ውራይና፦ መጀመሪያ ብጣዕሚ የመስግን። ኣብ ሃገርና ከቢድ ፖለቲካዊ ቁልውላው ኣሎ። ነዚ ድማ ኣሎ ዶ የለን ኢለ ኣይሓተክን። ርዱእ እዩ።ኣብቲን ኣብትን ጉጅላኣዊ ረብሻታት ክሳብ ሰብ ምቕታል ስለዘሎ። እዚ ዝርአ ዘሎ ቁልውላው እንታይ እዩ እቲ ምንጩ?

ተጋዳሊት ኣረጋሽ፦ ከምቲ ዝበልካዮ ኣብ ኢትዮጵያ ኣሸጋሪ ኩነታት እዩ ዘሎ። እዚ ኩነታት ዘተሓሳስብ እዩ። ንዓይ ከምዝርደአኒ መበገሲ ናይዚ ሕዚ ዘሎ ቅርሕንቲ፣ ረብሻታትን ጎንፅታትን ንሕና ካብ እንኣትወሉ ግዘ ጀሚሩ እቲ ህዝቢ ብሓፈሻ ድሕሪ ደርጊ ለውጢ ክመፅእ ይኽእል እዩ። ስለዚ ኢህኣዴግ ዝሓሸ መንግስቲ ክኸውን ይኽእል ዝብል ተስፋ ነይሩዎ እዩ። እዚ እውን ብትግራይ ወገን ጥራይ ዘይኮነስ ብኢትዮጵያ ደረጃ እውን እዩ።

ብርግፅ ኣብቲ ፈለማ እዋናት ወከልቲ ሕሉፍ ስርዓት ዝኾኑ ሓይልታት ነቲ ዘምፃእናዮ ስርዓት ከናግዑ ዝፈተንሉ እዋን ነይሩ እዩ። እንተኾነ ብዝተሰርሑ ናይ ሰላምን ምርግጋዕን ስራሕቲ ተረጋጊፁ እዩ። ብድሕሪኡ ምንቕስቃስ ገይርና መሰጋገሪ መንግስቲ መስሪትና፣ ቀፂሉ ሕገ መንግስቲ ኣፅዲቕና ኢና። ብድሕሪ እዚ ብተነፃፃሪ ዝሓሸት ኢትዮጵያ ብፍላይ መሰል ህዝቢ ዝተኸበረላ፣ ሰላምን ዴሞክራሲን ዝዓሰለላ፣ ፖሊቲካዊ ምርግጋዕ ዘለዋ፣ ብኢኮኖሚ ድማ ብስፍሓት እንዳተሰርሐ ህዝቢ ካብ ድኽነት ዝወፀላ፣ መሰላት ብሄርን ብሄረሰባትን ዝተኸበረላ ክትከውን እያ ዝብል ልዑል ተስፋ ነይሩ እዩ።

ብኡ መሰረት ክስራሕ ኣብ ዝተጀመረሉ ግና ብሓደ ግዘ ዋላ እኳ ክግበር እንተዘይተኻእለ ካብ ግዘ ናብ ግዘ ግና ዕምቆት እንዳረኸበ፣ መሰረት እንዳረኸበ፣ ስፍሓት እንዳረኸበ ኣይከደን። እዚ ኩነታት እንዳፀበበ ክኸይድ ከሎ እቲ ህዝቢ ክሳብ እቲ ንሕና ንከፋፈለሉ ግዘ ዳሓን ተስፋ ዝነበሮ ይመስለኒ። እቲ ህዝቢ ከምቲ ሕገ መንግስቲ ዘስፈሮ ከተግብርዎ እዮም ዝብል ተስፋ ነይርዎ እዩ። በቲ ዝኣተናዮ መፅብዓ ኣይንሰርሕን ዘለና ዝብል ድማ ኣብቲ ውድብ ምዕጉምጓም ነይሩ እዩ። ኣብቲ ግዘ እውን ሰፊሕ ገምጋም ክካየድ እዩ ዝብል ሓሳብ ነይሩና እዩ። እቲ ሕርሻ ዝመርሖ ኢንዱስትሪ ብግቡእ ይሰርሕ ዶ ኣሎ? በብከባቢኡ ዘሎ አካይዳ ምምሕድዳርን ስርዓት ፍትሕን ፀገማት ይገጥሞ ኣሎ፣ ስለዚ ንገምግም ኢልና ነይርና። ኣብቲ እዋን መበል 10ይ ዓመት ኮይኑና ነይሩ። ይኹን እንበር ኣብቲ እዋን ወራር ሻዕቢያ ስለዝመፀና እቲ ኩነታት ኣንፈቱ ቀይሩ እዩ። ሻዕብያ ምስ ወረረና እውን ህዝቢ ተቖጢዑ እዩ፣ መንግስቲ ዓዲ ክሕሉ ዝግበኦ መንግስቲ-ሲ ሻዕብያ ንእሽተይ ህዝቢ፣ ንእሽተይ ዓዲ ሒዙ፣ ባዕልና መሰል ምግንፃል ኣረጋጊፅና፣ እሞ ናይ መጀመሪያ ወሃብቲ ኣፍልጦ ባዕልና ኮይና ዝመስረትናዮ ንእሽተይ ዓዲ፣ ምስቲ ክብሪ ሕብረተሰብ እውን ከመይ ገይሩ እዚ ሃገር በዚ ይውረር፣ ብፖሊቲካ እውን ንሕና ዓቢ ሃገር ኢና። ስለዚ ኣብቲ ግዘ ተደፊርና ዝብል መንፈስ ተፈጢ እዩ። ስለዚ እዚ ሎሚ በሎቕ ዝብል ዘሎ ፀገማት ኣብ ነዊሕ ግዘ እንዳተደረቡ እንዳተደረቡ ዝመፁ ሽግራት እዮም። እዚ ኮይኑ ኩነታት ሻዕብያ ምስ ተፈጥረ ነቲ ኩነታት ናብ ምእላይ ኣቲና፤ ብድሕሪኡ ናብ ምፍጣር ውሽጣዊ ሽግራት ኣቲና።

ድሕሪ ምክፍፋልናን ሽግር ምፍጣርናን እውን ነገር ኣይተዓረየን፣ ሽዑ ዓበይቲ መፅበዓታት ተገይሮም፣ ተሃድሶ ተባሂሉ ዴሞክራሲ ኣይነበረን ዴሞክራሲ ክስፋሕፋሕ እዩ። ብጣዕሚ ካብ ላዕሊ ክሳብ ታሕቲ ጀሚሩ በስቢስና፣ ጨኒና ዝብሉ ቋንቋታት ናብቲ ሕብረተሰብ ተዘርጊሑ። ስለዚ እዚ ዝበስበሰ ነገር ቆሪፅና ሰንዲና ተዓሪና ክንከይድ ኢና። ዴሞክራሲ ክሰፍሕ ኢዩ። ግዕዝይና ካብ ባዕልና ጀሚርና ክንቃለስ ኢና። ስለዚ እቶም ዝበስበሱ ከነወግድ ኢና ብምባል ተኣዊጁ። ፍትሒ እውን ኣይነበረን ፍትሒ እውን ክሰፍን እዩ ተባሂሉ። ዓገቲ ዝኾኑ ባእታታት ስለ ዘግለስና ኢኮኖሚያዊ ቅልጥፍናና እውን ክሱጉም እዩ። ኣብ ዝተወሰነ ሓፂር ግዘ ናብ ማእከላይ እቶት ዘለወን ዓድታት ክንበፅሕ ኢና ተባሂሉ። እዚ ኹሉ ይሰርፅ እዩ ዘሎ። መንግስታዊ ሚድያ ብጣዕሚ እንዳሰረፀ እዩ ነይሩ፣ ብጣዕሚ እዝንኻ ክሳብ ዝደኽመካ የዋዓውዓ ነይረን።

እዚ ምስ ተባህለ ግና ብተግባር እንታይ ኮይኑ መፅእዩ? እቲ ግዕዝይና ንሕና ካብቲ ዝነበርናሉ ግዘ ብዝበኣሰ ሰፊሑ። ብሓቒ ምስፍሑ ጥራይ ዘይኮነ ብፍላይ ኣብ ሓደ እዋን ናይቲ ሕዝቢ ዝነበረ ኣመለኻኽታ እንታይ እዩ፣ ኢህኣዴግ ብግዕዝይና ዝጠልቀዩ ሓይልታት ኣይኮነን ዝፀልእ፣ ናይ ሓሳብ ኣፋላላይ ንዘሎዎም እዩ ዝፀልእ። ብግዕዝይና ኣሳቢቡ እዩ ዝኣስር ዘሎ። ናብቲ ፓርላማ ዘምፅኦም ሰባት ብግዕዝይና ዝሕመዩ ዝነበሩ እዮም። ጥራሕ ከም ኣኽላባት ዝተባህሎም ሰሚዖም እንደገና ንዓኻ ዝነኽሱኻ፣ ዝፀርፉኻ ዓይነት ሰባት እዮም ሚኒስተራት ኮይኖም ዝምረፁ። ስለዚ ከምዚ ዝበለ ኣካይዳታት ቀሊል ገይርና ንወስዶ እንበር ኣብ ሕብረተሰብ ይሰርፅ እዩ። እንዳሰረፀ መፅዩ እዩ። ብድሕሪኡ መረፃ 1997 መፂኡ። እቶም ተቓወምቲ ድማ ኣብ ዝተወሰነ ቦታታት ከም ኣዲስ ኣበባ ዝበለ ዝሰዓርሉ ኩነታት ተፈጢሩ፣ ኣብ ካእል ከባቢ ከኣ ኢህኣዴግ ሲዒሩ ተባሂሉ። እዚ ግና ናይ ባዕሉ አካይዳ ነይሩዎ እዩ። ገና ቖፀራ እንከይተወድአ ከሎ እዩ መለስ ዜናዊ ኣብ ቴለቪዥን ቀሪቡ ብሃገር ኢህኣዴግ ሲዒሩ ኣሎ፣ ተቓወምቲ ድማ ኣዲስ ኣበባ ሲዒሮም ኣለዉ ኢሉ ዝኣወጀ፣ ገና ከካብ ቁሸቱ ድምፂ ከይመፀ እዩ። ድሕሪኡ ኸኣ ንሳቶም ናይ ባዕሎም ጌጋታት ይህልዎም እዩ። ዝሓዙ ሒዞም ናብ ፓርላማ ክኣትዉ ነይሩዎም፣ እዚ ምስ ተገብረ ከዓ እዚኦም ነቲ ሓደ ክፋል ሕብረተሰብ ወከልቲ እዮም። ደሓር ግና ምኽንያት ተገይሩ ብክሕደት ሃገር ተኸሲሶም ናብ ቤት ማእሰርቲ ኣትዮም። ድሕሪ እዚ እቲ ሕዝቢ ተቓውምኡ እንዳዕበየ ምስ ከደ፣ በሉ እንበኣር ይቕሬታ ሓቲትና ኢልኡም ፈሪምኩም ውፁ ተባሂሎም ወፂኦም ማለት እዩ።

ነዚ ኹሉ እቲ ሕብረተሰብ ይወስዶ እዩ። እንታይ እዩ እዚ ዝግበር ዘሎ ተዋስኦታት? ንሕና ጥራይ ኣይኮናን ንፈልጥ፣ እቲ ህዝቢ የስተውዕል እዩ። እዚ እንዳተደመረ እንዳተደመረ ይመፅእ ማለት እዩ። ብድሕሪኡ ከዓ ጋዜጠኛታት፣ ብሎገርስ፣ መራሕቲ ውድባት ተቓወምቲ፣ ተረርቲ ዝኾኑ ፀሓፍቲ፣ ሓሳቦም ብዘየገድስ ሓሳባት ናብ ኣየር ዘብፅሑ ሰባት ክግለፉ፣ ክእሰሩ እንዳተገብረ መፂኡ። ብሓደ ወገን ሓሳባት ብነፃነት ምግላፅ፣ ምፅሓፍን ምዝራብን ዝብል ተስፋታት ለውጢ ትወቕዖ ኣለኻ ማለት እዩ። ብኻልእ ወገን ከዓ እቶም ዝእሰሩ ዘለዉ ሰባት ኢትዮጵያውያን እዮም። ወለዲ፣ ቤተሰብን ዘርእን ኣለዎም እዩ። እሱ ዝፈጠሮ ስነ-ልቦና እውን ኣሎ እዩ። ይወቕዑልና እዮም ዘለዉ፣ ይኣስሩልና እዮም ዘለዉ፣ ቤት ማእሰርቲ ምስ ኣተዉ እውን ከነፃሪ ዝበሃል ከይዲ ኣሎ። እሱ እንታይ እዩ? መራዳእታ እንድሕር ዘይሓዝካ ንምንታይ ትኣስር? እንድሕር ዘይሓዝካ ክሳብ ትሕዝ ትፀንሕ። ምስ ኣሰርካ ክደሊ እየ እንዳበልካ ፍትሒ ምንዋሕ ከዓ እዚ ምጉዳል ፍትሒ ምዃኑ እቲ ሰብ ይርድኦ እዩ። እሱ ጥራይ ዘይኮነ ምእሳር ንኹሉ ኣይፈልን። ንዝተፈለየ ሓሳብ ዘለዎ እዩ ዝኣስር ዘሎ። ገበን ዘለዎ ክእሰር እዩ ዘለዎ። ዝተፈለየ ሓሳብ ዘለዎ ምእሳር ግና እቲ ሕገ መንግስቲ ኣይፈቕድን። ደሓር ከኣ ምስ ኣሰርካ፣ ክሲ ከይቐረበሎም ኮፍ ምባል ኣሎ። እዚ ኹሉ ናብቲ ህዝቢ ይኸይድ እዩ። ስለዝኸይድ እውን ቕሬታ እንዳፈጠረ እዩ ዝኸይድ። እዚታት እንዳተገብረ ፀኒሑ፣ በብግዘኡ እውን መረፃ እንተተኻየደ እውን ሳፅን ድምፂ ምስራቕ ኣሎ፣ እቲ ህዝቢ እውን ይፈልጦ እዩ። ድምፂ ተዋሂቡ እንዳሃለወ ናብ ሽንቲ ቤት ኣእትዎ ዝበሃል አካይዳ ኣሎ፣ እቲ ህዝቢ እውን ይፈልጦ እዩ። ከም ኣብነት ኣብ ዓድዋ ተወዳዲረ ተመሪፀ፣ ባዕሉ እቲ ህዝቢ እዩ ነጊሩኒ፣ ድምፂ ሂብና ኢና ድምፅና ግና ተወሲዱና እዩ።

 

ውራይና፦ ኣረጋሽ ክንዲዚ ረኺባ ከይብሃል ማለት ድዩ?

ነዚኣ ሞራል ዝህብ ቁፅሪ ከይትህብዋ፣ 200 ዶ 300 ብኡ ሞራለይ ክትንከፍ ያ ወዮ ክስዕር ኢለ ከምዝኣተኹ። ከምዚታት ዝበለ ነገር ኣባይ ወይ ኣብ ዓረና ጥራይ ኣይተርፍን፣ ናብቲ ህዝቢ ይኸይድ። ስለዚ እዚታት እንዳተደመረ እንዳተደመረ ፍትሒ የለን፣ ጉቦ በዚሑ፣ እቲ ሰብ ፍትሒ ኣብ ግዘኡ ኣይረክብን፣ ብዘመድ ይስራሕ፣ ወዮ እዚ ኹሉ ዝተቃለስናሉ፣ ብዘመድ ጉቦ ከነጥፍእ ኢልና ዝተቃለስናሉ ኹሉ እንዳተትግበረ መፂኡ። ስለዚ ከምዚ ዝበለ ኩነታት እንዳተደመረ እንዳተደመረ መፂኡ ኢህኣዴግ እውን ግዘ እንዳሓለፎ ከይዱ። ንኣብነት ኣብ 1993 ዓ.ም ስግግር መዐረዩ ገይሩ ክወስዶ ምኻኣለ ነይሩ፣ ግና ስግግር መበላሸዊ ገይሩ እዩ ወሲድዎ። ቅድሚኡ እውን ዝነበረ ግዘ ኣጥፊእና ኢና። እዚ ኹሉ ሕዚ ዝበልክዎ ክንዕሪ ዝግበአና እንተይዐረና ሐሊፍና ኢና። ሙሉእ ብሙሉእ ልዕሊ ዓቐን ዝኸደ ግና ድሕሪ ክፍፍል ህወሓት እዩ።

 

ውራይና፦ ኣብቲ እዋን ‘ተሃድሶ’ ግና መስመርና ፀሪዩ እዩ፣ ዝፀረየ ሓሳብ ሒዝና ወፂኢና እዮም ዝብሉ?

             

እሞ እቲ ዝፀረየ ሓሳብ ኣበይ እዩ ዘሎ። ንዓና ዘውቃዓና መትከላት እኮ ሓደ ፀረ-ዴሞክራሲዊ ምዃን እዩ። ምግንጋን ፀረ-ዴሞክራሲ እዩ። ምስ ቦናፓርቲዝም ኣተሓሒዙ ዝሃቦ ትንተና ምግንጋን ፀረ-ዴሞክራሲ። ሓደ መግለፂ ፀረ-ዴሞክራሲ ቦናፓርቲዝም ድማ ግዕዝይና እዩ። ፀረ-ዴሞክራሲን ግዕዝይናን ገንጊኑ ቦናፓርቲዝም መንግስቲ ክምስረተሉ ዝኽእል ዕድል ኣብ ኢትዮጵያ ይፈጥር ኣሎ ዝብል እዩ። ንሕና ድማ እሞ ፅቡቕ ኢልና። በስቢስና ዝብል እንተኾይኑ ትኽክክል እዩ ግዕዝይና ኣሎ ኢልና። እቲ ኣፈታትሓ ግና ንሓደ ሰብ ኣነፃፂርና ክኸውን የብሉን። ኩላትና ምንም ንብረት ዘይነበረና 30 ተጋደልቲ ኢና። ናይ ወለድና ክህሉ ይኽእል እዩ። ማለት ዘለዎም ክህልዉ ይኽእል እዮም። መሃያና ፍሉጥ እዩ። ስለዚ ነፃ ዝኾነ ኮሚቴ ተጣይሹ እንታይ ንብረት ኣለና የፃሪ፣ እንታይ ኣለና መሬት፣ እንታይ ኣለና ገዛ የፅነዐና። ካብኡ ተመስሪቱ እውን እቲ ፍልፍል እንታይ እዩ ተባሂሉ ይፍለ። ካብቲ ዝፍለጥ ፍልፍል ወፃኢ ሃፍቲ ዘጥረየ ሓይሊ እንተሃልዩ ሓደ ይኹን ክልተ ብሕጊ ይተሓተት። እንድሕር ምፅራይ እንተኾይኑ ከምዚኣ ኢልና ኢና ንኣትዋ ዘለና ተባሂሉ። እዚአ ትቕበልዋ ዶ ኣይትቕበልዋን፣ መለስ እውን ኣይተቐበላን ምኽንያቱ ንሳ እንተተቐቢሉ ነቶም ብግዕዝይና ዝጥርጠሩ ዘለዉ ከውቕዕ እዩ። እንድሕር ከውቕዕ እንተኾይኑ ድማ ነቶም ደገፍቱ እዮም ክውቕዑ። ስለዚ እዚ ግዕዝይና ኣይኸውንን ተባሂሉ።

ፀረ-ዴሞክራሲ እወ ፀረ-ዴሞክራሲ ፀገም ነይሩና እዩ። ኣብቲ ግዘ ናይ ባዕልና ሙጉት ነይሩና እዩ። እቲ ዋና ሽግርና ነቲ ልኣላዊ ጥቕምታት ሃገር ደው ዘይምባልና እዩ። ብዝኾነ ንሕና በቲ በለ በቲ ወፂና ኣይኮነን? ናይ ብሓቂ ቕንዕና እንተሃልዩ ግዕዝይና በቲ ክፀርየሉ ዝኽእል ሱር መሰረት ሒዝካ ውልቀ ሰባት ኣሲርካ ዘይኮነስ ክሳብ ሕዚ እውን ውልቀ ሰባት መርአያ እንዳተባህለ ይእሰሩ ኣለዉ፣ ካብቲ መሰረቱ ክፀሪ ግና ኣይተገበረን። የግዳስ እንዳገደደ እዩ ከይዱ ዘሎ። መለስ ለያቡ ክሳብ ዝደገፍዎ ኣኻኺብዎም እዩ። ነቶም ዘይሰርቁን ብሓሳብ ዝፍለይዎን ወቒዑዎም እዩ። ንዓና ጥራይ ዘይኮነስ በብደረጅኡ ንኻልኦት እውን ወቒዑ እዩ። ናይ ቀደም ባህርታት ህወሓት ንከይህሉ ናይ ምግባር ምንቕስቃስ እውን ተገይሩ እዩ። እቶም ተረርቲ ተረርቲ፣ ሞራል ዝነበሮም ተጋደልቲ ብምኽንያታት ክብተኑ ተገይሩ እዩ። እቲ ውድብ ፈሪሱ እዩ። ሓዲ እዚ እዩ። እቲ ካልኣይ ዴሞክራሲ ዋላ ብተነፃፃሪ ይኹን ብነፃነት ሓሳብካ ምግላፅ፣ ምዝራብ፣ ምፅሓፍ፣ ተወዲብካ ብነፃ ምንቕስቃስ እዩ፣ እሱ እውን ኣይከደን። እንዳበኣሰ እንዳገደደ እዩ ከይዱ። ኣብዚ ዓዲ ነፃ ውዳበ ኣበይ ኣሎ? ማሕበር ደቂ ኣንስትዮ፣ ሊግ መናእሰይ፣ ማሕበር ሓረስቶት ናይ መን እዩ? ናይ ኢህአዴግ ኢዩ። ኢህኣዴግ ይምስርቶም፣ ኣባላት ኢህኣዴግ መራሕቲ ይኾኑ፣ በዚ ድማ ቅኒት ኢህኣዴግ ሒዞም ክኸዱ ይግበር ማለት እዩ። መን ሓራ ዝኾነ ማሕበር ኣሎ? ንናይቲ ዝተወደበ ህዝቢ ረብሓ ዝሰርሕ ማሕበር ኣበይ ኣሎ? እቶም ዝነበሩ ናይ ሞያ ማሕበራት ኣበይ ኣለዉ? ጠንካራታት ማሕበራት ከም በዓል ማሕበር መምህራን፣ ማሕበር ሰራሕተኛታት ነይሮም። ጠንካራታት ስለዝነበሩ ክቃወሙ ምስ ጀመሩ ሰርናዮም፣ ምስ ሰበርና እውን ብድሕሪኡ ኣባላት ኢህኣዴግ ክኣትዉ እሞ ካብቲ ናይ ኢህአዴግ ፖሊቲካ ንኸይወፁ ዝገብር ኣካይዳ ገይርናዮም። ሕዚ ኣበይ ኣለዉ? ሞይቶም እዮም። ፀጥ ኢሎም ኢዮም ዘለዉ። ነፃነት ሞያ የለን።

ሙሁራት ብነፃነት ሓራ ኮይኖም ክውደቡ፣ ክሓስቡ፣ ክመራመሩ፣ ጠቓሚ ሓሳባት ንመንግስቲ ክህቡ፣ መንግስቲ እውን ኣብኡ መሰረት ገይሩ ነቲ ዓዲ ዝምቹ ነቲ ዓዲ ዝጠቕም ፖሊሲ፣ ስትራተጂ ዘውፀሉ ኣሰራርሓ የለን። እቶም ሙሁራት እውን ተሃድሶ ተባሂሉ ሰባት ክውቕዑ ምስራኣዩ ርእሶም ኣድኒኖም እዮም። ፀጥ ኢሎም እዮም። ኣበይ ከምዘለዉ ጠፊኦም እዮም። ጥቕምታት እንተሃልዎም ናብኡ ይጓየዩ፣ ዝተረፉ ድማ ሱቕ ኢሎም ፀጥ ዝበሉ ኢዮም። ህወሓት ካብ ቀደምና ኣትሒዝና ኢና ንሙሁር ዘይነተባብዕ ዝነበርና። ሕዚ ድማ ብኢስዎ ኢዩ ዘሎ። ዩኒቨርሲቲ እኮ ኣፍሪስናየን ኢና። ከም ትካል እኮ ናይ ኢህኣዴግ ክኾና ኢና እኮ ገይርናየን። ማእከል ሙሁራን፣ ማእከል ምርምር ኮይነን ኣብ ሕርሻ፣ ኢንዱስትሪ ለውጢ ከመይ ይመፅእ? ብከመይ ተኼድና ለውጢ ነምፅእ ዘይኮነስ በብ ብሄሩ ተወደበ ፖሊቲካ እንዳተምሃረ ክናኸስ ኢና ገይርናዮ። ስለዚ እቲ ሽግር ከምዚ ኢሉ እንዳተደመረ እንዳተደመረ ተስፋ እንቆረፀ፣ ብናብራ እውን እንተሪእኻዮ ናብራ ካብ ግዘ ናብ ግዘ እንዳኸበረ እንዳኸበረ ይኸይድ ኣሎ፤ ብፍላይ ብመሃያ ዝመሓደር ህዝቢ ብትኽክል ክነብረሉ ዘይክእል ግዘ በፂሑ ኣሎ። ቤት ትምህርቲ ሰፊሐን በዚሐን ኢየን፣ እቲ ተማሂሩ ዝወፀ ሕዚ ኣበይ ኣሎ? ከም መፍትሒ ደቀቕትን ንኣሽቱን ተባሂሉ፣ ምንፃፍ እምኒ (coble stone) ተባሂሉ። ዋላ እቲ ሙሁር ክነኣኣስ (redicule) ተገይሩ እዩ። ሙሁር እምኒ ዋላ ተቐጥቀጠ ምንም ሽግር የብሉን ዝብል ፊሎዞፊ ክሰፍሕ ተገይሩ። እዚ ባዕሉ ኣብቲ ዝርድኦ ሰብ ተስፋ ሙቕራፅ (frustration) ዝፈጥር እዩ። ሙሁር ደኣ እምኒ ንኽቕጥቅጥ ዓሰርት ክልተ ወይ ዩኒቨርስቲ ንኽውድእ ዶ ይግደድ ድዩ? ሓፀርቲ ስልጠናታት ሂብካ ከተዋፍሮ ትኽእል ኢኻ። ንምንታይ ግዘ ይቃፀል፣ ንምንታይ ገንዘብ ከንቱ ዝኸውን? ናብራ ቤተሰብ እንዳተኻፍአ እኮ እዩ ዝምሃር።

እቲ መንግስቲ ግና ሽግርኩን ንፈትሐልኩም ኣለና፣ ነምህር ኣለና፣ ኢኮኖሚ ብድርብ ቁፅሪ ይዓቢ ኣሎ ይብል ኣሎ። እዚ ኣባህላን ኣብ ታሕቲ ዘሎን እቲ ዝብሃል ዘሎን ይቃረን ኣሎ። እዚ ቕሬታ ድማ ኣብቲ ሰብ ይሓድር እዩ ዘሎ። እቲ ፀቕጢ ኣብቲ ህዝቢ እዩ ዝፈጥር፣ እቲ ህዝቢ ድማ እንዳመረሮ እንዳመረሮ ክኸይድ ከሎ ተስፋ እዩ ዝቖርፅ። ስለዚ እዚ ድምር ውፅኢት እዩ እንዳተደመረ እንዳተደመረ መፂኡ ዘሎ። ሕዚ ድማ ዓሙቕ ተሃድሶ ተባሂሉ ኣሎ። ሕሰቦ እሞ ተሃድሶ ተባሂሉ ኣብዚ ኣብፂሑና። ኣብ ማእከል ግዘ ድማ GTP I ዝብሃል መደብ መፂኡ። GTP I ከኣ ብግልፅ፣ ብሓቒን ብቕንዕናን ኣይገምገምዎን። GTP I በዚ ተዓዊትና በዚ ወዲቕና ክበሃል ነይርዎ፣ ነቲ ሕብረተሰብ ክንገሮ ማለት እዩ። GTP I ከምዚ ከሰጋግረካ ተባሂሉ እዩ ነይሩ። GTP II ክመፅእ ከሎ ናብቲ ማእከላይ እቶት ንኽንበፅሕ ዓብዩ ስጉምቲ ዝጎተና ተባሂሉ ነይሩ እዩ። GTP I ብቕንዕና ከምዘይተገምገመ ህዝቢ ኣይፈልጥን ክትብል ትኽእል ዶ? ምኽንያቱ እቲ ክስራሕ ዝተባህለ ግድባት ኣይተሰርሐን፣ ክመፅእ ዝተባለ ምዕባለ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ኣይመፀን፣ ሽምዓ-ሲ ንበዓል መዓልቲ ልደት እንበር ንጥቕሚ ገዛ ዘይውዕለሉ ግዘ በፂሕና ተባሂሉ እዩ። ግና ከዓ በብከባቢኡ ማይ የለ፣ መብራህቲ የለ። እዚ እቲ ቃልን ተግባርን ይፈላለ ኣሎ። ን26 ዓመት ከኣ ዕድል ሂቡና፣ ተፀብዩ ኢዩ። ተፀቢዩ ተፀብዩ ግን እንዳሞተ እንዳሞተ መፂዩ። ስለዚ እቲ ዋና ሽግር እቲ መፅብዓ ዝተኣትወን ኣብ ሕገ መንግስቲ ዝሰፈረን ብትኽክል ስለዘይተገብረ፣ ኣንፃሩ ዝኾኑ ነገራት ስለዝተሰርሐ እዩ። ስለዚ 26 ዓመት ተፀብዩ ኣብ መበል 26 ዓመቱ እንተጉረምረመ፣ እንተተላዕለ እንታይ ኢኻ ትብሎ? መፍትሒ ኢኻ ትደልየሉ።

 

ውራይና፦ ግርም፣ ሕዚ እዚ ፀገማት እዚ ርኡይ እውን ስለዝኾነ ክግምግሞ ፣ ህወሓት ኣብዚ ሎሚ ቕነ ነዊሕ ግዘ ዳርጋ 1 ወርሕን ፈረቓን ወሲዱ ነዚ ጉዳይ ገምጊሙ ዋና ፀገመይ ኣብ መሪሕነት ዝነበረ ፀረ-ዴሞክራሲ፣ መቕላላ ስትራተጂካዊ መሪሕነት ዘይምሃብ፣ ግዕዝይና፣ ምጉጅጃል፣ ምጥቕቓዕን ኔትዎርክን ወዘተ ኢሉ ኣሎ። ንገለ ገለ መራሕቲ እውን ኣጊዱ፣ ኣውሪዱ ኣሎ። እቲ ከይዲ ከመይ ርእኺዮ? ካብቲ ዝነበረ መግለፅታት፣ ካብቲ ዝወሃብ ዘሎ ሓሳባት ከመይ ርኢኽዮ? ብኡ ኸ ህወሓት ለውጢ ከምፅእ ይኽእል ዶ?        

ከምቲ ዝበልካዮ፣ ህወሓት ገምጊሙ ለውጢ ገይረ ኣለኹ ኢሉ ኣሎ። ሓቂ ንምዝራብ እዚ ለውጢ እዚ ለውጢ ከምፅእ ኢለ ኣይኣምንን። መጀመሪያ ሕቶ ናይዚ ሕብረተሰብ እንታይ እዩ ዘሎ? ቅድም ክብል ኢልናዮ ኢና። እቲ መልስን ሕቶን ኣይጣዓዓምን ዘሎ። እቲ ሕቶ ዝብል ዘሎ ልዕልና ሕጊ ይከበር፣ ካልኣይ መሰላት ይከበር ይብል ኣሎ እዚ ህዝቢ። እቲ ስርዓት መንግስቲ ዴሞክራሲያዊ ብዝኾነ መንገዲ ኣይካየድን ዘሎ። ንኣብነት ፓረላማ ባዕሉ ወኪል ህዝቢ ዘይኮነስ ናይ ኢህኣዴግ መሳርሒ እዩ ኮይኑ ዘሎ። ገባሪ ሓዳጊ ፈፃሚ ዝኮነሉ እዩ ዘሎ። ፓርላማ ዘይኮነስ ንፈፃሚ ዝቆፃፀር ዘሎ ፈፃሚ እዩ ንፓርላማ ዝቆፃፀር ዘሎ። ሚዛንን ቁፅፅርን (check and balance) ኣብ መንጎ መውፅኢ ሕጊ ፓርላማን ፈፃሚ ሕግን የለን፤ ጠፊኡ እዩ ዘሎ፣ ገባሪ ሓዳጊ ኣብቲ ላዕለዋይ ኣካል መንግስቲ እዩ ዘሎ። ብተወሳኺ ናብራና ከፊእና ኣሎ፣ መሰላት የለን፣ ፍትሒ የለን፣ ጉቦ በዚሑ ይብል ኣሎ።

 

ውራይና፦ እዚ ፀገማት ክህሉ ዝገብር ዘሎ እቲ መሪሕነት አዩ እሞ ንዕኡ ቀይርካ ክፍታሕ እኮ እዩ ዝብሃል ዘሎ?

እወ፣ እቲ ዘበላሸወ እቲ መሪሕነት እዩ። ኮይኑ ግና ነዚ ዘበላሸዉ ዋላ እቲ መሪሕነት እንተኾነ ሰለስተ ሰባት ወይ ዓሰርተ ሰባት ወይ ሚእቲ ሰባት እውን ኣይኮኑን ዘበላሸዉ። እቲ ውድብ እዪ። እቲ ውድብ ኩሉ ግዘ ከምዚ ዓይነት ለውጢ ከምፅእ እየ እንዳበለ ፀኒሑ ክሳብ ሕዚ ግን ነቲ ዝመፀ ለውጢ እውን እንዳጥፈአ እዩ ዝኸይድ ዘሎ። ስለዚ ክፍታሕ እንተኾይኑ ህወሓት/ኢህኣዴግ ነዚ ህዝቢ ዝብሎ ዘሎ ሽግራት ከም ውድብ/ሓይሊ እወ ኣጥፊአ እየ ክብል ኣለዎ። ዴሞክራሲ ከምፅእ ኢለ፣ ዴሞክራሲ ከምፅእ ኣይከኣልኩን። ግዕዝይና ከጥፍእ ኢለ፣ ዝበኣሰ ግዕዝይና ክፍጠር ገይረ። ሰባት ስለዝተቃወሙ ሓሳቦም ስለዝገለፁ ይኣስር፣ ይፈትሕ፣ ፀላእቲ ገይረ ይወስድ፣ ሕገ መንግስቲ ብዝፈቀደሎም ዝንቀሳቀሱ ተቃወምቲ ሓይልታት ፀላእቲ ገይረ ይወስድ የንገላትዕ፣ ይቀትል ይኣስር። ነዚኦም ኹሎም ዓርሱ ከጋልፅ ኣለዎ።

 

ውራይና፦ እሺ ኣጋሊፁ ንበል፣ ምስ ኣጋለፀ ካብኡ ኸ?

 

እዚ ምስ ተገብረ፣ ክፈትሖ ኣይከኣለን ኣይኮነን፤ ንባዕሉ ብዓሚቕ ተሃድሶ ዝብሃል ስልቲ ዘይኮነስ ብግልፂ ዓቕሚ የብለይን ኣይከኣልኩን ኢሉ ኣዊጁ የቕርብ። እሺ እንበኣር ከምዚ ዝበለ ሽግር ስለዘሎ በይንና እውን ክንፈትሖ ስለዘይንኽእል ሓቢርና ክንፈትሖ ህዝቢ ተረጋጋዕ። ሓቢርና ክንፈትሖ ኣለና። ዝምልከቶም ሓይልታት ኢትዮጵያ ሙሁራን ይኹኑ ፖለቲከኛታት ኩሎም ዘገድሶም ኣካላት ሓቢርና ክንፈትሖ መድረኽ ንፍጠር ክብል ክኽእል ኣለዎ። መድረኽ ከመይ ይፍጠር ዝብል ደሓር ክመፅእ እዩ። ሕዚ ቕርፂ ዘለዎ ሓሳብ ኣነ ከቕርብ ኣይኽእልን። ግና ከምዚ ዝብል ግልፅነት እንተተፈጢሩ እሺ ሃገር ከይትፈርስ ሓቢርና መፍትሒ ንድለ። ህዝቢ ነንርእሱ ከይናቖር፣ ክሳብ ሕዚ በቲ ዝካኣለኒ ፈቲነ እየ። ግን ክኸውን ኣይከኣለን፣ (stuck ገይረ) ምንቕ ምባል ኣብየ እየ። ስለዚ ብሓባር ኮይንና ዳግመ-ምሕዋይ ኩነታት ኢትዮጵያ (revitalize) ንግበር ክብል ኣለዎ።

ሕዚ ከምዚ ኢህአዴግ ምስ ተቓወምቲ ዝገብሮ ዘሎ ዓይነት ዘተ ዘይኮነስ ስቕ ኢልካ ናይ ምትላል። ሰብ ናይ ምትላል ኣካይዳ ፀሊኡ ኢዩ ዘሎ። ሕዚ ምስዚኦም ይዛተ ኣለኹ፣ ይዘራረብ ኣለኹ መፍትሒ ከምፅእ እየ እንዳበለ ይኸይድ ኣሎ። እዚ ነቲ ህዝቢ መደናገሪ እዩ፣ መታለሊ እዩ። እዚ ምትላል ፀኒሑ እዩ፣ በብግዘኡ ዝመፀ ምድንጋራት ነዊሕዎ ኣብ ዘይሽከመለ ኩነታት በፂሑ። ስለዚ ብግልፂ ይኣውጅ፣ እዚ ኣካይዳይ ብሙሉኡ ከምዚ እዩ ነይሩ ህዝቢ ኣይተቐበሎምን። ፈተወ ፀልአ ዋላ ጌጋ ኣይነበረን እንተበለ ህዝቢ ግና ኣይዓገበን። ስለዚ ብሓባር ንምፃእ ኩላትና ኢትዮጵያውያን ኢና። ኣነ እውን ንኢትዮጵያ ኢለ እየ ዝሰርሕ ዘለኹ። ካልእ እውን ንኢትዮጵያ ኢሉ እዩ፣ ኢትዮጵያዊ እዩ። ባዓል ዋና ኣነ እየ፣ ካባይ ዝበልፅ ኢትዮጵያዊ የለን ኢዩ እኮ ዝብል ኢህኣዴግ። ንኢትዮጵያ ዝሓስብ ካባይ ንላዕሊ የለን ኢዩ ዝብል። እዚ ትኽክል ኣይኮነን። ኢህኣዴግ ዝከኣሎ ይሓስብ ይኸውን፣ ወይ ማዕሪኡ ወይ ልዕሊኡ ግና ዝሓስብ ኣሎ እዩ። ስለዚ ኢህኣዴግ ኣብዩኒ ኢሉ ብምእዋጅ ኢትዮጵያውያን ብሓባር ንኽመፁ ክገብር ኣለዎ።

እዞም ሕዚ ኣብ ህወሓት ዘለዉ ነባራት፣ ሕዚ እውን ቁልፊ ተራ ዝፃወቱ ዘለዉ ሰባት፣ ብሱሩ ኣነ ክምዝኖ ከለኹ ህወሓት ከም ሓድሽ ከምዝነበረቶ ክገብሩ ናይ ሞራል ተኽእሎ የብሎምን፣ ከምኡ እውን ፖለቲካዊ ሓቀኝነትን ኣለዎም ኢለ ኣይኣምንን። እንድሕር ሓቐኛ እንተዘይኮይንካ ካብ ናይ ባዕልኻ ረብሓ ተፈሊኻ ነቲ ናይ ህዝቢ ነቲ ዝተቓለሰ እሞ ዝተሰወአ ህዝቢ ሽግር ንምፍታሕ ክትሓስብ እንተዘይክኢልካ እሱን እሱን መመዘኒኻ ገይርካ እንተዘይከይድካ ናይ ባዕልኻ ግላዊ ክብሪ፣ ውሽጣዊ ንሕንሕ፣ ናይ ባዕልኻ ግላዊ ኢኮኖሚ ሒዝካ ክትቃለስ ይዕረ ኣለኹ እንተልካ እቲ መንገዲ ስሒትካዮ ኣለኻ ማለት እዩ። ስለዚ ዋለ እዞም ሕዚ ስዒሮም ዘለዉ እንተወሲደ ኣብቲ ተሃድሶ፣ ተሃድሶ እኮ ከምቲ ዝበልካዮ ብግልፂ ኣይወፀን። ኮፍ ኢለ እንዳተመያየጠና ከለና ኣነ ናይ መወዳእታ ግዘ በቃ ይኣኽለኒ ውድብ ካብ ሕዚ ኣይኸውንን ዝበልክሉ፣ ብዙሕ ሓሶት ስለዝነበሮ ኢዩ። ሕዞት ኢዩ ዝሕሶ ነይሩ። ቀዳማይ ነገር ቦናታርቲዝም ምስ ኢትዮጵያ ምንም ርክብ ኣይነበሮን። ኣይነበሮን ኢልካ ክትማጎት ከለኻ ከዓ፣ ፅባሕ ከኣ ካልእ ሒዝካ ይምፃእ። ከምዚ ከም ዘሎ፣ ይጭብርበር ከም ዘሎ እንዳፈለጡ እዮም ደጊፎም። ሽዑኡ ንምንታይ ኢዮም ደጊፎም እቲ ግዕዝይና ምናልባት ሽዑ ንሕና እንተስዒርና ብርግፅ ኣብቲ ግዘ ናይ ምስዓር ዘይምስዓር ዝብል መንፈስ ኣይነበረናን። ግን ንሳቶም ንሕና እንተስዒርና ግዕዝይና እባ ግዛዕ እንዳበሉ ከጥቕዑና ዝብል ፍርሒ ነይርዎም እዩ። ኣብቲ እዋን ተበግሶ ነይሩ እዩ፣ ተጀሚሩ ነይሩ እዩ። ኣብቲ እዋን ዛጊድ ሰብ ገንዘብ ዝኾኑ ነይሮም እዮም። 2 ሽሕ 3 ሽሕ ዶላር ዘካርዩ ሰብ ገዛ ነይሮም እዮም። ብተወሳኺ ሞራላዊ ውድቀት እውን ነይሩ እዩ። ሕዚ ንሳቶም ዝተሰለፉ ናይ መለስ ቦናፓርቲዝም ትርጉሙ ጠፊእዎም ዘይኮነስ እቲ ናይ ባዕላቶም ተግባር ሽግር ኮይኑዎም ስለዘሎ መለስ ድማ ደጋፊ ወይ ድምፂ ረኺቡ ክስዕር እዩ ዝደሊ ነይሩ። መለስ እውን ብተዘዋዋሪ ኣዛዚ ሓይሊ ሰራዊት ምዃኑ፣ ድሕንነት ኣብ ኢዱ ምዃኑ ነዚ ኹሉ ገቢጦም ንህዝቢ ትግራይ ይጥቀም ዶ ኣይጥቀምን ብዘየገድስ ነዞም ኣኽረርቲ ኣንጃ ምውቃዕ ይሕይሽ ኢሎም ተበጊሶም።

እዚ ኢሉ ዝተበገሰ እሞ ባዕሉ ውድብ ኣፍሪሱ፣ ሕዚ ውድብ ክዕሪ እየ እንተበለ ንዓይ ክመፀለይ ኣይክእልን እዩ። ከመይ ገይሩ እዩ ውድብ ክዕሪ? ሕዚ እታ ረብሕኡ ኣበይ ገይርዋ? እታ ጥቕመይ ከይትውሰደኒ፣ እታ ሃፍተይ ከይትቃለዐኒ፣ እታ ኣብ ፍቆድኡ ዘላ ጉድለት ስነ ምግባር ከይተለዓለኒ እዩ። በዚ ኣጥቒዑኒ ዝበል ኣተሓሳስብኡ፤ እንታይ ገይሩ? ፀሪዩ ድዩ? ኣይፀረየን እኮ። ዓርሰ ነቐፌታ ዝተገበረሉ፣ ግምገማ ዝተገበረሉ ዝተፈሸሉ እሞ ተመርሚሩ ዓርሰ ነቐፌታ ዘርአየ ሰብ የለን። እሞ እዚኦም ተኣኪቦም ነቲ ሓደ ወቒዖም ነቲ ሓደ ተቐመጡ ውድብ ምዕራይ እንተይኮነስ ምቕያር ሰብ እዩ። ኣብቲ መጀመርታ ራእይ መለስ ከነቐፅል ኢና ዝብሉ ዝነበሩ እኮ ኩሎም እዮም። ሕዚ ኣባይ ወልዱ፣ ኣዜብ ከምዚ ኮይኖም ንብል ዘለና መለስ እኮ ንበዓል ኣባይ ወልዱ፣ ኣዜብ ናብ ቅድሚት ከምፅእ ከሎ ኣባይ ፀሃየ፣ ስዩም፣ ስብሓት ተቀቢሎሞም እዮም እኮ። ናይ ብሓቂ ኣዜብ ትበልፀና ወይ ኣባይ ወልዱ ይበልፀና ኢሎም ዲዮም ዝኣምኑ? ኣይኮነን። በቲ ድኹም ጎኖም ኣሲሩ ሒዝዎም እዩ እሺ ዝበሉ። ስለዚ ከምዚ ኢሎም ዝኸዱ ሕዚ እኒ ኣባይ ወልዱ ምስ ደኸሙ ነዐዖም ገልቢጠሞም ከኣ ንኻልእ ኣምፂኦም ማለት እዩ። ስለዚ ቅንዕና የለን። ኣበይ ኣሎ እቲ ቅንዕና።

 

ውራይና፦ ስለዚ እቲ ከይዲ እቶም ዓበይቲ ተጋደልቲ (veteran) ዝገበርዎ እዩ። ንሶም ድማ ናይ ባዕሎም ኣጀንዳ እንበር ናይ ህዝቢ ኣጀንዳ ክሕዙ ኣየኽእሉን ድኺ ትብሊ ዘለኺ?

ቀደም እውን ምስ መለስ ዝተሰለፉ ብዛዕባ ቦናፓርቲዝም ጠፊእዎም ኣይኮነን። ጥቕሞም ክሕሉ ስለዝደለዩ እዮም። በናፓርቲዝም ምስ ኢትዮጵያ ምንም ምትእስሳር ከምዘይብሉ ክርድኦም ዝኽእሉ ሰባት እዮም። ኣባይ ፀሃየ እውን ምሳና ወፂኡ ተመሊሱ እዩ ይቕሬታ ኢሉ ዝኣተወ። እንተኾነ ፍልጠት ነይርዎ እዩ፣ ይርድኦ እውም ነይሩ እዩ። መኪንኡ፣ ገዝኡ ክሕድግዎ ምስ ጀመሩ ግና በዚ እዩ ዝምችወኒ ኢሉ እዩ ኣትዩ። ከምዚ ኢልካ ምውፃእ ተመሊስካ ናብ ታሕቲ ምውራድ ገይሩ ስለዝወሰዶ እዩ ተመሊሱ ኣትዩ። ዝኾነ ኮይኑ ንሳቶም እቲ ነገር ክሕሰብ ከሎ ግደፍ እባ ትሕሱ ኢኻ ዘለኻ፣ ትጋገ ኢኻ ዘለኻ እዚ እዚ ኣይኸድን ክብሉ እንዳኸኣሉ ምስኡ ተሰሊፎም ክትፈርስ ዝገበርዋ ውድብ ሕዚ ክንዕርያ እንተበሉ ኣነ ኣይኣምኖምን። ክዕርይዋ እውን ኣይኽእሉን።

 

ውራይና፦ ስለዚ ካልእ ሓቀኝነት ወይ ቕንዕና ዘለዎ ሓይሊ ተመፂዩ ጥራይ ድዩ ክዕሪ ዝኽእል? እሞ ካበይ ድኣ ይመፅእ?  

ሓቀኝነት ክህሉ ኣለዎ። ከመይ ከምዝመፅእ ኣይፈልጥን ምናልባት ካብ ታሕቲ ክመፅእ ይኽእል። ሓቀኝነት ወይ ቕንዕና እንተዘይሃልዩ ካብ ባዕልኻ፣ መነባብሮኻን ሃፍትኻን ወፂኻ ምሕሳብ እንተዘይሃልዩ ኣይኸወንን።

ውራይና፦ ፅቡቕ፣ ኣብቲ ነዊሕ ናይ ቃልሲ ከይዲ ዝነበረ ክውረስ ዝግብኦ ተሞክሮታት፣ ክእረም ዝግብኦ ከይድታት፣ ሕዚ እውን ድሕሪ ቃልሲ ኣብ ፖሊቲካ ዘለኪ ልምዲ ንዓና ክንገረና ዝግባእ ዝርዝር ንምሃሮን ንገድፎን ነገራት ካልእ እዋን ክትሕልፍና ኣብ ውራይና /ከም ዋና ዛንታ/ ክንዕድመኪ ኢና፤ እዚ ኣብ ወቕታዊ ጉዳይ ዝሃብክና ሓፂር ርእይቶ እዩ። ስለዚ ሙሉእ ካብ ገድሊ ክሳብ ፖለቲካ ህይወትኪ ወይ ፃኒሕትኪ ንዓና ተመህርና ተሞክሮ ከተካፍሊ ክንዕድመኪ ኢና። ንሐዚ ክብረት ይሃበልና ነመስግነኪ፤ ብጣዕሚ ድማ ነኽብረኪ ኢና።

እሺ የቐንየለይ።