ዶ/ር ደብረፅዮን ገብረሚኪኤል (ኣባመንበር ህወሓት)

 

 

ሕቶ፦ እቲ ናይ ሐዚ ገምጋም ምስቶም ቅድሚኡ ዝነበሩ መድረኻት ብፍላይ ምስቶም ናይ ብዕምቆት ምህዳስ ገምጋማት ዘመሳስሎን ዝፈልዮን እንታይ እዩ?

ዶ/ር ደብረፅዮን ፦  እቲ ብዕምቆት ምህዳስ ብ2008 ክረምቲ ኢና ጀሚርናዮ። 2009 ‘ውን ኣብ ውሽጢ ውድብ ጥራይ ዘይኮነ ኣብ መንግስትን ምስ ህዝብን እውን በስፍሓት ኢና ከይድናዮ። ኣብ ሽድሽተ ወርሒ ገምጋም ኣካይድና ነይርና፣ ናይ ዓመት እውን ገምጊሚና ነይርና ኣብ ቀረባ ናይቲ ብዕምቆት ምህዳስ፤ እዚ እውን ኣካል ናይቲ ብዕምቀት ምህዳስ መድረኽ እዩ፤ ከይዲ እውን ስለ ዘኾነ እቲ ናይ ብዕምቆት ምህዳስ። ስለዚ ሓደ ዘመሳስሎ እዙይ ‘ውን ኣካል እቲ ብዕምቆት ምህዳስ ምዃኑ እዩ፤ ካልኣይ ድማ ክልቲኡ እታ ዓዲ ኣብ ሕማቕ ኩነታት ኮይና እነካይዶ ዘለና ምዃኑ እዩ፤ ምናልባት እቲ ፀገም እናገደደ ዝኸድ ዘሎ ምዃኑ ቅሩብ ክፍለ እንተዘይኮይኑ ብቐንዱ ኣብዚ ሃገር ሰላምን ምርግጋእን ኣብ ዘይሃለወሉ፣ ዕግርግራት ኣብ ዘለሉ፣ እቲ ጉዳይ ናይ ልምዓት ጉዳይ ዘይኮነስ ናይ ሰላምን ድሕንነትን፣ ናይ ስርዓት ሕቶታት…. ኣብ ዝኾነሉ ኮይና ኢና ነካይዶ ዘለና።። እዚ ናይ ሐዚ ግን ብመሰረቱ ፍልይ ዝበለ እዩ።

እቲ ዘፈላለዮ፡ ኣብቲ ናይ ሐዚ ብዝርዝር ኢና ሪኢና። ቅድሚ ሐዚ ጥቕሉል ዝነበረ ዘርዚርናዮ። መፅናዕቲ እውን ተወሲኽዎ ብመልክዕ መፅናዕታዊ ፅሑፍ እዩ ከም መበገሲ ቀሪቡ። ሓደሽቲ ዘይተለዓሉ ‘ውን ዘልዕልናዮ ኣሎ። ናብ ሰባት እውን ኣላጊብናዮ። ክትዓት ነይርዎ ኣብቲ ውሽጢ። ልዕሊ ኹሉ ድማ እቲ ኩነታት ዘገድድ ስለ ዝኾነ ኣብ ፀገም ኢና ዘለና ኢልና ጠንካራ ጎንና እንብሎ ኣይንርአ፣ ድኽመትና ጥራሕ ነቒስና ነውፅእ ዝበልናሉ እዩ። መዓልቲ ገደብ እውን ኣየቐመጥናን እቲ ናይ ክልል ይኹን ናይ ሃገር ኩነታት ሕማቕ ስለ ዝኒሀ ንፈትሽ ኢና ኢልና። ስለዚ ብዚታት ካብቲ ቅድሚኡ ዝነበረ ዝተፈለየ እዩ ክንብሎ ንኽእል። ነዊሕ ዝፀንሐሉ፣ ማዕሮ 35 መዓልቲታት ዝፀንሐሉ እውን እዙይ በዝርዝር ንምርኣይ እዩ፣ ብዝርዝር ንምርኣይ ጥራይ ዘይኮነ ክትዕ ዝነበሮን ብነዊሕ ክትዕ ኣብ ሓበራዊ ምርድዳእ እናተበፅሐ ይኸድ ስለ ዝነበረን እዩ።

ሕቶ፦ እቲ ዝተኻየደ ገምጋም ነዊሕ ግዜ ምስ ምውሳዱ ተኣሳሲሩ ኣብ ኣባል ይኹን ኣብ ህዝቢ ብሓፈሻ ዝተፈላለየ ስሚዒት እዩ ዝፈጥር ነይሩ። ይጠቓቕዑ ኣለው፣ ተፈላልዮም እዮም፣ ረጊፆም ዝወፁ ‘ውን ኣለው፣ ምጉጅጃል ኣሎ፣ እቲ ሓደ ጉጅለ እዩ ኣጥቂዑ ወፂኡ ወዘተ ዝብሉ ስግኣታትን ወረታትን ነይሮም እዮም እሞ እንታይ እዩ ዝመሰል ነይሩ? ካሊእ ምስዚ ዝተኣሳሰር ድማ ናይ ሰባት ለውጠ እዩ መፂኡ፣ ናይ ሰባት ለውጢ ምንም ኣየምፅእን፣ እቲ ውድብ በስሩ ተበላሽዩ ስለ ዘሎ ናይ ሰብ ለውጢ ብምግባር ጥራይ ኣይዕርን ዝብል ኣሎ። እንታይ እያ ትብሎ ውድብ ንዚ?

ዶ/ር ደብረፅዮን ፦ ግርም! እቲ ከምዙይ ዝበለ ወረታት ነይሩ እዩ ዋላ ብዙሕ እንተዘይ ኮነ፣ ብዙሕ እንተዘይኮነ ማለተይ እቲ ብኣውንታ ዝተረደኦ ሰብ ይበዝሕ ንምባል እዩ። እሞ እቲ መንፈስ ናይቲ ኣኼይባ ምርዳእ ከድሊ እዩ። ናብቲ ኣኼይባ ቅድሚ ምእታውና ወሲና ኢና ኣቲና፤ እንታይ ኢልና ኢና ወሲና? ዓዲ ኣብ ፀገም ኢያ ዘላ ኣብ ሓደጋ እያ ዘላ፣ ከምዙይ ኢልና ፈፂምና ክንከይድ ኣይንኽእልን ኢልና ወሲና ኢና ኣቲና። ንእገለ ክንግምግም ወይ ንእገለ ኣወሪድና ንእገለ ክንሸይም ኢልና ኣይኣተናን፤ እቲ ገምጋም እውን ንሱ ንምግባር ኣይነበረን ካብ መበገሲኡ። እዙይ ምርዳእን ምፍላጥን የድሊ መጀመርታ። ዕላምኡ ካብቲ ሽግር ምውፃእ እዩ። ዕላምኡ ዓዲ ምድሓን፣ ህዝቢ ምድሓን፣ ውድብ ምድሓን እዩ። ኣይንድሕንን ዘለና፤ እቲ ብምዕምቆት ምህዳስ ካብ ንጅምር እውን ኣይንወፅእን ዘለና፤ ተመሊስና ናብ ጭቃ ኢና ንኣቱ ዘለና፤ ካብዚኣ ክንወፅእ ኣለና እያ። ኣብዙይ እቲ ፀገም ብደንቢ ክረአ ከሎ ናይቲ ፀገም ዋና ምንጪ ኮይኑ ዝበልናዮ እቲ ኣመራርሓ እዩ። ስለዚ እቲ ላዕለዋይ መሪሕነት ብፍላይ እቲ ፖሊት ቢሮ ከም ኣካል እውን ከም ሰባት ‘ውን ክግምገም ነይርዎ። ኣመራርሓና ሕማም ኣለዎ፣ ሕማሙ ፈልዩ ክሕከም ኣለዎ ኢና ኢልና እምበር ዝወርድን ዝድይብን ይህሉ ኣይኮነን።

ብስሩ እውን ቅድሚ ናብ ውልቂ ገምጋም ምእታውና እቲ ዝነውሐ ግዘ ኣብ ዛዕባታት ኢና ገምጊምና። እዚ ዓዲ ዝሕመስ ዘሎ ኣመራረሓ እዩ ሓሚቑ ዋላ እንተበልና ንቐደም ግን ኣብ ዛዕባታት ከመይ ኢና ስትራተጅያዊ መሪሕነት ንህብ፣ ናይ ህዝቢ ተሳትፎ እንታይ እዩ፣ ዴሞክራሲና ከመይ እኒሀ፣ ምስ ውድባት ዘለና ርክብ ፣ ኣብ ሃገር ዝነበረና ግደ ታይ ይመስል፣ ሰናይ ምምሕዳር ወዘተ ኣብዚኦም ዘለውና ድኽመታትን ሕመቕን ኢና ሪኢና። እዙይ ሓጢጥና ነውፅእ እዩ። ስለዚ እቲ መንፈስ ኢና ክንርድኦ ዘለና። ክንወፅእ ኣለና። ከምዙይ ኢልና ክንከይድ ኣይንኽእልን። እዚ ዓዲ ዝሕመስ ዘሎ ኣመራርሓ ሓሚቑ እዩ። ኣመራርሓ እንተዓርዩ እቶም ካልኦት ፀገማት ንምፍታሕ ክክኣል እዩ ኢልና። እዙይ ከኣ ናይ ሰብ ዘይኮነስ ከም ኣካል፣ ከም ማእከላይ ኮሚቴ፣ ከም ስራሕ ፈፃሚ እዩ ሓሚቑ። ልእኹ ክፍፅም ኣይከኣለን ኢን ኢልና። ብ ፀረ ዴሞክራሲ፣ ተሳትፎ ህዝቢ፣ ልምዓት፣ ተሳትፎ መንእሰይን ሙሁራትን ወዘተ ዘልዕልናዮ እኮ ናይ እገለ እገለ እኮ ኣይትብሎን ከም ኣካል ኣብዙይ መሰረታዊ ፀገም ኢኒሀና እዩ። ብርግፅ ኣብዙይ ዝርኣናዮ ምጉጅጃላት፣ ኔትወርክ እንተሃልዩስ ይበታተኽ እዩ። ሓደ ጉጅለ ንቲ ሓደ ጉጅለ ዘይኮን እዚ ምጉጅጃላትን ምትእስሳራትን ፀገምና እዩ ንፈትሾ ኢልና ኢና ኣቃሊዕናዮ። እቲ ቅድሚ ሐዚ ብጥቕልሉ ዝለዓል ዝነበረ ምጉጅጃልን ኔትወርክን ኣሎ ንብሎ ዝነበርና ሐዚ ናብ ሰብ ኣጣብቕና ፈቲሽናያ፣ ረኺብናያ፣ በጢስናያ። እምበር ካሊእ ጉጅለ ንምፍጣር ኣይኮነን ወይ ንምጥቃዕ ኣይኮነን። ከምኡ ዝበለ ነይሩ፣ ነፅርዮ እዩ። ተበታተነ ሓደነት ዘይነበሮ ኮይኑ ተረኺቡ። እታ ዝነበረት ተቓሊዓ ተሳጢሓ ናብታ ጥዕቲ ኣካይዳ ክኣቱ ተገይሩ ኣሎ፤ ንድሕሪ ሐዚ ተመሊሱ ከይመፅእ ድማ ምቅላስ እዩ ብቐፃሊ።

ናይ ሰብ ምቅይያር ዝተብሃለ እቲ ከይዲ ባዕሉ ዘምፅኦ እዩ። መጀመርታ ኣካይዳና ሰብ ንምቕያር ኣይነበረን ኢለ እየ። ብስሩ እውን ኣብ ጉባኤ እምበር ኣብዙይ ኣብ ድሮ ጉባኤ ኮይንካ ሰብ ክቕየር ይኽእል እዩ ዝብል ፈፂሙ ኣይነበረናን። ከምዙይ ኢልና ምኻድ ኣይንኽእል ዓዲ እናተሓመሰት፣ ብደንቢ ንፈትሽ ኢልና እቲ ነገር ብዝርዝር ምስ ኣተናዮ ግን ኣመራርሓ ሐዚ ምቕያር እውን ግድን ኮይና። እዚ ኣብ መውዳእታ ዝመፀ እዩ። ካብቲ ጠቕላላ ፀገማት ነናብ ባዕልና ትምልከተና ምስ ኣልዐልና ንቲ ፀገም ክሳብ ከንደይናይ ተቒቢልዎ፣ ክሳብ ክንደይናይ ጎድኡ ከም መራሒ፣ ክሳብ ክንደይ ክመሃር ድልው ኮይኑ፣ ክሳብ ክንደየና ንምዕራይ ድልው ኮይኑ ብዝብል ሪኢና እገለ ይውረድ እገለ ይደይብ ኢልና።

እንታይ እሞ ከምፅእ እዩ ናይ ሰባት ለውጢ ዝብል ኣዘራርባ፤ ብርግፅ ናይ ሰብ ምቅይያር ኣይኮነን ለወጢ ዘምፅእ። ግን ናይ ሰባት ምቅይያር ከመይ ዝበለ መሪሕነት ይፈጥር እዩ። ከም ኣካል ውህድ ዝኾነ፣ ሓድነት ዘለዎ፣ ንለውጢ ድልው ዝኾነ፣ ምዕሩይ ዶ ኾይኑ፣ ናብ ዓዲ ጥዕና ዶ ይኣቱ ኣሎ… ኢልካ እዩ ከም ኣካል ከም ስራሕ ፈፃሚ ክርአ ዘለዎ። ናብ ውልቀ ሰብ እንተምፂእናዮ ልክዕ እዩ ለውጢ ዘይክህልዎ እዩ። ኣብ ውልቀ ሰባት ምብልላፅ ክህሉ እዩ። እገለስ ካብ እገለ ይሓይሽ ትብለሉ ኣሎ እዩ ብቶም ልዕል ኢለ ዝበልክዎም። እቲ ዋና፣ ድምር ዓቕምና ኣተሓባቢርካ ንምኻድ ዘኽእል ዶ ኾይኑ እዩ። ተዓራርዩ ዶ ከም ኣካል እዩ። እዙይ ድማ ካብቲ ዝነበሮ ኣዕርዩ ተመዓራርዩ እዩ። ናይቲ ገምጋም ውፅኢት እንድዩ፣ እቲ ገምጋም ናብዙይ ኣምፂኡና ኣሎ፣ እምበር ከምቲ ዝበልክዎ እገለ ክወርደ እዩ እገለ ክድይብ እዩ ዝብል እውን ኣይነበረናን ባዕሉ እቲ ኸይዲ ዘምፅኦ እዩ።

ስለዚ ለውጢ ኣሎ፣ ምዕሩይ ክኾን ኪኢሉ ኣሎ ከም ኣካል። ግን ከይዲ እንድዩ ብኸይዲ ኸኣ እናተመዓራረየ እናፀረየ ይኸይድ። ኣብዛ ኣኸይባ እዚኣ ግን ክሳብ ክንከዳ እንኽእል ከድና ኣለና። ብስሩ እውን ብናይ ውድብና ባህሊ ብዙሕ ምትዕርራያት ዝግበር ኣብ ጉባኤ እዩ። ኣብ ድሮ ጉባኤ ኮይና እቲ ኩነታት ኣገዲዱና፣ ዋላ ወርሒ ‘ውን ትኹን ከምዙይ ኢልና ኣይንኸድን ኢልና ኢና እዙይ ገይርና እናፀረየ ድማ ዝኸይድ እዩ። ኣብዛ ኣኸይባ ኩላ ተዓርያ እያ በቃ እቲ ሕማም ተፈዊሱ እዩ ዝበሃል ኣይኮን፣ ፈፂሙ ከምኡ ዝብል ሰብ የለን። ዓዲ ጥዕና ግን ኣቲና ኢና። ግን እቲ ቓልሲ ክነቀፃፀሎ ኣለና፤ ኣብቲ ውድብ ክሳብ ታሕቲ እውን ኣብቶም ካልኦት ስራሕትና ‘ውን። ስለዚ ናይ ሰባት ኣይንግበሮ ናይ ኣካል ንግበሮ፣ ናይ ጠቕላለ ምንቅስቓስ ለውጢ ንግበሮ እዩ። ብሓፈሽኡ ዝሓሽ ምንቅስቓስ ክህሉ እዩ ኢልና ኢና ተስፋ ንገብር፤ ዝሓሸ ናይ ጠቕላላ ህዝቢ ምንቅስቓስ ክህሉ እዩ ኢለና ተስፋ ንገብር ንዕኡ ኢና ክንፅዕር። ኣብ ክሊ እዙይ እዩ ናይ ሰብ ለውጢ ትርጉም ዝህልዎ እምበር ሰብ ምቕያር ብገዛ ርአሳ ለውጢ ከም ዘይተህልዋ ዝፍለጥ እዩ።

ሕቶ፦ ናይቲ ገምጋም ዴሞክራስያውነትን ኣሳታፋይነትን ከመይ ነይሩ? መንፈስ ናይቲ መድረኽ ብኡ ክርኣይ ስለ ዝኽእል?

ዶ/ር ደብረፅዮን ፦ ነዊሕ መዓልቲ ዝወሰደሉ ሪኢኻ ክንደየናይ ኣሳተፋይ ምንባሩ ምግማት ይከኣል እዩ። እቲ ውሽጡ እውን ግን ከምኡ እዩ ነይሩ። እቲ ኣጀንዳ ኣሳተፋይ ክኾን ኣገዲድዎ እዩ። ፀረ ዴሞክራሲ ነይሩ፣ ምጉጅጃል ነይሩ፣ ሕሶት ፀብፃብ ነይሩ… ክትብል ከለኻ የለን ዝብለ ኣሎ። እዙይ ከመይ ከም ዝግለፅ ንምርዳእ ዝትንትን ከኣ ኣሎ። ስለዚ ኣብ ገለገሊኡ ሓደ ሰብ ብፍላይ ኣብ ስራሕ ፈፃሚ ኣብ ሓደ ርእሰ ጉዳይ ክልተ ሰለስተ ግዜ ሓሳብ ዝህበሉ እውን እዩ ነይሩ። ኣብ ማእኸላይ ኮሚቴ እውን ኩሉ ኣትዋ እዩ፣ እኳድኣስ ብኽትዕ። እምበር ገሊኡ ሰማዓይ ገሊኡ ስቕ ኢሉ ኡዱ ዘውፅእ ገሊኡ ድማ ተዛራባይ ኣይነበረን። ኩሉ ብብልሒ ዝተሳተፈሉ እዩ። ይኣከለካ ዝተባሃለ የለን። እስቲ አዚኣ ወስኸላ፣ እስቲ እዚኣ ኣብርሃያ እንዳበልና ኢና ኸይድናዮ። ኣታኣትትዋና እዩ ከምዙይ ገይርዎ። ብደንቢ ንፈትሽ ንትዓረ ስለ ዝበልና። ግዜ ገደብ ኣይነቕምጥ ስለ ዝበልና ሰብ ዝመስሎ ብዘይ ገደብ እዩ ገሊፁ።

ኣብቲ ዴሞክራስያውነት ድማ እቲ ሓደ መዐቀንኡ ተሳትፎ እንድዩ። ስለዚ ኣሳተፋይ ነይሩ እንተልና ንሱ እዩ። ብኻሊእ ገፅ ድማ ኣወሳስና ከመይ ነይሩ እዩ ዝርአ። ዘካትዕ፣ ዘፈላሊ እንትህሉ ከመይ ትውስኖ እዩ? ብኣፈላለይ ክኸይድ እየ ዝበለ እንተልዩ ብድምፂ ይውሰን ናይ ኣብዝሓ ይውሰድ። ሓንቲ ድምፂ ትርጉም ሃልያታ ትትሓዝ ግን ናይ ኣብዝሓ ውሳነ ገዛኢ ይኸውን።

ዓንተወይ ዘልዕልከያ ነይራ ምስ እዚኣ እውን ትትኣሳሰር ዘልዕልካያ ናይ ምርጋፅ፣ ረጉፅካ ምውፃእ ነይሩ ዝበልካዮ፤ እወ ነይሩ እዩ። ካብ ዴሞክራስያውነት ምስኣን ግን ኣይኮነን። ረጊፅካ ምውፃእ ኣጋጢሙና እዩ። ኣብ ናይ ስራሕ ፈፃሚ ምንቕቓፍ እያ ኣጋጢማትና ነይራ። አዙይ ድማ ከጋጥም ዝነበሮ ኣይነበረን፣ ኣሰራርሓና እውን ኣይፈቅድን። ኣፈላላይ እንተሃልዩካ ብድምጺ ትፍለ እምበር ምርጋፅ ጌጋ እዩ። ጌጋ ስለ ዝኾነ ድማ ብይቕረታ እሞ ብፅሑፍ ኣጠፍአ እየ፣ ጉድለት እዩ ኢላ ኣቕሪባ ኣብ ማእኸላይ ኮሚቴ ተነቢቡ ትእቶ ተባሂላ ተመሊሳ ኣብቲ ምይይጥ ተሳቲፋ እያ ማለት እዩ። ከጋጥም ዘይነበሮ እዩ ከም ጉድለት እውን ተወሲዱ እዩ። እቲ ደሓር ዝተወሰነ ብዙይ ጥራሕ ኣይኮነን ተወሲዱ ግን ከም ሓደ ጉድለት ተወሲዱ እዩ። እቲ ዋና ጉድለት ግን ከምቲ ዓንተወይ ዝገለፅክዎ ኣብቲ ዝነበረ ፀገማት ከንደይ ግደ ነይሩካ፣ ከንደየናይ ሓሚቕካ ነይርካ፣ ጉድለትካ ክንደየናይ ሪኢኻ፣ ጉድለትካ ንምእራም ከ ክንደየናይ ድልው ኮይንካ እዩ። ጉድለት ንምርኣይ ድልው እንተዘይኮይንካ እትቕፅለሉ መንገዲ የለን። እታ ምርጋፅ እውን ተሓውሳታ ዓባይ ናይ ድስፕሊን ጉድለት ኮይና እቲ ዋና ግን እቲ ካሊእ ኮይኑ እቲ ውሳነ ተወሲኑ።

ሕቶ፦ ኣብቲ ፈፃሚ ስራሕ ከም ዝኸድክሞ ገምጋምን ምንቕቓፍን ከምኡ እውን ዝወሰድክሞ ስጉምቲ ኣብ ማእኸላይ ኮሚቴ ኣይከድኩምን ዝብል ኣሎ። ኣብዙይ እንታይ እዩ ክበሃል ዝኽእል?

ዶ/ር ደብረፅዮን ፦ ናይ ማእኸላይ ኮሚቴ ዝበልካዮ… ሓላፍነት ስራሕ እንድዩ። ካብ ጉባኤ ቀፂሉ ዝለዓለ ሓላፍነት ዘለዎ ማእኸላይ ኮሚቴ እዩ። ካብ ማእኸላይ ኮሚቴ ቀፀሉ ከዓ እቲ ስራሕ ፈፃሚ እዩ። እቲ ማእኸላይ ኮሚቴ ንቲ ስራሕ ፈፃሚ ቆፂሩ ዝሃቦ ተልእኾ ኣሎ። ማእኸላይ ኮሚቴ ቅሩብ ብትን ዝበለን በቢ ሽድሽተ ወርሑ ዝራኸብን እዩ። እቲ ስራሕ ፈፃሚ ግን ብቐረባ ዝራኸብ ብሓፂር መዓልቲ እውን ዝእከብ እዩ። ግን ብቲ ዝደለ ይስርሕ ኣይነበረን። ስለዚ እቲ ፀገም ዋላ ንቲ ማእኸላይ ኮሚቴ እውን ዝምልከት እንተኾን ብዋናነት ግን ኣብ ላዕሊ አብቲ ስራሕ ፈጻሚ እዩ ነይሩ። ምትእስሳር ግን ነይሩ እዩ። እቲ ማእኸላይ ኮሚቴ ጠንካራ እንተዝኸውን ንቲ ስራሕ ፈፃሚ ‘ውን ምሓዞ ነይሩ። ግን እቲ ዋና ዝተበላሸወ ኣካል ኣይተኸታተልካን ኣይሓገዝካን ኣብ ገሊኡ እውን ተኣሳሲርካ ተበላሹ ነይርካ እዩ ተባሂሉ እምበር እቲ ዋና ሕመቕ ኣብቲ ስራሕ ፈፃሚ ስለ ዘሎ እቲ ዝበዝሐ ተሓታትነትን ስጉምትን እውን ኣብኡ ይኽውን። ኣይትሕተትን ኣይኮናን ንብሎ ዘለና ንቲ ማእኸላይ ኮሚቴ፣ እቲ ዝለዓለ ተሓታቲ ግን ስራሕ ፈፃሚ እዩ ኢና ንብል ዘላና። እተን ተቖፂረን ዝተወሃበኦ ስራሕ ኣይሰርሐን ኢና ንብል ዘለና ከም ኣካል ንቲ ፖሊት። ብዚኣ መሰረት ከኣ እምበኣር ንስኹም ኣይደልየኩምን ውረዱ ንስኹም ድማ ደዩባ ኢሉና። ኣብቲ ማእኸላይ ኮሚቴ ‘ውን ግን ንባዕለይ ፀገም ነይሩኒ ኢሉ ከም ኣካል ሕመቑ ተቐቢሉ ስጉምቲ ውን ወሲዱ እዩ፤ ተሓቲቱ እዩ። ብዙሓት ይውፅኡ ዝተበሃሉ ነይሮም እዮም ብታ ውሳነ ግን መወዳእትኡ ንሓደ ኢና ክውፅእ ክእገድ ወሲና ብድምፂ መሰረት፤ እቲ ዘካትዐ ዘይኮነስ እቲ ውሳነ ስለ ንወሰድ እቲ ውሳነ ከምኡ እዩ። ዘይተፈታተሽ ዘብል ግን ኣይኮን፤ ዝጎደለ ኣሎ ዝበሃል ግን ክቕርብ ብቐፃሊ እንዳፅረናዮ ክንከይድ ኣለና። ኣብ ስራሕ ፈፃሚ ክንድዙይ ስለ ዝተቐፅዐ ኣብ ማእኸላይ ኮሚቴ ‘ውን ክንድዙይ ክኾን ነይርዎ ምባል ብቝፅሪ ክኾን የብሉን ብዘጥፈኦ ጥፍኣት እዩ። እቲ ዋና ድማ እቲ ካድረ ዘልዐሎ ክህሉ እዩ ኣብኡ እንዳፀረየ ክኸድ እዩ።

ሕቶ፦ … እቶም ዓበይቲ ነበራት መራሕቲ ኣብቲ ገምጋም ብምእታዎም ንቲ ገምጋም ከምዙይ ኢሉ ለውጢ ብዘምፅእ ክኸይድ ገይሮም እዮም፤ ኣብቲ ብቐፃልነት ንዚ ምምራሕ ግን ስለ ዘየለው ብቲ ዝድለ ዘይክቅፅል ይኽእል እዩ ዝብል ስግኣት ኣሎ፤ እዙይ ከመይ ትሪኦ?

ዶ/ር ደብረፅዮን ፦ እዞም ብኽብሪ ዝተሰናበቱ ዓበይቲ መራሕቲ ኣብዙይ ፅቡቕ ግደ ነይርዎም እዩ፣ እዙይ ዘይከሓድ እዩ። እቲ ንለወጥ ዝብል ዝመፀ ካብቲ ህልው ሐዚ ኣብ መሪሕነት ዘሎ እዩ። እቲ መበገሲ ፅሑፍ ዝተዳለው እውን ካብቲ ዘሎ ስራሕ ፈፃሚ ኣብ ቤት ፅሕፈት ህወሓት ብዘሎ እዩ ቀሪቡ። ንሶም ተዓዲሞም እዮም መፂኦም። ተዓዲሞም መፂኦም ዝነበሮም ተራ ግን ኣውንታዊ ነይሩ። ክዕደሙ ድማ ግድን ነይሩ ብኣሰራርሓ እውን ይፈቅድ እዩ። ዘውፅኣንዮ መምርሒ ኣሎ ናይ ኣመራርሓ ናይ ኣሰራርሓ መምርሒ ዝብል። ኣብኡ ናይቶም ብኽብሪ ዝተተክኡ ዝምልከት ኣብ ዓመታዊ ኣኸይባ ማእከላይ ኮሚቴ ብዘይ ድምፂ ይሳተፉ እያ እትብል። እዚ ኣሰራርሓ እዙይ እንተዘይህሉ ‘ውን ክፅውዑ ነይርዎም። ምኽንያቱ ንድሕሪት ተመሊስና ኢና ንግምግም ነይርና፤ ናብቲ ንሳቶም እንዳመርሑ ዝነበርሉ ግዜ እውን። ስዘሊ ንዐኦም ገዲፍና ‘ውን ከንከይድ ኣይንኽእልን። ክሕግዙ ብዝብል ጥራይ ኣይኮነን መፂኦም (ሓጊዞም እዮም) ክግምገሙ ‘ውን እዮም። ተገምጊሞም ድማ ጎደለኦም ወሲዶም ከማና ክንእረም ኢና ክንክሕስ ኢነ ኢሎም። እዚ መድረኽ እዚ ግን ብመሰረቱ መበገሲኡ እቲ ዘሎ መሪሕነት እዩ።ሐዚ ‘ውን እቲ ውሳነ ናይቲ ኣመራርሓ እዩ፤ ንሶም ሓሳብ ይህቡ እምበር ኣይውሱኑን። ብስሩ ክነውፀኦም ኣለና ዝብል ‘ውን ግን የለን። እኳድኣስ ክንድቲ ዝድለ ኣይነስረሖምን ዘለና፤ ካብዚ ንላዕሊ ክሰርሑ ይኽእሉ እዮም ክሰርሑ ነይርዎም እዩ እቲ ገምጋም። ኣይቐረቡና ዝብል የለን፤ ብዘይ ንሶም ኣይኸውንን ዝብል እውን የለን። ኣይኮነን ንሶም ንቲ ሙሁር ንቲ መንእሰይ ንቲ ነጋዳይ ኣየሳተፍናን ኢልና እንዳገምገምና ንዚኦም ግዳ? ዋእ! እዚኦም እኮ ንዚ ውድብ ዝመስረቱ ክንደይ ተኣምር ዝሰርሑ እኮ እዮም።

ሕቶ፦ እቲ ስኽፍታ እኮ ዘሎ ንምንታይ ይሳተፉ ዘይኮነ ንሶም እንደሃለው ፅቡቕ ይረአ ኣሎ ንሶም ኣብ ዘየብሉ ይዳፈን ኣሎ ዝብል እዩ። ሐዚ ‘ውንስ ከምኡ ከም ዘይኾን እንታይ እዩ ውሕስናነ እዩ?

ዶ/ር ደብረፅዮን ፦ እቲ ስኽፍታ ትኽክል እዩ። ግን ሐዚ እኮ ንባዕልና ‘ውን ሽፍንፍን ኢና ነብል ነይርና እኮ ኢና ኢልና ዝኒሀና። ስለዚ ንባዕልና ግልፅልፅ ኣቢልና ሪኢና ስለ ዘለና ናብቲ ካሊእ እውን ብኣ እያ እትኸድ። እንዳሰፍሐት እያ እምበር እትኸድ። ስለዚ ኣብቲ ካሊእ ምስ በፃሕና ኣይኮናን ንደፋፍና ነይርና። ካብ ባዕልና ጀሚርና ኢና ንደፋፍና ነይርና። ሐዚ ግን እቲ መንፈስ ተቐይሩ ኣሎ። ዋላ ሰብ የልዕሎ እንተነበረ ንሕና ግን ኣይንወስዶን ነይርና። ሐዚ ግን ሪኢናዮ ኣለና። እተን ዝረኣናየን ፅቡቕ ገይርኩም ንሱ ኢና ንብል ነበርና ክብለና እዩ እቲ ካድረ እቲ ህዝቢ። ዝተረፈ እውን ክውስኸልና እዩ ነጥቢ ብነጥቢ እንዳቖፀረ። ምኽንያቱ ከፊትናያ ኢና። ድፍፍን እንተቢልናያ ግን ንሱ ትርጉም የብሉን ይብል። እቲ ንባዕልኻ ቅልዕልዕ ኣቢልካ ምርኣይ እቲ ህዝቢ ክዛረብ ክገብሮ እዩ። ንሕና እውን ንምውሳድ ድልዋት ኮይና ስለ ዘላና ክንወስዶ ኢና። እምበር ህዝቢ ምዝራብ ኣይገድፍን ዋላ መጠኑ ክፈላለ ዝኽእል እንተኾነ። ንሕና ግን ንዕኡ ሰሚዒና እቲ ዝብሎ ክንወስድስ ይትረፍ ንባዕልትና ክንርኢ ‘ውን ድልዋት ኣይነበርናን። እቲ ገሊኡ እኮ እቲ ቅድም ዝተዘረበ ‘ውን እዩ። ብደንቢ ቅልዕልዕ ኣቢልና ናብ ሰብ ኣጣቢቕና ዘይረኣናዮ ስለ ዝነበረ እዩ እምበር ኣይተለዓለን ማለት ኣይኮነን።

ብስሩ እቲ መንፈስ ተቐይሩ እዩ። እቲ ድልውነት ተቐይሩ እዩ። ሐዚ ንኸድ ስምዑና ክንብል ኣይኮነን። ንቲ ዝቐርብ ክንካታዕ፣ ልክዕ ኣይኮንካን ክንብል ኣይኮነን። ፀገም ኣለና ሓቅኻ ኢኻ እሞ ንሕና እዚአን እዚአን ሪኢና ኣለና ንስኻ ድማ ንገረና ብሓደ ኮይና ክንፈትሐን ኢና ክንብል። እቲ ሓደ ለወጢ ዝበልናዮ ናይ ከይዲ እኮ እዙይ እዩ። ብታ ዝነበረት ኣይንኸድን ዓዲ ክነፍርስ ኢና እኮ ኢና ንብል ዘላና። ብደንቢ ውሽጥኻ ንምፍታሽ ካብ ድልውነት ሓሊፉ ናብ ተግባር ተኣትዩ ኣሎ፣ ክሳብ ስጉምቲታት እኮ ኣትዩ እኒሀ፤ ካብ ደገ ዝመፀካ ንምቕባል ድማ ልዑል ድልውነት ሒዘና ንኣትዎ ኣለና። እቲ ለውጢ ድማ ንቲ ህዝቢ ዝበለፀ ክቃለስ ክገብሮ እዩ። ገለ ገለ ዝረኽበና እኮ ሐዚ ኢኹም ጀሚርኩም እኮ ይብለና ኣሎ። ብዘይሰኸፈት ድማ እቲ ዝጎደለ ክምልአልና እዩ። ህዝብና እኮ ይፍለጥ እዩ።

ሕቶ፦  እቲ ናይ ዕቤትን ስግግርን ትልሚ ክሳብ ክንደይ ሪኢኽሞ?  ዘለውዎ መሰረታዊ ፀገማት እንታይ እዩ?

ዶ/ር ደብረፅዮን ፦ ብደንቢ ኢና ሪኢናዮ። ሐዚ ኣብ ካልኣይ እንዲና ዘለና ግን እቲ ናይ ቀዳማይ ትልሚ ዕቤትን ስግግርን ‘ውን ኢና ምልስ ኢልና ገምጊምናዮ። ብኣንፃር ስግግር ፅቡቕ የለን ብዙይ ከይድና ለውጢ ክንምፅእ ኣይንኽእልን ኢልና። ብዝርዝር ድማ ሪኢናዮ፤ ኣብ ሕርሻ መፍረያይነት፣ ቀረብ ልቓሕ፣ ቴክኖሎጂ ምጥቃም.. ወዘተ። ኣብ ፅንዓት ዝተመስረተ እዩ እቲ ዝቐረበ ፅሑፍ። ኣብዚ ናይ ሕሶት ሪፖርት ምንባሩ ብደንቢ ኢና ሪኢናዮ። ኣብ ዝሓለፈ እንታይ ኢልና ሪፖርት ንገብር ነየርና ብጭብጥ ከ ኣብምንታይ ኣለና ኢልና ፅንዓት መሰረት ብዝገበረ ሪኢናዮ። መደምደምታና ድማ እዙይ ኣብ ዓብዩ ሽግር ኣሎ። ከምዙይ ኢልና ለውጢ ኣይነምፅእን ኢልና ማለት እዩ።

ኣብ ናይ ማንፋክቸርንግ ዘሎ ምጅምማር ‘ውን ሪኢና እታ ኣጀማምራ ፀገሙ እንታይ እዩ ኢልና። ብፍላይ ተወለድቲ  ተጋሩ ናብዚ ኣብ ምምፃእ መሰረታዊ ናይ ኣንፈት ፀገም ኣሎ ኢልና። ብዙይ ከይድና ናብ ዓወት ከም ዘይንኸድ እዩ። ስለዚ ከምታ ናይ ሕርሻ ልውስውስ ከይበለት ሐዚ ንኣርማ ኢና ኢልና።

ሐዚ ‘ውን ኣብ ድኽነት እያ ዝኒሃ ትግራይ። ፅባሕ ዓወት ዳርጋ 60% ኣብ ድኽነት መስመር እዩ ነይሩ ህዝቢ ትግራይ። ካልኦት ኣብ 40% ታት እዮም ነሮም፦ ሐዚ ነሃታቶም 22% ን 23% እዩ። ነሃትና 25%፣ 26% እዩ ዘሎ። ዋላ እኳ ተቐራሪብና እንተኾና ግን እዙይ ኣይኮነን ክኾን ዝነበሮ። ትግራይ ካብዚ ንላዕሊ ክኸየድ ነይርዎ ጥራይ ዘይኮነ ክኸድ ‘ውን ይኽእል ነይሩ ንሃትና ሕመቕ እዩ ኢና ኢልና። ካብቶም ካልኦት ዝሓሸ ስራሕ ኣብ ትግራይ ክንሰርሕ ነይሩና ኢልና ኢና ደምዲምና። ሐዚ እኮ ዳርጋ ሓደ ሚልዮን ህዝቢ ትግራይ እዩ ኣብ ትሕቲ መስመር ድኽነት ዝኒሀ። እዙይ ድዩ ክኾን ነይርዎ? ኣብ 26፣ 27 ዓመትስ እዙይ ዲና ክንኮን ነይርና? እዙይ ድዩ ዝፅበ ህዝቢ ትግራይ? ኣይኮነን። ብትምኒት ግን ዘይኮነስ ዝከኣል ኣይሰራሕናን።

ይከኣል ነይሩ እዩ እንትንብል፡ ህዝቢ ኣሎ፣ ጠንካራ ህዝቢ፣ ወዲብካ እንተንቀሳቒስካዮ ተኣምር ክሰርሕ ዝክእል ብተግባር ዝተፈተነ፣ ድልው ዝኾነ ህዝቢ ኣሎ። እዙይ ኣብ ካሊእ ዝርከብ ኣይኮነን። ኣብ ኩናት ጥራይ ኣይኮነን ኣብ ልምዓት ‘ውን ክንጥቀመሉ ነይሩና ግን ኣይገበርናዮን። ዋላ እቲ ሙሁር ‘ውን ስለ ዘየቕረብናዮ እንተዘይኮይኑ ብምርምር ብፍልጠት ብዙሕ ክሰርሕ ዝኽእል ድልው ኣሎ። ኣብቲ ሃፍታም እውን ከምኡ ኣብቲ መንእሰይ ‘ውን ከምኡ። ንዙይ ኣተሓባቢርና ኣይመራሕናዮን። ኣብ ከንኮኖ ዝግበአናን እንክእሎን ኣይኮናን ዘለና። እዚ ዘለናዮ ቦታና ኣይኮነን እዩ። ንህዝቢ ትግራይ ኣይምጥኖን አዩ። ዕቤት መፂኡ ክኸውን ይኽእል እዩ፤ መፂኡ እውን እዩ። ግን ካብዚ ንላዕሊ ንኸደሉ ዕድል እንደሃለወ ኣይተጠቐምናሉን ህዝብና ጎድእና እዩ ንብል ዘለና። ብጠቕላላስ ትራንስፎርመሽን ኣይነምፅእን ዘለና በዙይ እውን ክነምፅእ ኣይንኽእልን፤ ብኹለመዳይ ንቐይሮ እዩ። በቲ ዝተለመደ ምኸድ ኣይከኣልን። እቲ ሓረስታይ ‘ውን በታ ዝለመዳ ክንወስዶ ኣይንኽእልን። ሓዱሽ ፍለጠት የድሊ፣ ሓዱሽ ኣወዳድባ የድሊ፣ ሓዱሽ ኣካይዳን ኣሰራርሓን የድሊ፣ ቴክኖሎጂ የድሊ፣ ሳይነስ ማለት መፅናዕቲታት ወሲኽካ ብዙሕ ሓዱሽ ምትእትታተው የገድድና እዩ። እዙይ ግድን እዩ።

ኣብ ማሕበራዊ ዘሎ ናይ ስግግር ጉዳያት ‘ውን ተረኣዮም እዮም። ብፍላይ ኣብ ትምህርቲ ምስ ፅሬት ተተሓሒዙ ዝልዓል ኩሉ ዝፈልጦ እዩ። ኣብ ጥዕና ‘ውን ዝተኸየደ ነገር ዋላ ይሃሉ ብዙሕ ፀገማት ኣሎ እዩ። እዚታት አቲ ዘሎ ኣፅኒዕኻ ሒዘካ ኣብ ምፍፃም ‘ውን ፀገም ዝነበረ እንተኾነ ብስሩ ክቕየር ዝግበኦ እውን ኣሎ። ክውሰኽ ዝግበኦ እውን ኣሎ ኢልና ኢና ሪኢና። ብዝበለፀ ‘ውን ብመፅናዕቲታት ንርኣዮ ንፈትሾ እሞ ንፍተሓዮ፤ እዙይ በቲ ዘለናዮ ኣይወስደናን ኢና ኢልና። ፍልጠት መሰረት ገይርና፣ መዕናዕቲታት መሰረት ገይርና፣ ናይ ደገ ተሞኩሮታት ቀሚርና … ኣብዙይ ‘ውን ዝሓሸ ፍልጠት ዘለዎም ሙሁራት በበዘፈሩ ዘለው ኣሳቲፍና ንቐይሮ እዩ። ናብቲ ዝድለ ነብፀሓዮ። ብስሩ ትግራይ ኣብዙይ ድዩ ክኾን ነይርዎ? ናብዙይ ድዩ ክወርድ ነይርዎ? ካሊእ ‘ውን ክወርድ ኣለዎ ማለት ኣይኮነን ግን እታ ብዋናነት ትምልከተና ናይ ትግራይ ብውነ ንርኣያ ንፍተሓዮ እዩ። ዝሓሸ ክስራሕ እናተኸኣለ እዩ ዘይተሰርሐ እዩ። ስለዚ እቲ ናይ ስግግር በቢ ርእሰን ብዝርዝር ‘ውን ጭብጢታት ‘ው ብዘለዎ ኢና ሪኢናዮ፤ ከም ሓዱሽ ምሕሳብ ማለት ኣብቲ ሓሳባት ‘ውን ክልወጥ ከም ዘለዎ ኢና ሪኢና ንቲ ጠቕላለ ስግግር ንምምፃእ።

ካብዚ ሕልፍ ኢልና ክሳብ እቲ ጠቕላላ ኣወዳድባ ናይ ትግራይ ‘ውን ኢና ሪኢናዮ። ናይ ወረዳ ሕቶ ምምላስ ዘይምምላስ፣ ምስ ናይ ሰና ምምሕዳር ሕቶ ገለ ጥራይ ዘይኮነ፣ እቲ ጠቅላለ ኣወዳድባና ንቲ ስግግር ክነምፅእ የኽእለና ድዩ ኢልና ኢና ሪኢናዮ። እቲ ናይ ወረዳ ኣወዳድባ ሕቶ ‘ውን ክምለስ ኣለዎ ናይ ህዝቢ ሕቶ ስለ ዝኾነ ግን ኣብኡ ጥራሕ ከይተሓፀርና ጠቀላላ ንርኣዮ ኢና ኢልና። እቲ ክነመፅኦ ንደሊ ለውጢን ዕቤትን ዝጠልቦ ኣወዳድባ ይሃልወና እዩ። ቅድሚ ሐዚ ዘይነበሩ ሓደሽቲ ሕቶታትን ጠለባትን ይመፁ ኣለው ካብቲ ሓረስታይ ‘ውን  ካብቲ ዝኣቱን ዝፍጠርን ዘሎ ኢንቨስተር ‘ውን። ስለዚ ንዚ ዝምልስ እንተዘይሃሊዪካ ፈለኽ ክትብል ኣይትኽእልን። ንሕና ኢና ኣብ ዘለናዮ ደው ኢልና ዘለና እምበር ዝተፈለየ ነገር፣ ዝተፈለየ ጠለብ ይመፅእ ኣሎ እዩ። እዚታት ንቲ ጠቕላለ ናይ ልምዓት ሕቶ ዝምልስ ኣወዳድባ ከምብሓዱሽ እንተዘይሪኢኻዮ ንታ ትቐርብ ዘላ ናይ ወረዳ ሕቶ ጥራይ ብምምላስ ኣይምለስን። ንሳ ‘ውን ኣብ ዝሓፀረ ግዜ ክትፍታሕ ኣለዋ፤ ክትፍታሕ እያ ኻኣ። እቲ ትግራይ እንመርሐሉ ኣወዳድባን ኣሰራርሓን ንቲ ናይ ህዝቢ ሕቶ ካብ ምምላስ ሰጊርና ንቕድሚት ከመይ ይወስደና እዩ። ስለዚ ሃፍተ ገነቱ መሰረት ገየርና፣ ጠለባቱ መሰረት ገይርና .. ነመዓራርዮ። ቀልጢፍና ንግበሮ እዩ። በዝሒ ህዝቢ ኣብ ግምት ኣእትኻ ህዝቢ ንምውዳብን ንምንቕናቕን እናረኣና ኢና ንኸድ ነይርና፤ ሐዚ ግን ንለውጢ ስለ ዝኾነ መሊእና ንርኣዮ ኢና ኢልና።

መዳበርያ እኮ ከም ራሽን እዩ ንኹሉ ዝዕደል ነይሩ ብማዕረ። ግን ኣብ ሞኾኒ ከይደ ነይረ ኣብቲ ሞንጎ ኣኼይባና፤ ካብ ፅርጋያ ንታሕቲ ካብ ፅርግያ ንላዕሊ ኢልካ እኳስ ዓብዪ ፍልልይ ከም ዘለዎ እዮም እቶም ኢንቨስተራት ዝገልፁ። ሐዚ ሕድሕድ ስራሕ ፍልጠት ትሓትት እያ፤ ቴክኖሎጂ ትደሊ እያ። ብዙሕ ነገራት ክነማልእን ክንልውጥን ከም ዘለና እዩ ኣርእዩና እዚ ምይይጥና። ብቲ ዝፀንሐ ተሓኒቕና ኢና ዘለና ኣይነኽድን።

ሕቶ፦ ኣብዚ ወቕታዊ ጉዳይ ምስ ኣብ ዩኒቨርስቲታትን ካሊእን ዝረአ ዘሎ ብፍላይ ንተጋሩ ዒላማ ገይርካ ምጥቃዕ ከመይ እዩ ክኸውን? ንብደል ኣለና ህወሓት ኣይተድሕናን ዘላ ዝብል እኒሀ እሞ ንዙይ ከመይ ኢኻ ትሪኦ? ከመይ ትግምግሞ፣ ንምንታይ እዩ ከምኡ ዝኾን ዘሎ? ከመይ እዩ ኸ ክፍታሕ?

ዶ/ር ደብረፅዮን ፦ እቲ ዒላማ ዝኾን ዘሎ ትግራዋይ ኣይኮነን እቲ ስርዓት እዩ። እቲ ናይ ትግራይ ዝበሃል ኣጀንዳ እዩ። ዝተቐረፀ ኣጀንዳ እዩ ንቲ ስርዓት ንምፍራስ። ትግራዋይ ይጥቃዕ ዶ ኣሎ እወ ይጥቃዕ ኣሎ። ግን በይኑ ድዩ ዝጥቃዕ ዘሎ ኣይኮነን። ስለዚ ኣስፊሕና ኢን ክንሪኦ ዘለና። ትግራዋይ ስለ ዝተጠቕዐ /ዝኑ ስደዱኒ ክንብል የብልናን። ሕጊ ኢና ክነኽብር ዘለና። ዝኹሉ ዝተቓለስና፣ ዝኹሉ መስዋእቲ ዝኸፈልና ስርዓት ክንሃንፅ፣ ዓዲ ክንሃንፅ እዩ። ዓዲ ክትብተን ኣይኮነን። እቲ ቓልሲ እውን ንህንፀት ሃገር እዩ ነይሩ ሐዚ ንድሕሪት ኣይንመልሶን። ዋላ እኳ ናብኣ ክንመለስ በቢቁሽትና ክንሓስብ ዝደልዩ እንተሃለዉ ንሕና ግን ኣይንገብራን። ዋላ መስዋእቲ ከፊልና እታ ሕድሪ ስዋኣት እና ነኽብር። ስለዚ ናይ ትግራይ ናይ በይኑ ኣጀንዳ ኣይንገብሮን። ንሱ ናይ ፀላኢ ኣጀንዳ እዩ። ሐዚ ግን ከይዱ ከይዱ ናብቶም ፈተውትና እውን ሰሪፁ ኣሎ። ግን ንሶም ከምኡ ስለ ዝኾኑ ብቲ ዝኸድዎ ኣይንኸይድን። ኣብ ኦሮሞ ትግራዋይ ስለ ዝተቐተለ ኣብ ትግራይ ዘሎ ኦሮሞ ክንቀትል? ውርደት፣ ከመይ ኢሉ ከምኡ ይኸውን? ሓደ ናይ ህዘቢ ትግራይ መግለፂ ኣይኮነን ዘይናህና እዩ። ንሕና ከም ተጋደልቲ ድሕረት እንተሃልዩ ንቃለስ እምበር ህዝብና ዘለዎ ክብሪ ‘ውን ምሕላው ክኣብየና።

ብቲ ፀገም ብዝተፈለየ ዕግርግር ክብል ህወሓት? ኣብዚኣ ስለ ዝቐተልኩምስ ኣብዚኣ ‘ውን ክንቀትል ክንብል? ኣብ ዓድግራት ዩኒቨርስቲ ዝመሃር ንፁህ ኣምሓራይ ክንቀትል? ዋእ! ታይ ዲና ኾይና? ከመይ ኢሉ ይኸውን? እዚ ኹሉ መስዋእቲ ከፊልና? ኣይ ኣብ ዓዲ ኣምሓራ እንዲና ዝኹሉ መስዋእቲ ከፊልና ዓዲ ክንሃንፅ። ኮነ ኢልካ ሕነ ክትፈዲ ዶ ንፁህ ሰብ ይቅተል እዩ? ኣብ ወልድያ ዝበፅሐ ጥቅዓት ኣብ ዓዲግራት ሕነ ብምፍዳይ ይምለስ? ስርዓት ዘለዎ ስርዓት ዝፈልጥ እኮ እዩ ህዝቢ ትግራይ? እዛ ዓዲ ከይትብተን ከይንተሃላለክ ክንጥንቀቕ እዩ ክግበር ዘለዎ። እታ ፀገም ክትፍታሕ፣ ፀገም ዝፈጠረ ክሕተት ብሕጊ ብስርዓት ኢና ክንገበር ዘለና። ልዕሊ ኩሉ ከይንዘርግ እንትኾነ ድማ ክንፈትሕ ኢና ክቃለስ ዘለና ከም ህወሓት። እቲ ሽግር ናይ ህወሓት ኣበርክቶ ‘ውን ኣለዎ እዩ። ፖለቲካ እንድዩ እቲ ፀገም ህወሓት ድማ ኢድ ኣለዎ እቲ ፖለቲካ ኣብ ምብልሻው።

ሕቶ፦ ኣብ ሞንጎ እቶም ውድባት ኣፈላላያት ስለ ዘሎ እዩ ይበሃል እዩ እሞ፤ ዋላ ንግዚኡ ብፅቡቕ ርክብ ይኹን ካሊእ ክፈትሖ ኣለዎ ስለ ዝበሃል እዩ? ስቅ ኢልካ ዶ ይርአ ሰብ እናሞተ፡ ስርዓት ክድሕን እናበልካ?

ዶ/ር ደብረፅዮን ፦ ስቕ ኢልና ንሙት ኣይኮነን። ክንመውት አንድዩ ዘይትብልና። ከጋጥም እንድዩ ዘይብሉ። ግን ንኸየጋጥም እንታይ ትገበር እንተይልካ ስርዓት ክሕዝ፣ ሕጊ ክኽበር እዩ ክገብር ዘለዎ ህወሓት። እታ ዕግርግር ክትፍጠር ዝደልይዋ ንታ ስርዓት ክትህሉ ዘይደልዩ እዮም እንተይልና ንታ ዕግርግር ተጋድድ ኣይትገብርን። ስርዓት ንምትሓዝ ከዓ ጥንቃቐ ይሓትት። መጀመርታ ከም ሰብ ከም ዜጋ ክኸውን ዘለዎ፣ ክበሃል ዘለዎ ኢኻ ትገብር። ካብኡ እቲ ምስቶም ኣሕዋት ውድባት ዘሎ ምጥርጣራት፣ እቲ ናይ ህወሓት ድሓር ይመፅእ። ህወሓት/ ኢህወደግ ከም መንግስቲ እቲ ፀገም ንምፍታሕ ስጉምቲ ክውስድ ድማ ትገብር እምበር ሕነስ ኣትፈድን እዩ። ሐዚ ህወሓት ዝገብር ዘሎ ንሕና ሽግር ክንፍትሕስ ይትረፍ ሽግር ፈጠርቲ ንኾን ስለ ዘለና ንትዓረ ኢና ንብል ዘለና። ክንመልሶ እዩ ዘለና እምበር መባራዕቲ ክንኮን የብልናን። ተኣረሙ ክንብል እንተኾይና ንባዕልና ክንዕሪ ኣለና።

እቲ ፀገም ብሃገር ደረጃ እዩ እኮ። ዝሞት ዘሎ ትግራዋይ ጥራይ እኮ ኣይኮነን። ኣብ ሶማልያን ኦሮሞን ዋላ ኣብ ኣምሓራ ዝነበረ እኮ ይገድድ ኣዕርዩ። ስለዚ እቲ ፀገም ሃገራዊ ስለ ዝኾነ መፍትሒኡ ናይ ሃገር ፖለቲካ ሽግር ምፍታሕ እዩ።  ምኽንያቱ ምንጩ ፖለቲካ እዩ። ናብ ሕነ ምፍዳይ እንተኣቲና ብታ ዝደልይዋ ንኸድ ኣለና ማለት እዩ፤ ናብ መውፅኢ ዘይብሉ ዕንወት ኢና ንኣቱ ከም ህዝቢ። ናብ ከምዙይ ዓይነት ዕንኪሊል ክንኣቱ የብልናን። ናትና ግደ ምድሓን እምበር ምብራዕ ክኾን የብሉን። ኩሉ ድማ ክሕልዋ ኣለዎ ምክንያቱ ንዓና ጥራይ ኣይኮነትን ትጎድእ ንኹላትና እያ ትጎድእ።

ሕቶ፦ እዚ ኣብ ላዕሊ ዝገበርክሞ መትዕርረያትን ገምጋምን ናብ ታሕቲ ናብ ኣባልኩም ብኸመይን መዓስን እዩ ክወርድ? ምስ ህዝቢ ጠቕላለ ዝህልወኩም ርክባትን መድረኻትን ከ ከመይ እዩ ክኸውን? እናመረፅኩም ኢኹም ትሰምዑ ነይርኩም እሞ ሐዚ ንኹሉ ክትሰምዑ ድልዋት ዶ ኮይንኩም ትህልው?

ዶ/ር ደብረፅዮን ፦ ሐዚ ንመጀመርታ እነካይዳ መድረኽ ናይ ኣባላት ኮንፈረንስ እያ። እዚኣ ድሕሪ እታ ናይ ኢህወደግ ኣኸይባ እያ ክትካየድ። ምስ ህዘቢ ‘ውን ክንከድ ኢና። እተን ኣኸይባታት ግን ነሕፅረን መሊስና ኸዓ ኣብ ኣኸይባ ክይንሓጊ ኢና ኢልና ዘለና። ቀልጢፍና ናብ ተግባር ንእቶ እና ኢልና። ሓደ ክልተ ኣኸይባ ይሃልወና ኢና ኢልና። ዞባ ዝበሃል ኣይህልወናን። እቲ ናይ ህዘቢ ብፍላይ ናይ ሙሁራት፣ መንኣሰይ፣ ነጋዶ ዝብል ብደንቢ ኢና ክንከዶ። ነጻ መድረኻት ከነዳሉ ኢና። ሓሳባት ስለ ዘድልየና እቶም ማሕበራት ገለመለ ጥራይ ዘይኮነ ኩሉ ብግልፂ እዩ ክፅዋዕ። ኣብ ሓፋሽ እውን ኣብ ውዳበታት ዘየለ ‘ውን ክሳተፍ እዩ ክግበር። እቲ እንደልዮ እናመልምልና ኣይኮነን ክንእክብ። ብፍላይ ኣብቲ መሁር ብቐጥታ እዩ ክኾን ኣብ ህዘቢ በቢደረጅኡ ዘሎ ኣመራርሓ ክረኽቦ ክግበር ክኽእል ይኾን ከም ከም አድላይነቱ። እቲ እትደልይዎ ጥራይ እትብል ግን ነይሩ እዩ ሐዚ ግን ንለውጢ ኢና ንብል ዘለና። ኣይኮን ኣብ ደገ ኣብ ውሽጥና እኳ ድላይና ኣይንዛረብን ነይርና እንዳበልና ኣብ ደገ ክንደይ ከም ዝነበረ ይፍለጥ አዩ። እዙይ ግን ክንእርሞ ኣለና ግድን እዩ። ብዚ መልክዕ ኢና ኣብ ኢህወዴግ እውን ይፈተሽ ይተዓረ ንብል ዘለና።

ሕቶ፦ እቶም ስጉምቲ ዝወሰድክምሎም መራሕቲ፣ ዋላ ንሰኻ እውን ኣቦመንበር ዋላ እንተኾንካ ዝተገምገምካዮ ስለ ዝህሉ ክንፈልጥ፣ ብግልፂ ክንገረና ዶ ኣይግባእን?

ዶ/ር ደብረፅዮን ፦ እወ የድሊ እዩ። በቢደረጅኡ ክነቅርቦ ኢና። እቲ ሓፈሻዊ ገምጋም ንኹሉ ብግልፂ ክንገር እዩ። እቲ ናይ ወልቀ ሰባት ግን በቢ ዝምልከቶ ማለት በቢደረጅኡ ክቐርበሉ እዩ።

ሕቶ፦ ሕዚ ክንደየናይ እዩ ተመዓራርዩ ወፂኡ ክንብል ንኽእል እዚ ውድብ፣ እዚ መሪሕነት? ምስ ካልኦት ውድባት ዘሎ ርክብስ ከመይ ተረኣዩ ከመይ እዩ ክኾን?

ዶ/ር ደብረፅዮን ፦ እቲ ሐዚ ዝመፀ ብቲ መስርሕ ናይ ፅሬት ስለ ዝመፀ ሓደ ስጉምቲ ንቕድሚት እዩ ንሱ። ኣብዚኣ ኩላ ተወዲኣ ማለት ግን ኣይከነን። ገና ብቲ ዝግበር ገምጋማት ምስ ኣባል፤ ኣብቶም ቀፀልቲ መድረኻት እዩ ዝበለፀ ሙሉእ እንዳኾነ ዝኸድ።

ምሰቶም ውድባት ዝምልከት፣ መቸም ንሕና እንተሓሚቕና ኢህወዴግ ሓሚቑ ማለት እዩ። ብኣዴን እንተሓሚቑ ኢህወዴግ ሓሚቑ ማለት እዩ፤ ካሊእ ‘ውን ከምኡ። ተደሚርና እንዲና ኢህወዴግ ኮይርና ስለ ዚ ሓደ እንተሓሚቑ ይጎቶ እዩ። ፅቡቕ እንተኾይኑ ድማ ንቲ ኻልእ እውን ናብኡ ይስሕቦ እሞ ኢህወዴግ ይዕሪ እዩ። ዝተኣሳሰረ ህልወና እንድዩ ዘለና ስለዚ ናይቲ ጥንካረ ንቲ ካሊእ ብቐጥታ እዩ ዝተርፍ ናይቲ ሓደ ሕመቕ ‘ወን ብቐጥታ ንቲ ኻሊእ ዝተርፍ። ቀጥታ እዩ።  ስለዚ እታ ዝነበረት ናይ ህወሓት ሕመቕ ንኢህወዴግ ጎዲኣ እያ። በዙይ ድማ ንቲ ጠቕላላ ምንቅስቕስ ጉዲኢና ኢና። ህወሓት ዝተፈለየ ግደ የብሉን ማዕረ እዩ ግን ብታ ብፅሒትና ጎዲኢና ኢና። ኣብ ታሪኽ ፍሉይ ተራ ነይሩና እዩ ሐዚ ግን ማዕረ እያ።

ግን ሓሚቕና ስለ ዝነበርና፣ ዘይንረዳደእ ስለ ዘይነበርና ካሊእ ትርጉም ከህብዎ ፀኒሖም። ኣብነት እታ ናይ ግጨው ጉዳይ ብኣዴን ኣዕብዮም ይርኢዋ ነይሮም ንሕና ግን ብዙሕ ግምት ኣይሃብናያን፤ ንሶም ግን ንዒቖምና፣ እዚኦም መን ክዛረቦም ናብ ዝብል ካሊእ ፖለቲካ መልክዕ ሒዙ። ኣብ ኦህዴድ እውን ብድሕሪ ኮንትሮባንዳ ኣለኹም፤ እናደወልኩም ከምዙይ ትገብሩ ኣለኹም፣ እዙይ ብመን ኣለኒ ስሚዒት ኢኹም ትገብርዎ ዘለኹም ዝብል ክለዓል ጀሚሩ። እዙይ ነሃትና ፀገም እምበር ነሃቶም ኣይኮነን። ስለዚ ህወሓት ጎዲኡ ንቲ ጠቅላለ ጉዕዞ። እቲ ፖለቲካል ትርጉም ብደንቢ ግምት ብዘይምሃቡ ጎዲኡ ህወሓት። ዘይንሰምዖም ክንከውን ከለና እቲ ክንፈላለ ዝደሊ እውን የጋድድ ነይሩ። ሽዑ እቲ ጥዑይ እውን ዓው ኢሉ ከይዛረብ ንሕና ኣይንሰምዕን ዘለና መልሲ የብሉን ስቕ ኢሉ። እቲ ዝሽፍት እውን ሽፊቱ። እዚ ርክብ ብምሕርፋፉ ድማ ከይንቀላላስ ተሓጋጊዝና ከይንሰርሕ፣ ናብቲ ዋና ኣጀንዳ ኣቲና ከይንተሓጋገዝ ፀገም ከይንፈትሕ ጎዲኡና እዩ።

እቲ ከምዙይ ገይርና ተቓሊስና ገለመለ ዝብል ሓደ ሓደ ትግራዋይ እውን እዚኦም ድኣ መን ክዛረቦም ክብሉ እቶም ውድባት ‘ውን ክጥርጥሩና እቲ ህዝቢ ‘ው ሕማቕ ስሚዒት ክህልዎ ኪኢሉ እዩ። እዙይ ክንቃለሶ ነይርና። ከነቃልዖ ነይሩና። ሐዚ ኣብ ድሕሪ ኮንትሪባንዲስት ኣለና ኢና ንበሃል። ስጉምቲ ከይንወስድ እውን ንስኹም ኣለኹም ይብሉን። ትድውሉ ኢኹም ይበሉና። ምክንያቱ ገለይና ይጥቃዕ ከይህሉ ኢልና ንምፅራይ ንድውል ንኾን ግን በኻሊእ ትውሰድ፣ ስለዚ ኣይተሰረሕን። ኮንትራባንድ እኮ ትግራዋይ ጥራይ ኣይኮነን ዝሰርሕ። ከም ሃገርና እኮ ኢና፤ ንኹለ እኮ ማዕረ እዩ። ግን ኣብዙይ ፖለቲካዊ ስራሕ ዘይምስራሕና ኣብ ድሕሪ ትግራዋይ ዝሰርሓ ጌጋ ስራሕ ህወሓት ኣሎ እንዳበሉ ብሙሉእ ልቢ ክንቃረብ ይትረፍ ሓቢርና ክንከድ እውን ኣይንኽእልን። እዚታት ፊቲሒና ኢና ብሓበር ክንዘልቕ ሃገር ክነልምዕ ዓዲ ከንድሕን። እዘይ ኣብቲ ናይ ህወሓት ብደንቢ ኢና ሪኢናዮ። ንሕና ዝጎዳእናኩም እዙይ እዩ ዝተረፈ እተሊዩ እውን ክንእርም ኢና ኢልና እና ክንቅበል። ክንፈካኸር ጉልበትና ክነርኢ ኣይኮነን ክነፀሪ ክንእረም እሞ ድሕሪኡ ንዐኦም እውን እዙይ ኣርሙ ክንብሎም እዩ እቲ ዕላማ። ኣካል እቲ ሽግር ነይርና ኢና ሐዚ ድማ ንባዕልና ኣሪምና ኣካል እቲ መፍትሒ ክንክውን ኣለና እዩ።