን። እቲ ዝነበረ ተሞክሮ ግና እቲ ዝሓሸ ልምዲ ዘለዎ ወይ ዝሓሸ ኣብነት ዘርአየ እንተሃልዩ ካብኡ ትምሃር። ካብ ብኣዴን፣ ኦህዴድ፣ ደህዴን ንመሃሮ ኣሎ፣ እሶም እውን ካባና ይመሃሩ።

ውራይና፦ ገለ ተጋደልቲ ብጣዕሚ ፈተውቲ ናይቲ ቃልሲ፣ ሕዚ እቲ ውድብ ክዕረይ ድልየት ዘለዎም፣ እንታይ ዝብል ርእይቶ ኣለዎም ‘እዚ መሪሕነት እዚ ነቲ ጉዕዞ ዕጥቃዊ ቃልሲ (gracefully) ዓፅዩ ዘሰጋግር ነቲ ነዊሕ ግዘ ክወስድ ዝኽእል ሓድሽ መሪሕነት፣ እቲ ምንቕስቃስ ክመፅእ ዝኽእል ዘሰጋግር ናይ ስግግር መሪሕነት ክኸውን ኣለዎ ዝብል ኣሎ። ከመይ ትርእዮ?  

እዚ ማለት ካብ ቅንዕና እንዲዩ ዝብገስ። ኣብ ግዘ ዕጥቃዊ ቃልሲ ዝተፀንበረ ኣሎ፣ ግና ሕዚ ዓቕምን ፍልጠትን እንዳኻዕበተ ዝመፀ ኣሎ። ስለዚ እሱ ኣበርክቶ ክሳብ ዝገበረ ዘይፅንበረሉን ዘይቕፅለሉ የለን። ማለት ምስ ዕጥቃዊ ቃልሲ ዝትሓሓዝ ስነ ኣእምሮ፣ ጠመንጃ ይሽከም ስለዝነበረ ብኡ እዩ ሐዚ እውን ዝሓስብ ምባል ኣግባብነት ዘለዎ ኣይመስለንን። ስለዚ ብኩነታት እንታይ ኢና ንወስድ፣ ክልወጥ ዝደሊ ክቕፅል ኣለዎ። ኣይ፣ ናይ ቀደመይ ይሕሸኒ ዝብል ሰብ እንተሃልዩ ክወፅእ ኣለዎ። እዚ ናይ ሻዕብያ ትርኢት እዩ። ሻዕብያ ተሸኺሉ እዩ። ሻዕብያ ወፍሪ ክተት፣ ወፍሪ ፈንቅል፣ ወፍሪ ፅረግ እዩ። ካልእ ዘረባ የለን። ከምኡ ዓይነት ስነ-ኣእምሮ ዘለዎም ሰባት ኣባና እንተሃልዮም ከነልግሶም ክንክእል ኣለና። ካብኡ ወፃኢ ግና ሓድሽ ዓቕሚ እንዳፈጠረ ክቕፅል እንተኾይኑ፣ ኣጋጣሚ ወዲ 16 ዓመት ኮይኑ ጠበንጃ ተሸኪሙ ስለዝነበረ ኣይምልከቶን ዝብሃል ዘረባ ክመፅ ኣይኽእልን።

ውራይና፦ ናብ መሪሕነት ዝመፃኹም ብጉምጉጅጃልን ብከባብያውነትን ተባሂልኩም ኣለኹም፣ ርእይቶ ሓደ ሓደ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ዝተፃሕፈ እዩ….

ካብ ማሕበራዊ ሚድያ ዝመፀ ኩሉ ከም ሓቂ ክውሰድ ኣለዎ ኢለ ኣይኣምንን። ኣነ ዝተመረፅኩ ንራያ ወኪለ ኣይኮንኩን፣ ክጋደል ብዝብል እምነት እየ ተመሪፀ። ትማሊ ስለዝሰራሕኩ ‘ውን ኣይነበረን፣ ክጋደል እዩ ዝብል እምነት ስለዘሎ እዩ። ወረዳ መንደርን ወኪሉ ዝተመርፀ ሰብ የለን። ገሊኡ ስቕ ኢሉ ፀለመ እውን ኣሎ እዩ። ኣብ ዘይተወለድካሉ ዓዲ እውን ናይ ምባል ነገር ኣሎ። እዚ ብትኹረት ዝወስዶ ኣይኮነን። ዘይረብሕ እውን እዩ።

ውራይና፦ እወ ዘይረብሕ እዩ ንሱ እማ፣ ኣነ እውን ጣቛ ኣለዎ ኢለ ዘይኮንኩስ ክውቃዕ ኣለዎ ብዝብል እየ ኣልዒለዮ። ብዝኾነ ኣብቶም መሰረታዊ ሓሳብ ናይቲ ውድብ ካልእ እዋን ክንመያየጠ ኢና። ንሐዚ ብሽም መንበብቲ የመስግን።  

ኣነ እውን ብጣዕሚ የመስግን