Home / Uncategorized / “ስዕረታት ክደጋገም እንተሎን ከምዚ ዝበለ ክፉእ ስዕረት ድማ ከጋጥም እንተሎ ደው ኢልካ ምሕሳብ የድሊ።

“ስዕረታት ክደጋገም እንተሎን ከምዚ ዝበለ ክፉእ ስዕረት ድማ ከጋጥም እንተሎ ደው ኢልካ ምሕሳብ የድሊ።

እዚ ዘጋጠመ ኣብዛ ዘላ ዓለም ኮይንና ንዓኣ ክንርድኣ ብዘይምኽኣልና እዩ።

እዚ ኣጋጣሚ እዚ ኣብርሆት ክፈጥር ዝኽእል ዓብዪ ኣጋጣሚ እዩ።  ”

ቢንያም ተወልደ

ውራይና፡ እስቲ ከም  መጀመሪ ንስኻ እትነጥፈሎም ዓውድታት ምህሮን መፅናዕትን ማለት ዝተማሃርካዮም ትምህርትን ብምርጫኻ እትነጥፈለምን ግለፀልና፤ ቅድሚ ናብ ሕቶታት ዛዕባና ምእታውና

ቢንያም ተወልደ፡ ብቐንዱ ኣነ ኣብ ስነልቦና እየ ኣድሂበ ዘፅንዕ።  አቲ ዓውዲ ይፈትዎ እየ። ብዋናነት ዓርሰ- ፍልጠት ዋና  ፍልጠት ከምዝኾነ ስለዝርዳእ ኣብኡ የተኩር፤  ናብራይ እውን ክሓስብ እንተለኹ እውን ኩሉሻብ ኣብኡ እየ ዘድህብ። ከም መነፅር እውን ይጥቀመሉ።  ብተግባር እዚኦም እዮም ዝነብረሎም።

በኣካዳሚያዊ ኣመፃፅኣይ እኳ ቀዳማይ ድግረይ አሌክትሪካል ኢንጅነሪንግ ኮይኑ ስፔሻላይዜሽነይ ኣብ ኮምፒተር ሳይንስ እዩ። ኣብቲ ኮምፒተር ዓውዲ ብዲቨሎፐርን ኣብ ሴኪሪቲ ሳይንስን ኢንተሊጀንስ  ንብርክት ዝበሉ ዓመታት ሰሪሐ እየ። ብማስተርስ ድማ ሊደርሽፕ ተማሂረ። ሕዚ ሳልሳይ ድግሪ ድማ ብፐብሊክ ፖሊሲ እዩ። ምርምረይ ግን ከምቲ ቅድም ኢለ ዝበልክዎ ብስነልቦና እዩ። መፅናዕታተይ ዝሰርሖም ዘለኹ ኣብቶም ክብርታት ዝብሃሉ ናይቲ ሕብረተሰብ ባእታታት እየ ዝሰርሕ ዘለኹ።

ውራይና፡ ሓላፍነታትካ ኸ?

ቢንያም ተወልደ፡  ንነዊሕ እዋን  ኣብ INSA ምኽትል ዋና ዳይሬክተር እየ ነይረ። ኣብ ምክልኻል ሃገር እውን ፀኒሐ እየ። ሕዚ ድማ “የከፍተኛ ትምህርት ጥራትና አግባብነት ኤጀንሲ” ዝበሃል ዋና ዳይሬክተር ኮይነ ኣለኹ።

ውራይና፡ እሞ ናይ ወግዕና ዋና ዛዕባ ኣብ ትግራይ ክመይ ኢሉ ማሕበረሰባዊ ለውጢ ይመፅእ እዩ። እዚ ንምርኣይ ማሕበረሰባዊ ለውጢ ማለት እንታይ እዩ? ብኸመይ መነፅር ኢና ንሪኦ? ኣብ ምንታይ ይምርኮስ እዩ?

ቅድሚ ናብ መልሲ ምኻድና ምስዚ ሕቶ እዚ ዝተኣሰሰሩ ውሱናት ነጥብታት ምልዓል ኣገዳሲ እዩ። እቲ ሓደ እቲ ሕብረተሰብ ገና ሕዚ ኢና ንቐርቦ ዘለና። ተረሓሒቕና ኢና ፀኒሕና። ካልኣይ ሕቶ እንትልዓል ነቲ ሕቶ መልሲ እንትውሃብ ንሱ ናይ መወዳእታ ቅርፁ እዩ ማለት ኣይኮነን። የግዳስ ከም መበገሲ ካልኦት ሕቶታት  እውን እዩ ዝበጋግስ። ሰብ ክውስኸሎም ኢኻ እተልዕሎምን እትምልስን። እዚ ከም መበገሲ እንተወሲድና ፅቡቕ እዩ።

ካብዚ ብምቕፃል ለውጢ እንታይ እዩ? ማሕበረሰብ ከመይ ይልወጥ ቅድሚ ምባል ንኹሉ ነገር ዘድሊ ምስ ተዓፃፃፍነት እውን ዝኸይድ ብርኽ ዝበለ ዓለም እትርእየሉ መነፅር እንተሃለወካ ፅቡቕ እዩ። ካብዚ መንፅር እዚ ስነ ልቦናዊ መዋቅር ወይ ከዓ Psychological structure ወይ እውን Structure of the consciousness እንብሎ ነገር ከም ሓደ ፅቡቕ መነፅር ገይርካ ምውሳድ ጠቓሚ ከኸውን እዩ።

ስለዚ ኣብዚ ከይዲ እዚ ኢኻ እቲ ለውጢ እትምዝኖ። እታ ስነ ልቦናዊ መዋቅር እንብላ ዘለና እነታይ እያ? እንታይ ባህርታት ኣለዋ? ነቲ ለውጢ ከመይ እያ ክትቐርፀልና እትኽእል ዝብል መዘራራቢት ዛዕባና ክንገብራ።

ካብዚ ተበጊስና ስነ ልቦናዊ መዋቅር ዝብላ ዘለኹ ብመሰረታውነቱ ነብስኻን ዓለምን ተፈጥሮ ሓዊሱ ከመይ ነፃፂልካ ትርእዮም? ከመይ ከ ኣወሃሂድካ ትርእዮም? ካብ ዝብል ጀሚሩ ክሳብ ዕለታዊ ምንቅስቓስ ዝሓዘ መዋቅር እዩ። ኣብዚ ምሕሳብ ኣሎ፣ ምኳን ኣሎ፣ ስምዒት እውን ኣሎ። እዚ ኩሉ ኣዋዲዱ ዝሓዘ መዋቅር ገይርና ኢና እንርእዮ እቲ ስነ ልቦናዊ መዋቅር ዝበልናዮ።

እዚ መዋቅር እዚ እዩ ናይ ሓሳብ ቅርፅታት (mind constructions) ዝወልድ። ፍልስፍና ካብዚ እዩ ዝብገስ። ስትራተጂታትን ታክቲካትን እውን ካብዚ እዮም ዝቕድሑ። ርእዮተ ኣለም እንብሎ እውን መበገሲኡ እዚ እዩ። ስለዚ መሰረታዊ መዋቅር እዚ እዩ።

ስለዝኾነ እዚኣ እንትድኣ መሊኽካያ ካልኦት ስዒቦም እዮም ዝመፁ። ኩሉ ጊዜ ኣብ መንጎ ሓድነትን ኣፈላላይን ዘሎ ነጥቢ ነቲ መዋቅር መንቀሳቐስቲ እዮም። መሰረታዊ ጎንፂታት ዝብሃላ እውን እዚኣተን እየን። ኣብ ዝኾነ ጊዜ ምሉእ ምዃን ይፍተን ኣብ ዝኾነ እዋን ድማ ፍልልያት ይመፅእ። ስለዚ እዚ ጎንፂ/ተቓርኖ እዚ ንምምላስ እዩ እቲ መዋቅር ስነ ልቦና ዝመፅእ።  ካልዕ መስረታዊ ተቓርኖ ኣብ መንጎ ዘይ-ምንቃሕን ምንቃሕን እዩ፤ ዕብየት ካብ ዘይ-ምንቃሕን  ናብ ምንቃሕን እዩ።

እዚአን ስለዝኾና እተን ቀንዲ ዛዕባታት፤ ሓደ ናብ ጫፍ ናይ ምኻድ ጉዳይ ክህልዎ ይኽእል እዩ። ካልኣይ ድማ ብግዝያውነት እናተጋጨዋ ሓድሽቲ ክስተታት ክፈጥራ ይኽእላ እየን። ሳልሳይ ግን ክዘላ ይኽእላ እየን፤ እቲ ጎንፂ/ተቓርኖ  ትርጉም ናብ ዘይብሉ ኩነታት ክመፅኣ ይክእላ እየን። እንታይ እየ ዝብል ዘለኹ እተን ናይ ሓድነትን ኣፈላላያትን ጫፋት ሓደ ጊዜ ናብ ሓደ ጫፍ ምኻድ፣ ካልእ ጊዜ ነንባዕለን ተጋጭየን ሓዱሽ ክስተት ምፍጣር ኢሉ እቲ ጎንፂ/ተቓርኖ እውን ትርጉም ናብ ዘይብሉ ብርኪ ምምፃእ ዝብሉ ሰለስተ ባህርታት ኣለውወን። ባህርታት ለውጢ ኣብዚ እዩ ዝምርኮስ።

መጀመርያ ማሕበረሰብ ክፍጠር እንተሎ እቲ ፈላማይ ዝብሃል መዋቅር ‘ኣርካይክ’/ጥንታዊ ዝብሃል እዩ። ኣብዚ ከይተረደኣካ ምሉኡነት ኣሎ። ሓድነት ኣሎ። ብእንግልዝኛ unconscious oneness እትብሃል እያ። እዚኣ ናብ ጫፍ ክትከይድ እንተላ እቲ ስነ ልቦናዊ መዋቅር ሕቶ የልዕል። እታ ሓድነት እንብላ ዘለና ተደፊኣ ተደፊኣ ናብ ምብትታን ትምለስ። ‘እንታይ ኮይነ እየ ኣነ ሓደ ዝኸውን?’ ዝብል ሕቶ ማለት እዩ። “ምስ ካልእ ኣፈላላይ ኣለኒ ምስ ኣብ ከባብየ ኣብ ዘሎ ተፈጥሮ ግን ሓድነት ኣለኒ” ዝብል መደምደምታ ተምፅእ።  ስለዚ እታ ሓድነት ድሕሪ ንቕሓት እቲ ማሕበረሰብ ኣብ ሕቶ ወዲቓ ካልእ ክስተት ትፈጥር፤ እቲ ክስተት ምስ ተፈጥሮ ሓዱሽ ሓድነት ማለት እዩ። ብድሕሪኡ እታ ምስ ተፈጥሮ ዘላ ሓድነት እውን ብግዲኣ ከይዳ ከይዳ ናብ ተመሳሳሊ ሕቶ እያ እትበፅሕ።

እቲ ስነ ልቦናዊ መዋቅር ብባህሪኡ እንተዘይነቒሑ እታ ዘላቶ ክሳብ መወዳእታ ክጥቀም እዩ ዝደሊ። ስለዚ ምስ ተፈጠሮ እንትዓርኽ እውን ንሳ ክሳብ መወዳእታ እዩ ዝጥቀመላ። እዚ ምስተፈጥሮ ዝህልወካ ሓድነት ‘ማጅክ’/ኣስማታዊ ዝብሃል ምዕራፍ እዩ። ምስ ተፈጥሮ ዘሎ ሓድነት ዘሎ ትውዳእ። ሽዑ ካልእ ሕቶ የልዕል። ሓደ ኢና ብዝበላላ ኣፉ ‘ለከ ኣፈላላይ ኣለኒ እዩ ምስ ተፈጥሮ እውን’ ናብ ዝብል ትኸይድ። ሽዑ ናብ ‘ሚቲክ’/ተረታዊ ዝብሃል ኣተሓሳስባ ይሰጋገር ኣሎ ማለት እዩ።

ስለዚ ኣብቲ ሓድነት ዝብሃል ምዕራፍ ኩሉሻብ ፍልልይ እውን ይፍጠር። እቲ ፍልልይ ዝመፅእ ዘሎ እቲ ሕቶ እውን ዝልዓል ዘሎ ብንቕሓት ናይቲ ማሕበረሰብ እዩ። ንቕሓት እንተዘይሃልዩ ኣብኣ ኣብታ ዘለዋ ብሓድነት እዩ ዝነብር። ስለዚ ምርኣይ ምስጀመርካ ምንቓሕ ምስጀመርካ ኣብታ ዘለኻያ ኣይትፀንሕን።

ስለዚ እቲ ዕብየት ወይ ለውጢ ማሕበረሰብ ካብታ ኣርካይክ እትብሃል ኣልቦ ንቕሓት ናብ ማጅክ ኢሉ እውን ናብ ሚቲክ ብዘላ ጉዕዞ እያ እትትርጎም። ሰለስቲኦም ነናይ ባዕሎም ባህሪ እዮም ዘለዎም። ንኣብነት ኣብ ማጅክ እንብሎ ምዕራፍ ዘሎ ባህሪ ከም ማሕበረሰብ ሕቶ ዘየልዓልካ ስኽ ኢልካ ምንባር ማለት እዩ። ከም ማሕበረሰብ እውን ሓደ ኢና ኢልካ ኢኻ እትሓስብ። ቀፂላ ኣብ ዘላ ሚቲክ እንብላ ምዕራፍ ድማ ኣነነት ዝብሃል ነገር ዝጅምረሉ እዩ። ኣነ ካብ እንስሳት ይፍለ። ኣነ ካብ ካልእ ይፍለ። ዝመላለስ ጊዜ(natural temporcity)   ዝብሃል እውን ትርጉም ይህልዎ። ኣብ ማጅክ መንነት(ego) ዝብሃል የለን። ኣብዚ ግን ዓብዪ ትርጉም ይውሃቦ። ብዛዕባ ቦታ ዘለከ ርድኢት እውን ይዓቢ። ምሕሳብ(imagination) ብውሱን ደረጃ ይጅመር።  ካብዚኣ ቀፂላ ዘላ ‘ሜንታል’/ሓሳባዊ ዝብሃል እዩ። ኣበዚ ጊዜ ኣሎ። ኣብ ሕጅን መፃኢን ምሕሳብ ትጅምር። ሐሳብ ዝብሃል ባዕሉ ትርጉም ይህልዎ (abstraction):: ዓለም ክትርኢ እንተለኻ ግልፂ ኮይና ትርኣየካ። መንነትካ ብግቡእ እተለለየሉን ምሕሳብ ዝብሃል ነገር ብግልፂ ዝመፅኣሉን እዩ። ቀፂላ ዘላ ‘ኢንተርግሬቲቭ’/ውህደት እትብሃል ምዕራፍ እያ። ኣብዚ ምዕራፍ እዚ እቲ ሕሉፍ ትመኩሮታትካን ዓቕምታትካን ሒዝካ ስለእትመፅእ ብኩሉ መለክዒ እናሓሽካን እናወሰኽካን ኢኻ እትኸይድ። ኣብ integrative mind ጊዜ ዓብዪ ረብሓ ኣለዎ ጥራይ ዘይኮነስ ትውንኖ። ተባዝሖ እውን። ንቕሓት ካብ ዘይብሉ ደረጃ ኢኻ ጀሚርካ ኣብዚ ግን ብንቕሓት ሓደ ምዃን ትጅምር።

እዚ ኩሉ ዝፍጠር ዘሎ በተን ጫፋት እየን። ናብ ጫፍ ብዝኸድካ ቁፅሪ ናብ ካልእ ላዕለዋይ ምዕራፍ ትሰጋገር። ከይዱ ከይዱ ደፊኡ ከውፅአካ ይኽእል እዩ። እዚ ኩሉ ብንቕሓት ምውሳኽ እዩ መፂኡ። እታ ዘላ ምዕራፍ ምምርማር እንተኽኢልካ ግድን ኣይኮነን ኩሉ ምዕራፍ ክትከዶ። ካብ ሚቲክ ናብ ኢንተአግሬቲቭ ክትመፅእ ትኽእል ኢኻ። አቲ ለውጢ መስመራዊ ጥራሕ ኣይኮነን ፥ ምውራድ እውን ክጋጥም ይኽእል እዩ።

ንዓና ሕዚ ከም ማሕበረሰብ ኣዝዩ ዘገድሰና ኣብታ ሜንታል ዘላ ነጥቢ እያ። እዚ ምዕራፍ እዚ እቲ መንነትን ኣነነትን  ዝበሃል ዝተመስረተሉ እውን ስለዝኾነ ኣብዚ ኣድሂብካ ምርኣይን ምስራሕን የገድስ እዩ።

ኣነነት (ego) ናይ ባዕሉ ባህርታት ኣለዉዎ። ኣነነት ምክፍፋል ይፈቱ እዩ(separation)። ኣነን ንስኻን ኣብ ዝብል ጥራይ ዘይኮነስ ኣብ ውሽጢ ባዕልኻ እውን ብዙሓት ናይ ስምዒታትን ኣተሓሳስባታትን ፍልልያት ኣለዉ። ንዓለም እውን ብኡ እዩ ዝርእዮ። እዚ እቲ ካብ ዓለም ብማተርያል ረኺብናዮ ዘለና ዓወት ዘምፅኣልና ሓይሊ እዩ። መዓት ሞያታትን ቴክኖሎጅታትን ዝተፈጠሩ በዚ እዩ። ዶባት(boundaries) ክፈሊ መዓት እዩ። ፀገማት እንተጋጥሙ ብዶብ እዩ ዝትንትኖ። እዚ ኣብ ሓደ ሰብ እውን ዝንፀባረቕ እዩ። ኣብ ጥልቅት ናይ ኣነነት ስነ ልቦነና(depth and ego psychology) ዘለዉ መፅናዕታት ዘመላኽትዎ እዚ እዩ።

ሓደ ነይርካ ሓደ ምዃንካ ብንቕሓትካ ፈቲሽካዮ እሞ ሓደ ዘይምዃንካ ተረዲእኻ ምኻድ ኣብ ዘሎ እዩ ነዊሕ ጉዕዞ ዶባት የድልዩ። ኣነን ንሱን ዝብል ኣመላኻኽታ ባዕሉ ዶብ እዩ ዘርኢ። እቲ መዋቅር ብከምዚ እዩ ዝሰፍሕ። ስለዚ እቲ ፀወታ ዘሎ እቶም ፍልልያት ብምምላኽን ንቕሓት ወሲኽካ ድማ ናብ ሓደ ብምምፃእ ናብ ረብሓኻ ምውዓልን እዩ ማለት እዩ። ሽዑ ናፃ ወፂእኻ ኣለኻ ትብሃል። ስለዚ ኣፈላላያት ሓደ ባህሪ ናይቲ መዋቅር እዩ።

እቲ ካልእ ባህሪ ዝምድና(attachment) እዩ። ከም ማሕበረሰብ እንተወሲድናዮ ንኣብነት ኣብ ዘበነ ኣርካይክ እታ ሓደ ትመስሎ ዝነበረት እሞ ዳሕራይ ትበታተኖ ዘላ መዋቅር ድሕንነቱ ከረጋግፅን ሰላሙ ክመልስን ዝተኣማመነለን ዓንድታት ይደሊ። እዚ ዝምድና ናብ ዝብሃል ይወስደካ። ንብረት ንኣብነት ንውሰድ። እዚአን ክጉድኣ እንተለዋ ስለዘዛምድኦ ከም ማሕበረሰብ ይድንግፅ። ካልእ ድማ ንቑሕ ኣይኮነን ብባህሪኡ እቲ ኣነነት ዝብሃል(unconscious)። ብዝተቐመጠሉ መዋቅር ዝኸይድ እምበር ንቕሓት የብሉን። እዚ ብምዃኑ ፀገም ይፍጠር። ኣብ ከይዲ እውን ንሱ ቀዲሙ ካብ ዘቀመጦም መንገድታተን ዝኣመነሎም እምነታትን ወፃኢ ዝኾነ ነገር እንተጋጥሞ ቀልጢፉ ክደፍኖም እዩ ዝደሊ። ሓዱሽ ነገር የለን ኢሉ እዩ ዝኣምን። እናተደጋጋመት ክትመፅእ እንተላ እውን እንተኾነ በኣ ክቕፅል እዩ ዝደሊ። ምፅቃጥ/repression እዩ ፈላማይ ምርጭኡ። ዳሕራይ እዩ ናብ ግብረ መልሲ (reaction)ዝኣቱ፤ የመና ምስተደጋገሞ። ካብታ ንፀጋ (denial) ወፂኡ ናብ ግብረ መልሲ ክኣቱ ነዊሕ ጊዜ እዩ ዝወስደሉ። ለውጢ እያ እዚኣ። ይኹን እምበር ንሳ እውን reaction እያ። በታ ቀዲማ ዝተፀዓነትልካ ሶፍትዌር መሰረት ኢያ እትኸይድ ዘላ እዚኣ እውን። ከም ማሽን ማለት እዩ።

ንቕሓት እንተሃልያ ግን እታ ማሽን ክትወስዶ እትኽእል ዝነበረት ስጉምቲ ሓሲብካ ኣገናዚብካ ቐዲምካ ምካድ ትጅምር ኣለኻ ማለት እዩ። ኣብ ምዕዛብ፣ ኣብ ምርመራ፣ ኣብ ምግንዛብ ወዘተ    ኣብ መንጎ እቲ ሕሉፍ ዝነበረን ክኾነልካ እትደልዮ ነገርን ኽፍተት (Space) ክህሉ ኢኻ እትገብር። ዝላታት ሽዑ እዮም ዝምዝገቡ። ለውጢ ይጅመር። ካብታ ዝተጠቐሰት ዕንክሊል ወፂእኻ ናብታ ሓዳሽ ኩነት ትኣቱ ኣለኻ ማለት እዩ። ነብስኻ ብምምርማር ዝተረኸበት ድማ እያ።  እዚኣ ካብታ ዕንክሊል ተውፅኣካ ኣላ። እዚ ካልእ ባህሪ እቲ ስነ ልቦናዊ መዋቅር እዩ።

ሕዚ ናብቲ ለውጢ ንመለስ። ምንጪ ለውጢ ኣብ ባህሪ መዋቅር ስነ ልቦና እዩ ዝምርኮስ ኢልና ኣለና። ኩለን ቅርፀታት ዓቕምታት ኣለወን። እታ ማጂክ እትብሃል ንባዕላ እኳ እንተርእይና ብስምዒት ሓደ ዝኾነ ኣተሓሳስባ ክህሉ ክትገብር ትኽእል እያ።  እተን ጫፋት እውን ከምኡ ብደንቢ ክትጥቀመለን ትኽእል ኢኻ። ኣብቲ ሜንታል ክንከይድ እንተለና ድማ እቲ ማሕበረሰብ ምሕሳብ ጀሚሩ ኣሎ። እቶም ጎንፅታት እውን ይፍጠሩ እንድዮም ንዓኣቶም ምጥቃም ይከኣል። ዳሕራይ ኣብ ዘለዉ ምዕራፋት ኩሎም ምጥቃም ይከኣል እዩ። ኣብዚ ግን ብዉሑድ እተን ጫፋት ኣብ ረብሓ ክተውዕለን ትኽእል ኢኻ።

ስለዚ እተን ምዕራፋት ፈላሊኻ ምርኣይ እንተተደልዩ እታ ሓንቲ ብስምዒት ሓደ ምዃን እያ። እታ ካልኣይቲ ጫፋት ምጥቃም እያ። እታ ሳልሰይቲ እታ ጎንፂ እያ። ኣእመሮና ኣብ ክልተ ጎንፅታት ንክለምድ ገይርካ፤ ካብተን ጎንፅታት እናበገስካ ካብተን ጎንፅታት ልዕል ዝበላ ናይ ለውጢ ክስተታት ክትጥቀም ትኽእል ኢኻ። እታ ራብዓይቲ ምስቲ ኢንተግሬቲቭ ማይንድ ዝተኣሰሰረት ድማ ምዝላል እያ። እቲ ዘሎ ስነ ልቦናዊ መዋቅር ትቕይሮ ማለት እዩ። ክንዮ ደረት ናይ ሓደ ነገር/transcend/ ዝብሃል ማለት እዩ እዚ። ስለዚ እተን ምንጪ ናይ ለውጢ ዝብሃላ ባእታታት እዚኣተን እየን።

እቲ ማሐበረሰብ ኮነ እቲ ሊሂቅ ዝብሃል ኣካል ማሕበረሰብ ካብዚአን እናተበገሰ ነቲ ለውጢ ከረጋግፆ ይኽእል እዩ።

ናይ ጎንፂ ጉዳይ ድማ ኣላ። ዕውት ንክኸውን ጎንፂ ኣድላዪ እዩ። ኣብቲ ማሕበረሰብ ዘለዉ ሓሳባት ኣለዉ። ካብኡ ድማ እቲ ስነ ልቦናዊ መዋቅር ዝፈጠሮ ሃዋህው ድማ ኣሎ፤ ከባቢ ዝብሃል። ዝኾነ ሓሳብ ሓደ ክፋል  ማሕበረሰብ እዩ ዘበግሶ። እንተኾነ ግን እቲ ማሕበተረሰብ እታ ዝነበረት ክደጋግም ስለዝደሊ ብኣጋጣሚ ንሱ ብዙሕ ለውጥታት እዩ ዝፈጥር፤ ባዕሉ እቲ ማሕበረሰብ። ፅብቕቲ ሓሳብ እንትትብገስ ኩሉ ይቀባበላ እሞ ክትቆፃፀሮ ናብ ዘይትኽእል ዳይማኒዝም እዩ ዝወስዳ። ስለዚ እዚኣ ንዝፈጠረት ሓሳብ ትርጉም ኣልቦ ይገብራ፤ ይሰግራ። እቲ ኩነታት ወይ ሃዋህው እዩ ከምዚ ዝገብራ ዘሎ። ስለዚ ለውጥታት ዕውት ንክኸውን እቲ ኸባቢ ነቲ ቀዲሙ ዝነበረ ኣተሓሳስባ ከይቀተለ እኳ ድኣስ እቲ ኸባብን እቲ ሓዱሽ ኣተሓሳስባን ተጠዓዒሙ እነተኸይዱ እቲ ዝተሓስበ ለውጢ ጋህዲ ይኸውን።

ብርክታት ለውጢ ነጊርካኒ ኣለኻ። እቲ ሕብረተሰብ በዞም ብርክታት እዚኦም ክሰግር ከሎ እዩ ለውጢ ዘሎኢና እንብል ዘለና። ስለዚ ሓደ ሕብረተሰብ ክሰግር ዝገብርዎ ኣብኡ ክሽከል እውን ዝገብርዎ ምኽንያታት እንታይ እዮም?

ለውጢ ንክመፅእ ኣብ መንጎ እቲ ኩነታትን ኣብ መንጎ ሽዑ ዝተበጋገሰ ሓዱሽ ኣተሓሳስባን ምትእስሳር የድሊ። ሓድነት ክህልዎም ኣለዎ። ጫፋት ምስ ሓደሽቲ ኣተሓሰስባታት ክዛመዱ ኣለዎም። ብዙሕ ጊዜ እዚ ዝርኣዮ ንውሑዳት ሰባት እዩ። ዝተወሰነ ሓይሊ እዩ ዝርድኦ እዚ። እዚ ሓይሊ እዚ ነቲ ሓዱሽ ኩነታት እዚ ዝምጥን ሓዱሽ ኣተሓስባን ፈጠራን እንትኣምፂኡ ሽዓ እታ ሓዳሽ ኣተሓሳስባን እታ ህልዊ ኩነታትን (ህልዊ ስነ ልቦናዊ መዋቅር) ይዛመዳ ኣለዋ። ሽዓ እያ እታ ለውጢ እትውለድ። እንተዘይኮይኑ ጊዜ እዩ ባዕሉ ካብ ፀወታ ዘባርረካ።

እዚ ብቴክኖሎጂ ጉዳያት እውን እንተርእይናዮ ንኣብነት ቀዲሙስ ሞባይል ዝብሃል ነገር መፂኡ። ሞባይል ማለት ምርኻብ እንድያ ዕላምኣ ነይራ ሽዓ ኖክያ ነዚኣ ሰሪሑ። ዝያዳ ምርኻብ ብሞያብል እንታይ ምግባር ይከኣለ ዝብል ግን ኣይርኣየን። ከይዱ ከይዱ ሞባየል እንታይ ይኸውን ዝብል ኣብ ሓሳብ ኣየእተወን ማለት እዩ። ኣፕል ግን እዚኣ ተገንዚቡ። ንቕሓት ዝበልናዮ ኣብዚ እዩ ዝመፅእ። ስለዚ ስቲቭ ጆብስ ሞባይል ካብ ምርኻብ ብተደማሪ እንታይ ክኾን ይኽእል ኢሉ ሓሲቡ ማለት እዩ። ጆብስ ምዝራብ ጥራይ ዘይኮነስ ንኹሉ ነገር እትጠቅም ክገብራ እየ፡ ብስሩ እውን ምስቲ ሰብ ሓደ ክገብራ እዩ ኢሉ ተላዒሉ። ሽዑ ስማርት ፎን ዝብሃል መፂኡ።

ኖክያ ኣብታ ዘለዋ ዕንይንይ እናበለ፣ ሞባይል ፎን ዝብሃል ትርጉም ኣብ ዘይብሉ ብርኪ ከምዝበፅሕ(transparent mind) ዝተረደአ ኣፕል ግና እታ ተሓቢኣ ዝነበረት ሓሳብ(latend mind) ወሊዱ ስማርት ፎን ምሂዙ። ኣብታ ቀፂላ እተመፅእ ሓሳብ ኢንቨስት ምግባር ማለት ከምዚ እዩ።

ኣብ ዓለም ዘሎ ለውጥታት እውን እንተኣስተብሂልና፤ ንኣብነት ቀዲሙ ኣብቲ ሚቲክ ዝብሃል ጊዜ ዓብዪ ተፅእኖ ዝነበሮ ሃይማኖት እዩ። ሃይማኖት ነቲ ማሕበረሰብ ቅርፂ ኣትሒዝዎ። ፅቡቕ ጉዕዞ እውን ከይዱ። ክሳብ ዘበነ ኣብርሆት ዝነበረ ጊዜ ናይ ሃይማኖት ጊዜ እዩ። ኣብታ ሚቲክ ዝነበረት መዋቅር ግና ክትቅየር ነይርዋ። ምኽንያቱ ጫፍ ኣለዎ ያ ኩሉ ነገር። ንኣብነት ሕግን ደንብን ይበዝሐካ እሞ ጫፍ ምስከደ ዋይ በቃ ይኣኽለኒ ይብል። እቲ ኣእምሮ(mind) እዩ ዝዕምፅ። ኣብ ኣውሮፓ እቲ ዘበነ ኣብርሆት ዝመርሑ ሰባት ኣብዛ እዋን እዚኣ እዮም ረኺቦመዎ ነቲ ማሕበረሰብ። ሽዑ the most important thing is thinking/እቲ ዋና ወሳኒ ነገር ምሕሳብ እዩ ዝብል ኣተሓሳስባ ሒዞምሉ መፂኦም። ሽዑ ፈላስፋታትን ሳይንትስታትን እዮም ዝነበሩ እዚ ዝመርሑ። ሰብ ርትዓዊ እዩ ዝብል መደምደምታ ስለዝመፅአ ምስታ ዝነበረት ኩነታት እትሰማማዕ ሓዳሽ ሓሳብ ኣምፂኦም። ተገጣጢሞም ድማ። ነዚ እውን እዩ ዘበነ ኣብርሆ ዝተዓወተ። ዕውት ርክብ ስለዝነበረ እዩ ተዓዊቱ።

ስለዚ እታ ዓባይ ናይ ለውጢ መንገዲ እቲ ማሕበረሰብ ዝደልዮ ነገር ኣሎ፤ ነዚኣ እትኸውን ሓዳሽ ሐሳብ ምምፃእ እያ(alignment of the dissonance and the mind)። ብንቡር ከይዱ እንትድአ ርእይና ኣብ ማጅክ ዘሎ እቲ  ኣብኡ ዘሎ እንትበዝሖ ናብ ሚቲክ ክኸይድ ይደሊ እዩ። እቲ ኣብ ሚቲክ ዘሎ እቲ ኣብኡ ዘሎ እንተበዝሖ ክውጠን እንተሎ ናብ ሜንታል ክኸይድ ይደሊ እዩ። እዚ እውን ተመሳሳሊ እንተገጥሞ ናብ እንተግሬቲቭ ይኸይድ። እዚኣ እውን ወሳኒ ነጥቢ እዩ።

ካልእ ድማ እተን ምንጭታት ክትፈልጠን ኣለካ። ንኣብነት ኣብ ማጂክ association እዩ ዘድልየካ። ናብታ ቀፃሊት ሚቲክ እትብሃል ምዕራፍ ክተውፅ እንተኮይንካ እታ ዝምድና ተደልየካ። ጫፍ ዝደሊ ድማ በታ ጫፍ። ጎንፅታት እውን ክትጥቀም ትኽእል ኢኻ። እናተዘራረቡስ ኣብኡ ሓደሽቲ ነገራት ክፍጠሩ ምግባር ትኽእል ኢኻ። ክትዘልል እውን ትኽእል ኢኻ። እዚአን ምንጭታት ብምፍላጥ እትኸዳ መንገዲ ለውጢ እያ።

በዚ መሰረት ሕዚ ንሕና ከም ተጋሩ ኣብ ከመይ ዝበለ ኩነታት ኣለና?

መን ኢና ካብ ዝብል ሕቶ ምብጋስ እዩ ሕዚ እቲ ቀንዲ ጉዳይ። ካብ ዘይኩነታዊ መሰረታዊ እምነት ንጀምር ንሕና ፈጠርቲ ኢና። ክንፈጥር ንኽእል ኢና። ነገራት ምቕያር እንኽእል ሕብረተሰብ ኢና ከም ተጋሩ። እዚ ዓሚቕ እምነተይ እዩ። እዚ ኣብተን ታሪካትና ቑልጭ ኢለን እትረኽበን ሓቅታት እየን።

ካልኣይ ከኣ ዘበራብረና ዘነቃቕሓና ናብ ለውጢ እውን ዝደፍኣና ሓይሊ ወይ motive ዝብሃል ኣለና። ሓደ ካብዚኦም እቲ ክብሪ ዝብሃል እዩ። ናፃ ህዝቢ ኢና። ናፃ ሰባት ኢና። ማንም እውን ክነኽኣና ኣይግባእን። ኩሉሻብ ክብርኻ ትሓስብ። እዚ መግለፂና እዩ።

ሳልሰይቲ ምስዚኣ እትተኣሰሰር ቅንዕና እያ። ዝተወሃሃደ(integrated) እዩ መንነትና። ብቦታን ጊዜን ዝውሰንን ዝፈላለን መንነት ኣይብልናን ተጋሩ። ክጥዕመካ እንተሎን ክኸፍኣካ እንተሎን ዝፈላለ ዓይነት መንነት ኣይኮነን ዘለና። ኣብ መትከል ዘድሃበ ኣነባብራ ዘለና ። ሽግር ክንርኢ ከጋጥመና እንተሎ እውን እነምፅኦ መፍትሒ መግለፂና እዩ።

መን ኢና ንዝብል ሕቶ መልሲ ክኸውን ዝኽእል እዩ። ኣብ ኣናኣሽቱን መሕደር ነብሲ ዓይነትን ፍታሓት ኣይኮናን እነድህብ። ዓብዪ እዩ ዝምችወና ከም ማሕበረሰብ። ጊዜ እውን እንትንርኢ ኣብ ሎምን ኣብ መፃእን ናይ ምትኳር ነገር ኣለና። እዚ ድማ ኣብ ሓሳብ ዘድህቡ ሕብርተሰብ ክንኸውን እዩ ኣኽኢሉና። እዞም ማተርያል ዝኾኑ ነገራት ብዙሕ ዝደፍኡና ኣይመስለንን። እቲ ምትሕስሳብ እቲ ዘይርአ ወይ ረቂቕ ዝበሃል ሓይሊን ሓሳብን እዮም ዝደፍኡና ዝብል እምነት ኣለኒ። እዚ መን ኢና ንዝብል ሕቶ ዝውሃብ መልሲ እዩ።

ክንሓስብ እንተለና ማሕበረሰባዊ ጠለባት ኣብ ግምት ውሽጢ ክነእትው ዝደፍእ ነገር ኣለና። ናብ ተግባር ክንኣቱ እንተለና እውን ውልቀ ሰባዊ ዝኾኑ ሓላፍነታት (initiatives) ንወስድ ኢና። እዚ ፍሉይ እዩ። ፍሉይ ክብሪ እዩ። ውልቀሰባውያን እዮም ማሕበረሰባውያን እዮም ተባሂልካ በብንፅል እትፍረድ ኣይኮንካን። ኩሉ ኣለና። እዚ ፀጋና እዩ።

ምስቲ ስልጣነና እውን ኣተኣሰሲርካ ብዙሕ ነገር ምባል ይከኣል እዩ፤ ከም መግለፂ መንነት። ንሕናስ ንዓለም እንኸውን ኢና ዝብል ኣተሓሰስባ ዘለና ህዝብታት ኢና። ዓለም ካባና እትደልዮ ነገር እዩ ዘገድሰና። ካብዚ ተበጊስካ እቲ ጅግንነት እውን ምልዓል ትኽእል ኢኻ። እቲ ጅግንነት እቲ ዝሓሰብካዮ ነገር ከምዝዕወት ኣሚንካ እቲ ኣነነት ዝብሃል ነገር ዝፈጥሮ ፍርሒ ስዒርካ ምኻድን ናብ ዝደላኻዮ ናይ ምብፃሕ ፅንዓትን እዩ ዘርኢ። ኣብዚ እቲ ሓቅነት እውን ኣሎ። ሓቦ ዝብሃል ነገር እውን ኣሎ። እቲ እትርእዮ ሓቂ ካልእ ኮይኑ እታ ናይ ውሽጥኻ ዘላ ሓቂ ድማ ካልእ እያ። ንሳ እያ እታ ሓያል። ሓቦ ካብኣ እያ እትብገስ። እዚታት ፍሉያት መግለፅታት “መን ኢና ንሕና?” ዝብል ሕቶ እየን።

እቲ ባህርታት ሕብረተሰብና ናብ ስነ ልቦና እዩ ዝመፅእ። ምስታ ሜንታል ዝበልናያ ነጥቢ ዝተኣሰሰሩ ባህርታት እዮም ዘለዉና። ምሕሳብ ምግንዛብ ንኽእል ኢና። ብዛዕባ ጊዜ ዘለና ርድኢት ሓፍ ዝበለ እዩ። ኣነነት እውን ኣሎ። ከምዝመስለኒ ኣብ ዝኾነ ጊዜ ናብ integative stage እውን ኣቲና ነይርና ክንኸውን ንክእል ኢና፡ ኣብቲ እዋን ስልጣነና።

ፅቡቕ እቶም መግለፅታት ክብርታትና ገሊፅካዮም ኣለኻ። ኮይኑ ግና ኣይቀፀሉን። ከም ሕብረተሰብ ዝጀመሮም ዘይወደኦም ኣለዉ። ገገሊኦም ድማ ንድሕሪት ዝተመለሶም እውን ኣለዉ። ኣብ ህወሓት እኳ እንትሪጺናስ ክምኣ እያ ኮይና ዝመስልኒ፣ እዚ ከመይ ኢኻ እትርእዮ?

 

ዝፍጠሩ ውድባት ኮነ ፈጠራታት ናይቲ ማሕበረሰብ ነፀብራቓት እዮም(hologram)። ክምጠጡ ይኽእሉ እዮም ብዝተወሰነ ደረጃ፤ ዝተወሰኑ ሰባት እውን ከዕብይዎም ይክእሉ እዮም። መሰረታዊ ባህሪ እቶም ለውጥታት ግን ካብኡ ኣይወፅኡን እዮም። ስለዚ ገገሊኡ ለውጥታት ሕዚ እኳ ናይ ህወሓት ነፀብራቕ ገይርካ ምርኣይ ኣሎ። እዚ ንቡር እዩ።

ምስዚ ክርአ ዘለዎ ግን ሓደ ባህልና እዩ። ብፍላይ ባህሊ እቲ ሊሂቅ! እቲ ሊሂቅ ኣብቲ ማሕበረሰብ ተጽዕኖ ዝፈጥር ኣብ ቀውስን ስግግር ዘሎ ክፋል እቲ ማሕበረሰብ ፥  እቲ ሊሂቅ ናይ ደገ ፀላኢ ኣሎ ክብሃል እንተሎ ናብ ተኸላኻላይነት ክሰጋገር ዝኽእል፤ ናይ ደገ ፀላኢ ኣብ ዘይብሉ ጊዜ እውን ኣብ ውሽጡ ፀላኢ እናደለየ ኣብ ባዕሉ ዝናኸስ እዩ(high level of defensiveness of ego)። ተወሃሂዱ ከቢድ ዝኾነ ዓርሰ እምነት ፈጢሩ ናፃ ኣይወፀን (not yet integrated)። ተመራሚርና ሓቂ ክንፈጥር ኣይክኣልናን። ነቲ ውሽጥና ዘሎ ዐርስ እምነት ዝመጥን ሓቂ ኣይፈጠርናን። እዚ ኩሉ ሻብ ኣብ ተኸላካላይነት ክትነብር ይገብረካ። ጥርጣረ እውን ክህሉ ይገብር። እንድሕር ድኣ ናፃ ኮይንካ ኣይትጠራጠርን ዝመሰለካ እናገበርካ ኢኻ እትኸይድ። እዚ ክትገብር ዝገብረካ እቲ ናፅነትካ እዩ፤ ሓቂነትካ እዩ። ብዓርሱ ዝተኣማመን ኣይኮነን እቲ ዘለና ego (defensive ego)። ከምኡ ስለዝኾነ እውን እዩ ኣብ ውሽጡ ምክፍፋላት እናፈጠረ ኣብአን master ገይሩ ናብ ሓድነት ኣይመፅአን። ኣብቲ ምሁር እትርእዮ ንሱ እዩ። my way or your way ዝብሃል ዓይነት እዩ ኣካይድኡ። ኣብ ርግፀኝነት ዘይብሉ ኩነታት ክነብር ዘይኽእል ዓይነት እዩ እቲ ዘለና ኣነነት ወይ ego እዚ ሓደ ባህሪ እዩ።

ካልእ ድማ ከም ሕብረተሰብ ናብ ኣዝዩ ትሑት ልማዳዊ ዝኾነ ባህሊ ኢና ወሪድና። ዋላ ንሕሰብ እምበር በቶም ዘጋጠሙ ፀገማት ምኽንያት ኣዝና ኢና ወሪድና። እዚ ዝፈጥሮም ተወሰኽቲ ፀገማት ኣለዉ። ሓደ ንኣብነት እንተወሲድና ንሃፍቲ እንርእየሉ መነፅር እዩ። እዚ ብግጉይ ኢና እንርእዮ። ዝኾነ ደጋዊ ነገር ገይርና ኢነ እንወስዶ። መሬት እንተወሲድካ ንሱ ዓብዪ መርኣዪ መነፅርካ ትገብራ። ፍልጠት ገለ ዝብሃል ዋጋ ኣይትህቦን። ስለዚ መሬት እንድሕር ኮይኑ መርኣይኻ ንሱ ተመሊሱ እዩ ዘባልዓካ። ሃፍቲ ዝብሃል ነገር መሬት ማለት እዩ ትብል። ፍልጠት ብፍልጠት ደረጃ ምርኣይ ይተርፍ። ኮይኑ ግና ንሳ እውን በታ ዉስንቲ ድርትቲ ክትገፍሕ ዘይኽእል መሬት ገይርካ ኢኻ እትርእያ።

 

ካልእ ዓብዪ ናይዚ ናይ ምውራድ ምልክት ዝኸውን ኣብቲ ሊሂቅ እውን ዝርአ ከም ማሕበረሰብ እውን ዝግለፅ ተፀባይነት እዩ። ናብ ደገ ምቁማት ዝብሃል ነገር እኒሀ (external locus of control)። ሓደሓደ ጊዜ ካብ ናይ ሃይማኖት ሓይልታት ምጽባይ ብዝብል ይግለፅ። ካልእ ጊዜ ናብ መንግስትን ሰብ ሃፍትን ምቁማት ኣሎ። ንስኻ ክትፈጥር ኣይትኽእልን። ርግፅ እዩ ኣብ ታሪኽካ ኣሎ። ኣብ ውሽጥካ እውን ኣሎ፤ እቲ ውሽጣዊ ሓቂ ዝበልናዮ። ኮይኑ ግን ሽሕን ገለን ዓመት ስለዝተሃሰኻ ተመሊስካ ናብዚኣ ኢኻ እትወርድ።

 

ከምቲ ዓንተቦይ ዝበልኩኻ ኣብ ፈላማይ ምዕራፍ ኣነነት እውን ስለዘለኻ ከይመረፅካ ኢኻ ሃረምረም(react) እትብል። ኣረዳድኣ ሃፍቲ ድሩት ምዃኑ መግለፂኻ ይኸውን። ዓርሰ እምነትካ ተመዝሒቑ ናብ ተፀባይነት ይዳርገካ እሞ ኩሉ ነገርካ በዚ ይግለፅ። ካልእ ቅርፂ ስነ ልቦና ይኸውን።

 

ቃልሲ ህወሓት ካብዚ መንፅር እዚ እንትርአ ግልፂ ዝኾነ ነገር ኣሎ። ከምቲ ቅድም ኢለ እውን ዝገለፅክልዎ ካብ ደገ ንዝመፅአ ሓይሊ ምምካት ኣይኸብደናን፤ ንህወሓት እውን ኣይከበዶን። ጅግንነት ስለዝኾነ እቲ መግለፂና ቃልስና ዕውት ኮይኑ ተወዲኡ። እታ ቃልሲ ምንም ሕቶ ዘይብላ ናብ ባዕልና ክንመፅእ እውን ገይራትና እያ። ኩሉ ዓቕምታት ቃልሲ ካብ ህዝቢ እዩ ተወሲዱ። ጥበባት ካብኡ እዩ ተወሲዱ ተባዚሑን በሊሑን። ካብኡ ኣብዚኣ እያ እታ ለውጢ ዝተፈጠረት። ክሳብ ኣብዚኣ ዝከኣለና ገይርና ኢና።

 

ኣብታ ቀፂላ ዘላ ምዕራፍ ወይ ሳይክል ግን ነገራት ተቐይሮም። ኣብኣ ናይቲ ሊሂቅ ባህሪ እንትቕየር ኢና ርኢና። ፀላኢ ደሊና። ፀላእቲ ክንፈጥር ፈቲንና ኢና። ናይ ደገ ፀላኢ ግን ስኢንና። ድኽነት ተተብሃለ ገለ ተተብሃለ መሊኡ ክመፅኣልና ኣይከኣልናን። ሽዑ ኣብ ቀረባኻ ዘሎ ኣካል ፀላኢ ምግባር ተጀሚሩ። ርግፀኝነት ደሊና ከም ባህሪ እታ ተኸላኻሊ ኢጎ(defensive ego)  ነታ መስመር ዝፍጠረት ኣቕምን ክብርታት ገዲፍካ ነታ መከላኽሊ አትከውን መስመር ፈጣሪት ገርናያ። ኣነ ዝመስለኒ መስመር ሰብ እዩ ዝፈጥሮ። ካብተን ኣለዋ ዝብሃላ ሓን ቲ እያ እታ መስምር። ኮይኑ ግን ኣብቲ ምዕራፍ እዚ ናይ ዝርከብ ኣእምሮ ባህሪ ስለዝኾነ ንሳን ንሳ ጥራሕን ኢሉ ድርቕ ኢሉ እቲ ልሂቅ። ኣብዚ እቲ ናይ ህወሓት ሊሂቅ ማለትና እዩ። ንምክልኻል እዩ እዚ ኹሉ። ፍርሂ ስለዘሎ ፤ ምኽንያቱ እዚ ገጥ ኣቢላ እያ እትሕዘልካ። uncertainty እውን ተወግደልካ። በቃ ዓለም እዚኣ እያ ኢልካ ኣብኣ ትሟወት ማለት እዩ። ዓለም እዚኣ እያ። ካብኣ ወፃኢ ካልእ መንገዲ የላን። ናይዚኣ መፍትሒ እዚኣ ጥራይ እያ ኢልካ ኣበኣ ትጣበቕ። ካብዚ ወፃኢ ዝኾነ ሓሳብ ምኽርታም እዩ። ከምኡ እዩ ተኸይዱ። ነታ መስመር ዝፍጠረት ኣቕምን ክብርታት ክመውት ተገይሩ፥

 

እዚ መንገዲ እዚ ሕቶ ኣይብሉን። ከይዱ ከይዱ ዝውድእ እዩ። እዛ ኣካይዳ እዚኣ ምስታ ዝበፃሕናያ ሜንታል ዝበልናያ ኣይትኸይድን። ኣብ ሜንታል ክልተ ዝጓነፁ ነግራት  ኢኻ እተቐምጥ። ኣብዚኣ ግን ናብታ ሚቲክ ወይ ኣፈታሪክ ኢና ወሪድና። ስለዚ ከይዳ ከይዳ ኣብ ጫፋ ምስበፅሐት ኣንፃራ ዝኾነት ነገር ከምእተምፅእስ ይፍለጥ እዩ።

ክኸውን ዝነበሮ ኣብ ሓደ ዝገብርካ ብዙህ መስመራት ዝፈትረልካ ኣቅምን ክብርታትን ምትኳር እዩ። ዓርሰ እምነት ዝፈጥር ንሱ እዩ። ጎንፅታት እናመፅኡ ሓደሽቲ ክስተታት እናተፈጠሩ ኣብኡ እናተረባሕኻ ኢኻ እትከይድ። ንሱ ግን ኣይትገበረን። እዚኣን እዚኣ ጥራይን እያ መፍትሒት ተባሂላ። ኣብቲ ርግፀኝነት ዝህበካ (certain ዝገብረካ) ኣድሂብካ ብዙሕ ተሰሪሑ። እዚ ድማ መወዳእታ ስለዘለዎ ይውዳእ። ሽዑ ኣንፃሩ ዝኾነ ሓያል ሓይሊ ይልዓል። ስለዚ እታ ኣብ መስመር ምቕያድ (highly attached)  እንብላ ዘለና ተወዲኣ ኣንፃራ ዘቕንዐ ሓይሊ ምርኣይ ዝገርም ኣይኮነን። ሳይንሳዊ ከይዲ እዩ።

 

ካብታ ዝተኣሰርካያ ወፂእኻ ኩነታት ርኢኻ ዘሳግር ነገር ሒዝካ እንተዘይመፀእኻ ድማ እቲ ዘጋጥም ዘሎ ነገር ገዲዱ ምኻዱ ዝገርም ኣይኮነን።

ኣብ ስነ ልቦናዊ መዋቅር ምስ ህወሓት ተኣሳሲሩ ዝልዓል ካልእ ነጥቢ ኣሎ። እቲ ዝበዝሕ ናይቶም ከምዚ ዝበሉ ዓበይቲ ቃልስታት ባህሊ እውን ዘመላኽተና፤ ከምዚ ዝብለ ለውጢ ከምፅእ ዝኽእል ቃልሲ ሓበራዊ መንነት ፈጢርካ እዩ ዝፍፀም። ለውጢ ዝመፅእ ብኡ እዩ። ስለዚ እቲ ናይ ኵናት ወዲእና ናብ ልምዓት እንትንኣቱ ዝተጋገናዮ ነገር ኣሎ።  ትግራዋይ በቲ ዝበጽሖ ስነልቦናዊ ቅርጺ ኣነነት ኣለዎ(self)። ማሕበረሰባዊ ለውጢ እውን የገድሶ እዩ። ስለዚ እታ ኣነነታዊ ስምዒትን እታ ማሕበረሰባዊ ተገዳስነትን እተተኣሳስር ሓሳብ ክትመፅእ ነይርዋ። ክሳብ ሕዚ ዝዝረብ ዘሎ ግን ነብስኻ ቕተል (እታ ኣነነት ቅተላ) ብዛዕባ ማሕበረሰብ ጥራይ ሕሰብ ዝብል እዩ። እዚኣ ክትግበር እያ ተፈቲና። ብተደጋጋሚ ዝብሃል ነገር ኣሎ ናይ ሓረስታይ ወኪል ኢና ገለመለ ይብሃል። ንባዕልኻ ቀቲልካስ ወኪል ካልኦት ምዃን እዩ እቲ ዘረባ።

 

እዚ ሕዚ  ቅድም ኢሉ ይሰርሕ እዩ። ፀላኢኻ ካብ ደገ ዝመጽእ ፀላኢ ኣብ ዝነበረሉ እዋን እታ ኣነነተን ማሕበረሰባዊነትን እተራኽብ ድልድል ፈሪሳ እያ። ኩላትካ ሓደ ኢኻ። ኩላትካ ንመስዋእቲ ኢኻ እትስለፍ። ፀላኢ እውን ኣይፈቕደልካን። ብከምዚ ኢና እውን ተዓዊትና።

ሕዚ ግን ኣነነት እውን ኣላ። እዚኣ ረብሐ ኣለዋ። ረብሕኣ ሓሳብ ምፍላቕ እዩ፤ሓሳብ ናይ ውልቀ ስለዝኾነ። ምህዞ ንምፃጻእ ትጠቅም። ንምምርማር ትጠቅም። እዚኣ ኣድላይት እያ። እቲ ማሕበረሰብ ድማ ብሓባር ክዓቢ ኣለዎ። ነዚአን ዝተኣሳስራ ሓሳባት ኣይመፃን።  እዚ ዝተኣሰሰረሉ ገመድ ኣለዎ። ኣብ ትምህርቲ እትገብሮ ስርዓት ሓደ እዩ። ሰባት ድልየታቶም ክፈልጡ ራእይ(inspiration) ክህልዎም ዘኽእል ዕድል ምፍጣር ኣይተኽኣለን። ሰብ ብብሉፅ ክሰርሓልካ ዝኽእል ነብስኻ ቕተላ እሞ ንማሕበረሰብ ንበር እናበልካ ኣይኮነን። እዘን ክልተ ነገራት እዚአን ፈላሊኻ ኢኻ ክትሓቶ ዘለካ። እዚ ምልዕዓል እውን የድሊ። ኣነ ቢንያምስ ነብሰይ ፈሊጠ፣ ኣነነተይን ማሕበረሰበይን ፈሊጠ ምስ ማሕበረሰብ ክራኸብ እንተለኹ እየ ሰብ ዝኸውን። ሓጋዛይ ዝኸውን። ኣብ ውሽጥኻ ዘይፈጠርካዮ ሓድነት ትርጉም ኣይብሉን። ብራእይ(inspiration) ኢኻ እኮ እትተኣሳሰር። ቢንያምን ማሕበረሰቡን ዝደልይዎም ራእያት ኣለዉ። በዚ ድማ ሓደ ይኾኑ።  ንባዕልኻ እንዳልማዕኻ ኢኻ ንሰብ እትኸውን(entangled development of self and society)።

 

ኣብ ናትና መንገዲ ግን ዓርስኻ ቕተል ትብሃል። ትቐትል። ናትካ ምሟት ንማሕበረሰብ እዩ ይብሃል። ከምኡ ኣይኮነን። ዓርስኻ ፍለጥ : ዓርስኻ ህነጽ  እየ ክብሃል ዘለኒ። ዓርሰይ ፈሊጠ ምስ ማሕበረሰበይ ድማ የተኣሳስሮ። ንሱ ብዘይምግባርና ብዙሕ ፀገም ፈጢሩ እዩ።

ካልእ ኣብ ናይ ህወሓት መንገዲ ኣብ ምክልኻል ስለዘድሃብና፤ እታ ዓርሰ ምርመራ(self-reflection) ሞይታ እያ። ዓርሰ ፈተሻ ሞይታ እያ። ብፍላይ ድሕሪ 83 ምምሃር እትብሃል ነገር ኣቋሪፃ እያ። መስመር ኣምፀእኻ ኣለኻ፤ ፅቡቕ! እታ መስመር ግን ሓንቲ ካብተን ኣእላፍ እያ። ክትምርመር ድማ ኣለዋ ኩሉ ጊዜ። ግን ታቡ/ዘይትንካእ እያ ኮይና። ባዕልኻ ዝፈጠርካዮስ ባዕሉ ቅርፂ ኮይኑስ ተመሊሱ ንዓኻ ይኣስረካ(self-imprisonment)። ከምኡ እዩ ኣጋጣሙ።

 

ምስዚ ዝተኣሳሰር ካልእ ድማ እቲ ቃልሲ ፀረ ደርጊ ቃልሲ እዩ ነይሩ፤ ተዓዊቱ። እታ ዓባይ ቃልሲ ክትከውን ዘለዋ ግና ነብስኻ ምስዓር እዩ። ነብስኻ ምግዛእ እዩ። ብዙሓት መራሕቲ ኣጥርይና እንዲና ኣብት ቃልሲ፤ ይኹን እምበር በቲ ከይዲ ነብሶም ክስዕሩ ዝክእሉ መራሕቲ ኣየጥረናን።  እታ ምርመራ ካብዚ ኣንፃር እያ እትርአ። እታ ኣነነትና ከይትንካእ ኢና ክንከላኸል ብዙሕ ጊዜ ኣጥፊእና። በዚ መሰረት ንዓለም እንርእየሉ መነፅር እውን ፀቢብ እዩ ኮይኑ። ርግፀኝነት ስለእትደሊ ኣብ ብጣዕሚ ከቢድ ዝኾነ ዓለም እናሃለኻ መዓት ለውጥታት እናረኣኻ እናሃለኻ ንሕና ግን ኣፅቢብና እታ ሓቂ እዚኣ እያ። እዚኣ እንተኣእቲኻላ እዚኣ ትፍጠር ኢልና linear ብዝኾነ ሞዴል ኢና ቀሪፅናያ።

 

ብከምዚ ዝበለ ኩነታት ስለዝመፃእና ትካላት ክንፈጥር እንተለና ነቲ ለውጢ ብዘሰጉሙ መንገድታተት ኣይተፈጠሩን። ካብቲ ባህሪ ናይቲ ሊሂቅ ብዝብገስ ሓሳብን ንዕኡ ብዝምጥን እዮም ተተኺሎም(hologram of the defensive ego)። ንዓኻ ዝኾነካ ዓይነት ኢኻ እትገብሮም። እቲ ቅርፂ እውን ንፈጠራ ዝዕድም ኣይኮነን(amber organization)። ንኣገዛዝኣ እምበር ንፈጠራ ብዝጥዕም ኣይኮነን ተተኺሎም። እዚ ብምዃኑ ኣብ መወዳእታ እቲ ዘምፃእናዮ ዓወት ጫፍ ስለዝወስድናዮ፤ ኣብ መስመር ዶ ገለ ዶ ተባሂሉ ስለዝተኣሰርና  ናብ ጫፍ ስለዝወጠጥናዮ ተመሊሱ ንዓና ውሒጡ።

እዚ ዘጋጠመ ኣብዛ ዘላ ዓለም ኮይንና ንዓኣ ክንርድኣ ብዘይምኽኣልና እዩ። ክንርእያ ኣይከኣልናን። እቲ ሓቂስ እቲ እትርእዮ ጥራይ ኣይኮነን፤ ልዕሊኡ እዩ። ፐርሰፕሽን እውን እዩ። ኣብዚ ጊዜ እዚ ኣብ ሰብ ኣእምሮ እትፈጥሮ ምስሊ እዩ ሓቂ ማለት። ኣብ ከም ናትና ዝበለ ንቕሓቱ ዝተሓተ ማሕበረሰብ ድማ እዚ ዝገደደ ይኸውን።

ከምዚ ስለዝኾነ እቶም ናይ ሶሻል ኮንስትራክሽንዝም ዝተኸተሉ ሓይልታት ኣብ ሰብ ኣእምሮ ዝኾነን ዘይኮነን ይፅዕኑ ነይሮም። እዚ ቅርፂ እናሐዘ ይኸይድ ዝኮነ ፓተርን እናፈጠረ ይኸድ። እዚኣ ኣብ ዓድና ኮይና። ዋላ ሽዑ እውን ግን እቲ ናይ ቐደም ኦብጀክትቭዝም ዝብሃል ፍልስፍና ሒዝና “ስኽ ኢልና ንስራሕ! ሰብ ሓቂ ርእዩ ክፈርድ እዩ” ንብል ነይርና። ሰብ እኮ በታ ልክዑ እዩ ዝርኢ። ሓቅነት ኣይኮነን ዝርኢ ሰብ። በታ ናቱ ደረጃ እዩ ሓቂ ዝፈጥር። ብዝኾነ መወዳእትኡ ተወቒዕና።

ካልእ አቲ ሊሂቕ ካብታ ኣቅሚ ትፈጥርሉ ናይ ማህበርሰብ ክብርታት ተነጺሉ ኣብ ቀውሲ እዩ ንነብር ነይርና፤

ምስዚ ተኣሳሲሩ ዶክተር ገላዲዎስ ዝፀሓፎ እውን ነይሩ፡ ኣብዚ ኣብ ውራይና። ናብቲ ነባር መበቆላዊ ኣተሓሳስባ እንተተመለስና ይሕሽ ዝብል። ኣብ መንጎ እቲ የማን ዶ ፀጋም ዝብሃል ካልእ ኣማራፂ እንዶ ንርአ ዝብል ነገር ኣለዎ እሞ እቲ ሶሻል ኮንስትራክንዝም ዝበልካዮ ምስዚ ዶ ይኸይድ ይከውን?

ኣነ ክጠቕሰላ ዝደለኩላ እንታይ ይመስለካ፤ እቲ ናትና ዝነበረ ኣመፃፅኣ ቅርፂ ካብ ምድላይ ተበጊስና ዝከድናዮ ኣብ ወመዳእታ ሓቂ ማለት ዝርአ ዝቑፀር ናብ ዝብል እዮም ወሲዶምና። ቆፂርካ እያ ሓቂ። እዚኣ ኣላ እዚኣ ኣላ። ኣብቲ ሶሻል ኮንስትራክሽንዝም ግን ባህሊ ኢኻ እትርኢ። ቋንቋ እዩ ሓቂ። መስተጋብር እዩ ሓቂ ማለት። እዚ ኣብቲ ፖስትሞደርኒዝም ዝብሃል እውን ዓብዪ ዋጋ ኣለዎ። እቶም ሓይልታት እውን ቋንቋ እየም ፈጢሮም። “የትግራይ የበላይነት” ዝብሃል ቋንቋ ፈጢሮም’። ሶሻሊ ኮንስትራክት ዝተገበረ ነገር ተፈጢሩ ማለት እዩ።

ኣብቲ መስመር ዝብሃል   ክንመፅእ እንተለና ተዓቂና ትውሃባካ፤ ኣይትነውሕ ኣይትሓፅር። እዚኣ ከምቲ ዝተገለፀ ዝበለ ፀላኢ ተፍርየልካ። ልዕሊኡ ድማ ዓለም ከይትርኢ እውን እያ እትገብረካ። ትእሰር ኢኻ ኣብኣ። ለውጢ ኣላ እንተተባሂላ እውን ከምቲ ዝበልኩኻ አቲ ተከላካላይ ኣነነት ክደፍና እዩ ዝደሊ(ego repress)፤ ብባህሪኡ። ኣእምሮ(mind) እዩ ከምኡ ዝገብር። እንተዘይደፊኑዋ እውን ናብ ዘይሓሰበላ ናይ ዘይመረፃ ግበረ መልሲ እዩ ዝኣቱ(reaction)። ፀላኢት ክብላ እውን ይኽእል። እናተሰዓርካ እናሀለኻ እውን እቲ ኣእምሮ(mind) ዝብሃል ነታ ንስኻ እትቕበላ ሓበሬታ ጥራይ መምዩ እዩ ዝህበካ።  ዓርሰ ፍተሻ እንተዘይሃልዩ እዚ መወዳእቱኡ ሞት እዩ።

ኣብ ዝኾነ እዋን ኣብ ዝሓሸ ኩነት በፂሕና ነይርና። ቅድሚት እናመራሕና ነይርና። ንንግዲ ሓዊስካ ቀልጢፉ ዝምህዝን ንካልኦት ምህዞታት ዝህብን እዩ ነይሩ። ወዲቕና። ወዲቕና እውን ንትስእ ነይርና። ክሳብ እቲ ካልኣይ ዕውት ወያነና ከምኡ መፂእና። እዚ ኩነታት እዚ እዚ ዒንክሊል/ቪሽየስ ሰርክል ዝመስል ሕልኽላኽ እዚ ካበይ እዩ መፂኡ? ከመይ ከ ኢና ካብዛ ዒንክሊል እዚኣ ምምላጥ እንኽእል? እንታይ እንተገበርና ኢና ካብዛ ዕንክሊል እዚኣ እንወፅእ ከም ሕብረተሰብ?

እዚ ሕዚ ኣጋጢሙና ዘሎ ስዕረት ከምቲ ዝበልናዮ መግለፅን ነፀብራቕን ናይቲ ኣብ  ዕንክሊል ዝኣተወ ሕብረተሰብ እዩ። ኣብዚ ክውቀስ ዘሎዎ ኣካል የለን። እትወቕሶ ሰብ እውን የለን። ካብቲ ቀዲሙ ዝነበረ pattern ንምንታይ ዘይወፅአ ኣይብሃልን። ዝኾነ ሰብ ክሰሓሓቶ ዝኽእል እዩ። እቲ ባህሊ እዩ መበገሲኡ። ስለዚ ካብቲ ባህሊ ንሱ ወፃኢ ምዃን ስለዘይክኣል እከለ እዩ ተሓታቲ እከለ እባ ተወቃሲ ምባል ኣይክኣልን።

እግረ መንገዱ ግን እዚ ኣጋጣሚ እዚ ኣብርሆት ክፈጥር ዝኽእል ዓብዪ ኣጋጣሚ እዩ።  ምናልባት ቅድሚ ሕዚ እውን እናተገበረ ዝመፅአ ናይቲ ፀገም መበገሲ እከለ ከምዚ ስለዝገበረ እዩ እከለ ዝብሃል ውድብ ከምዚ ስለዝበለ እዩ ምባል እዩ ዝቐለና። ይኹን እምበር ምልስ ኢልካ እንተርኢኻ ለከ ንስኻ እውን ናይቲ ፀገም ኣካል ኢኻ። ምኽንያት? ናይ ባህሊ ጉዳይ ስለዝኾነ፤ ንስኻ እውን ኣብቲ ባህሊ ንሱ ስለዘለኻ። ክትመርሕ እንተለኻ ከምኡ ኢኻ። ህይወትካ ብሓፈሻ እንተርእኻያ እዚኣ ኢኻ እትምስክር። ዝኮነት ነገር ወጢርካ እንተሒዝካያ ኣብ መወዳእታ ትብጠስ እሞ ንዓኻ እያ እትወቕዓካ። ስለዚ ናይ ኩሉ እዩ እቲ ፀገም።

ናይ ኢትዮጵያ ኩነታት ካልእ ዘምህረካ ሓቂ ናይ ብሄር ብሄረሰባት ዝብሃል ጉዳይ ኣብ ሓደ ተመሳሳሊ ናይ ስነ ልቦና መዋቅር ዘለዎ ብርኪ ኣይኮነን ተኣኪቡ ዘሎ። መዋቅር ስነ ልቦና እውን ብዙሃነት ኣለዎ እዩ(diversity and class of civilizations and minds)። እዚ ክንርዳእ ገይሩና እዩ። ሓደ ሓሳብ ንገሊኡ ፅቡቕ ክኸውን ይኽእል (mental mind) ንገሊኡ ድማ ስምዒት ክኸውን ይኽእል እዩ(magic mind)። ንገሊኡ እውን ኣፈታሪክ ክኸውን ይክእል እዩ(mythic mind)።

እታ ሳልሰይቲ ግን እቲ ዘምፃእናዮ ምዕባለ እውን ስጡም(integrated) ምዕባለ ኣይኮነን። ነንባዕለሉ ዝተወሃሃደ ምዕባለ ኣይኮነን።  ሕዚ ቀልጢፍና ናይ ቁጠባ ልምዓት ኣምፂእናስ እቲ ጎንፂ ካብ ብሄራዊ ጎንፂ ናብ ደርባዊ ጎንፂ ንቀይሮ እያ ዝነበረት ትመስለኒ እታ ሓሳብ። እዚኣ ግን ኣይትሰርሕን። እዚኣ ኣይኮነትን። ኣነ እንኳዕ እባ ኣይምኾነት እየ ዝብል።

ከመይ?

ዓድኻ ገዲፍካ፣ ዓንድኻ ከይሓዝካ፣ ምስቲ ዓንድኻ ዘይተወሃሃደ ልምዓት ክትፈጥር፣ ካብ ዓንዱ ዝተፈለየ ሃፍታም ብትንትን ዝበለ ዓርሰ እምነት ዘይብሉ ዝተበተነ ሃፍታም ክትፈጥር ትኽእል ኢኻ። ዓለም ብቑጠባ ጥራይ ዝርኢ ሃፍታም ክትፈጥር ምፍታን እዩ እቲ ዝነበረ ኣካይዳ። እዚ ስለዘይተፈተነ ኣይኮነን። ተገይሩ እዩ። ግን ወዲቑ።

ስለዚ ሕዚ ክትገብር ዘለዋ ምስ ነብስኻ እትዋሃሃድ ንዓኻ እትመስል ሃፍቲ ምጥራይ እዩ። በዚ ኣቢልካ ሓደ ነብስኻ እውን   ብምሉአነት ምርኣይ ከድሊ እዩ። ሰብ ልዕሊ ቁጠባ እዩ። ብምሉእ ኣረኣእያ ኢኻ ክትርእዮ ዘለካ እምበር ብዓይኒ ዝብላዕ ዝስተ ጥራይ ክትትንትኖ ዝግባእ ፍጡር ኣይኮነን። ሰብ ከም ምሉእ ምርኣይ የድሊ። እዚ መሰረታዊ ናይ ፍልስፍና ሕቶታት ክንሓተሉ ክንምልሰሉ ዝግባእ ጊዜ እዩ ንዓና።

እቲ ምውራድ ምድያብ ንምንታይ ይኸውን ኣሎ? እንታይ እዮም እቶም ፀገማት? ዝብሉ ምምላስ የድሊ። ሰብ እንታይ እዩ? እንታይ ከ እዩ ዝደሊ? ካብ ዝብል ድማ ክንጅምር ኣለና።

ካልእ ኣነ እታ ቪሽየስ ሰርክል እንብላ ዘለና፤ ካብኣ ንምውፃእ ሓደ ቅድሚ ሕዚ ዝወፃእናለን መንገድታት ብምርኣይ ምምሃር ይከኣል እዩ። ኩሉሻብ ናብቲ ናይ ባዕልና ዝኾነ እወንታዊ ዝኾነ ዓይነት ባይታ ምምጻእ እዩ። እዚን ምምርማር የድሊ። ስለዚ እወንታዊ ዓንድና(positive core) ፈሊና ክንፈልጥን ቋንቋ ክንገብሮም ይግባእ።

ካልእ ወሳኒት ነገር ዘላ እታ እተመላልሰና ዘላ ኣብ ምክልኻል ዘላ ኣነነት እያ። ሐደ ኣነነት ዝብሃል ኣጀንዳ እውን ኣይንገብሮን። በዚኣ ዘይኮነስ በታ ዲፎልት እዩ ዝሓልፍ ቆልዓ። ስለዚ እዚ እውን ቋንቋ ክንገብሮ ክንሓተሉ ክንመራመረሉ እዩ ዘለና። እነተዘይኮይኑ ቀይዲ እዩ። ቀይዲ ስለዝኾነ ድማ ንዓለም እውን ክንገብሮ ዘለና ኣበርክቶ ከይገበርና ኢና እንኸይድ ዘለና።  ስለዚ ነብስካ ምፍላጥ፥ ምህናጽን  እትብሃል ከም ዓባይ ቁምነገር ተወሲዳ ኣብ ትምህርቲ ስርዓትና እውን ክነእትዋ ኣለና። ኣነነትካ እንታይ እዩ ብቕዓታ እንታይ ከ ይተርፋ? ናብ ጫፍ ክትውጠጥ እንተላ እንታይ ዓይነት ባህሪ ኣለዋ? ከመይ ከ እያ ክትሳነ እትኽእል? ዝብል ክርአ ኣለዎ። ዓርስ ፍልጠት ኣብዪ ናይ ፍልጠት ኣካል ክግበር ኣለዎ(self-knowledge)፤

መብዛሕትና ኣይፍለጠናን ይኸውን። ኮይኑ ግና መብዛሕትና እቲ ከውጢ ኩነታት እንትፍጠር ናብ ጫፍ ንውጥጦ ኢና። በታ ጫፍ እውን ዓወታትካ ይንፀባረቕ እዩ። ንኣብነት ሕራነ ዝነበሮም መራሕቲ ብዝገርም ኩነታት ሓያል ጅግንነት ትርእየሎም፤ ንኣብነት ናይ ሓየሎም ነልዕል ነይርና ዓንተቦይ ቅድሚ እዚ ቃለ ምልልስ። ነብሱ ዘይፈልጥ ሰብ እቲ ጫፍ ክገብሮ ይኽእል እዩ። ጫፍ ምሁር፣ ጫፍ ጅግና፣ ጫፍ ፈፃሚ፣ ጫፍ ሓላይን ፈቃርን ክኸወን ይኽእል እዩ። ነብሱ ዘይፈልጥ ሰብ (unconcious) ዝገብሮ ተግባር እዩ እዚ። እቲ ሰብ ዘይከኣሎ ኣብ መሪሕነት ዘላን እውን ዘይከኣልናዮ ግን እንታይ እዩ፤ እተን ጎንፅታት ዘይምኽኣል እዩ። ኣብነት ኣብ ሓየሎም ዝልዓልናዮ ሓየሎምሲ እታ ጭካነ ነይራቶ ንፀላእቱ። እታ ፈቃርነት እውን ግን ነይራቶ። ጅግና ኮይኑ ዝነብዕ ሰብ እዩ ነይሩ ሓየሎም። ጠንካራ ክኸውን ኣለኒ ኢልካስ፤ ድኽመትካ እውን ምርኣይ እቲ ዝዓበየ ነገር እዩ። እዚ እዩ ነብስኻ ምፍላጥ። እተን ክልተ ጎንፂ ዝመስላ ናብ ክልተ ተፃረርቲ ጫፍ ዝወስዳኻ ዝነበራ ነገራትስ ሓደ ትገብረን ኣለኻ ማለት እዩ። ናፃ ወፂእኻ ኣለኻ ማለት እዩ ሽዑ።

ከምዚ ክትከውን እንተለኻ ብትሕተኻ ዝኾነ ሰብ ናብ መሪሕነት እንትመፅእ ምንም ኣይትብልን። ምኽንያቱ ናፃ ኢካ። እግረ መንገድኻ ናይ ውሳነታትና ወሳናይ ረቛሒ እቲ ዘይንፈልጦ ወይ ዘይፍለጠና ኣብ ውሽጥና ዘሎ ኣነንትና እዩ። እቲ ኩነታት ኣይኮነ ካልእ ኣይኮነ። ኣብ ውሽጥኻ ዘለዋ ፍርሕታትን ነዃላትን ኣለዋ። ንሳተን እየን ዝገዝኣኻ። ስለዝኾነ ኣብ ትሕተይካ ዘኽብረካ፣ ስኽ ኢሉ ዝእዘዘልካ፣ ንዓኻ ዘድንቐካ ሰብ ኢኻ እትእክብ። ሽዑ ማሕበረሰብ ትቐትል። ትካል ተልምስ። ናፃ እንተወፂእኻ ግን ምሳኻ ዝከራኸሩ ብቑዓት ኢኻ እትእክብ። ሽዑ ለውጢ ይመፅእ።

ስለዚ ከም ሕብረተሰብ እውን እቲ ስነ ልቦናዊ መዋቅር እንብሎ ዘለና ክንፈልጥ ኣብ እንኽእለሎም ከም ስርዓተ ትምህርቲ ዝበሉ ዓውድታት ክተኣታተዉ እዩ ዘለዎም። ሶስዮሎጅን ሳይኮሎጅን ዓብዪ ግምት ኣይንህቦን ኣባና።  ግን ጌጋ እዩ። ቆልዑት ነብሶም እናፈለጡ፣ ኣፈላላያቶም እናነፀሩን እናደመሩን ከስግር ዝኽእል ስብእና ክሃንፁ ይግባእ። ዓርሰ እምነት ዘለዎ፣ ሰብ ዘይፈርሕ፣ ነብስኻ ምምራሕ ወሳናይ ምዃኑ ዝኣምን ማሕበረሰብ ክንፈጥር ኣለና። ኣብ መሪሕነት እውን ዚ እዩ ክኸውን ዘለዎ። ስለዚ እዚኣ እውን ሕዚ ክንገብራ ዘለና ዓባይ ነገር እያ። እዚኣ ብምግባር ኢና ካብ ተኸላኻላይነት ኣተሓሳስባ ክንወፅእ እንኽእል።

ኩሉ ሰብ ብመስተጋብር ዝመፅእ ዓቕሚ ኣለዎ እዩ። ብሉፅነት/ታለንት ኣለዎ ኩሉ ሰብ። ነዚኣ ምዕባይ እያ እተድሊ። እታ ዘይብሉ እውን ክፈልጠላ ዝኽእል ዕድል ትህቦ።

ናይ ክብርታትካ ንቅሓት ህሊና(awareness of core values) ብምዕባይ ልዕሊ ክብርታትካ ሙሉእነት ምፍጣር ከድሊ እዩ(transcending the core values)፤

ምስቲ ክብርታትን ጥብብን ዘልዎ ሓርስታይ ሓደ ምኳንን፥ ክብርታትና ከም ዓቕሚ ብምጥካም ስልጣነ ምፍጣር ኣድላዪ እዩ፥ ልምዕዓት ብጽፍርኻ ምምጻእ ከድሊ እዩ።

 

ካልእ ግን እተን ጎንፅታት ዝብሃላ ዘለዋ ኣብቲ ዘለናሉ ደረጃ ኣብ ባህሊ ሓደ ኮይንካስ ብሓሳብ ግን ምክርኻር ምኽኣል ክልመድ ኣለዎ። ክብርታት ትግራይን ትግራዋይነትን ብግቡእ ትሕዝ። ኣብ ሓሳባት ድማ ትሟጎት። ሕዚ እቲ ተኸላኻላይ ኣነነትና ሕቶ ኣልዕል እንተኢልካዮ እታ ክምልሳ ዝኽእል እዩ ዘልዕለልካ። ዘይንክእሎም ሕቶታት ምልዓል ክንለማመድ ኣለና።

ሓደ ፀገም  በቲ ነቲ ፀገም ዝፈጠረ ኣተሓሳስባ ክፍታሕ ኣይክኣልን ዝብል ንስኻ እውን እትጥቀመሉ ኣገላልፃ ኣሎ። ናብ ህወሓት እንተመፂእና ድማ ሕዚ እውን ኣነ እየ መፍትሒ ኢሉ እዩ ዝኣምን። ንሳ ነኺስና ብምፍፃም እዩ መፍትሒ ዝመፅእ ኢሉ እዩ ዝኣምን እሞ ኣብዚ እንታይ ኢኻ እትብል ንስኻ?

ፍርሒ ኣዩ ፤ ባዕልካ ብዝፈጠርካዮ መስመረ ምእሳር እዩ፤ እታ ኣብ መስመር ምሕባእ ጫፍ/extremity በፂሓ ኣላ፥ ሕዚ ተዋፅእ ኣብታ መስመር ዝፍጠረት ዓቅምን ክብርታትን ዘተኮረ ሕቶ ዘልዕል ኢኮስይስተም ምፍጣር አዩ አቲ መፍትሂ፥

ነዛ ሕቶ እዚኣ ንምምላስ ሕዚ ፈለማ እታ ኹነታት ንርኣያ። እቲ ኹነታት ከመይ ኣሎ? ኢልካ ምርኣይ ፅቡቕ እዩ። መጀመርያ እውን ከምዝበልናዮ ለውጢ ኣብ መንጎ እቲ ህልው ሃዋህውን ዳሕራይ ዝመፅእ ሓዱሽ ቅርፅን እዩ ዝፍጠር ኢና ኢልና።ሕዚ ዘሎ ሃዋህው ክንርእዮ እንተለና ዋላ ብዓለም ደረጃ እንትርአ ዝተፈለየ እዩ። ዓለም ሕዚ ካብቲ mental ዝብሃል ብርኪ ናብቲ integrative ዝበሃል ብርኪ እያ ትኸይድ ዘላ። ፈላሊኻ ካብ ምርኣይ ኣተኣሳሲርካ ናብ ምርኣይ ይኽየድ ኣሎ። ንዝርኣዩ ፀገማት ብተናፀል ዘኮነስ ምሉእ ዝኾነ ፍታሕ የድሊ ዝብል ኣረዳድኣ እናጎልበተ ይመፅእ ኣሎ። ተኽለብርሃን እውን ከምዝገለፆ ነገራት ካብ ብቀሊል ኣረዳድኣ ወፂእኻ ናብ complex dynamics system ክእቶ ኣለዎ። ዓለም ናብኡ እዩ ዝኸይድ ዘሎ።

ካልእ ዕደመ ንቴክኖሎጂ፤ ተዋረዳዊ ምትእስሳራት ዘይኮነስ ናይ ሸቶ ምትእስሳራት ዝበረታትዕሉ ኩነት መፂኡ ኣሎ። ካብ ደገ ካብ ዝመፅእ ሃፍቲ ንላዕሊ ናይ ውሽጥኻ ፍልጠትን ባህርን ዝተመስረተ ቁጠባ ናብ ምዝንባል ይኽየድ ኣሎ። ዓለም ብሓፈሻ ናብ ሶፍትወር ዝእተወሉ ኩነታት እዩ ዝኽየድ ዘሎ። ስለዚ ኣእምሮ ክሳብ ዝሓሰበ ኩሉ ነገር ቀሊል እዩ ናብ ዝብል ቅዲ (trend) ኢና ንኣቱ ዘለና። ካብ መስርዓዊ ኣካይዳ ማለት እውን “ካብዚኣ ወፃኢ ካልእ ሓቂ የላን” ካብዝብል “ኣንታ ለካ ብዙሕ ሓቂ እዩ ዘሎ” ናብ ዝብል ኢና ንኣቱ ዘለና። እዚ እዩ እቲ ኢንተግሬቲቭ ዝብሃል ዘሎ። ኣለዉ ዝብሃሉ ፅሑፋት ሕዚ እዚ እዮም ዝብሉ። ናብ ምስጋር ዝወስድ እዚ እዩ ዝብል ኣሎ።

ስለዚ ቀዲምካ እትኣምኖ ዝነበርካ ሓደ ሓቂ እዩ ዝብል ንቕፅ ዝበለ ኣረኣእያ ብተግባር ውዱቕ ዝኸነሉ እዋን ኢና ዘለና።  ቀደሙ እውን ኣይነበረን። ሎሚ እቲ ወሳናይ ዝኸውን ስነ ልቦናኻን ባህሪኻን ክብርታትካን  እዩ እምበር ፍልጠትን ክእለትካን እውን ኣይተኣማምነካን። ምኽንያቱ ስለዝቀያየራ። ብእዋን ይዓብያን ይቕየራን እየን። ስለዚ ኣብ ዝኾነ ዘበን ኣንቢበ ፈጢረያ እየ ዝበልካያ ፍልጠት እናሀሰሰት እያ እትኸይድ ዘላ። ምኽንያቱ ዓለም ትጎይይ እያ ዘላ። ዓለም ዝተኣሰረት ነይራ። ብድሕሪኡ ቴክኖሎጅታት መፂአን። ነዚአን እውን ከም ድላይና ኣይንገብረናን ነይርና። ኣብ ወመዳእታ ግን ዓለም ብናይ ሰብ ናይ ምሕሳብ ልክዕ እያ ትስራሕ ዘላ። ሕዚ ናብ artificial intelegence እዩ ዝእቶ ዘሎ። መኪናስ ባዕላ ክትከይድ እያ። ከተማስ ባዕላ እናሓሰበት ዝምድና ክትፈጥር እያ። እዚ ተመሊሱ ሓደጋ ዝኾኖ ዘሎ ንሰብ እዩ። ባዕልኻ ንባዕልኻ ዝመስል ሰሪሕኻ ኣለኻ። እዚ ምስተወደአ ጎንፂ ክመፅእ እዩ። እንደገና ናብ ሓደ ደረጃ ክንዓቢ ኢና ማለት እዩ። እቲ ናይ ጎንፂ ጫፍ ለውጢ እዩ።

ብሓፈሻ ኣብዛ ዓለም ዝተኣማምን ነገር የለን። ነቲ ባዕልኻ ዝፈጠርካዮ ዘስዕቦ ለውጢ ኣቐዲምካ ሓሲብካ እንተዘይፀኒሕኻ ናቱ ናይቲ ዝፈጠርካዮ እስረኛ ኢኻ እትከውን። ከምዚ እንተኾይኑ ድማ ከም ማሕበረሰብ ኮነ ከም ሊሂቅ ኣይትቕፅልን ኢኻ። ስለዚ እቲ ኹነታት እዚ እዩ ዘሎ። ንሕና ግን ኣብቲ ሚቲክ ወይ ልማዳዊ ኮይንካ ኢኻ እተዋግዕ ዘለካ። ከምቲ ወተሃደራዊ ወይ ድማ ሃይማኖታዊ ዓይነት ማለት እዩ። እዚኣ ሕማቕ እያእዚኣ ፅብቕቲ እያ። በዚኣ ከምዚኣ ኢልካ ትነብር ይብሉኻ። ዶግማ ዝብሃል ዓይነት ማለት እዩ። እዚ ብገዛእ ርእሱ ሕማቕ ኣየኮነን። ስርዓት ንምትሓዝ እውን ይጠቅም እዩ። ፈጠራ ግን ኣየምፅእን። እታ ጎንፂ ሕዚ ኣብዚኣ እያ ዘላ። ስለዚ ምስታ ዓለም ኣይተናበብናን ዘለና ማለት እዩ።

እዚ ናይ ዓለም ኮይኑ ኣብ ሃገርና እውን ናይ ባዕሉ ባህሪ ኣለዎ። ዝምድናኻስ ምስቲ መስመር እዩ ኮይኑ። ምሳኻ እየ እንተኢሉኳ ትስብስቦ። እታ መስመር ይርድኣ ድዩ ኣይርድኣን ካልእ እዩ። ኣየነይት መስመር እሞ ግደፎ ብስሩ መስመር ዝብሃል ዘይርድኦ ድማ ኣሎ። ከይተረደኦ ንምንታይ እዩ እሺ ዝብለካ? ገሊኡ ንክነብር እዩ። ገሊኡ ንቕጥፈት እውን እዩ። ንሕና ኣብታ መስመር ኣብታ ባዕልና ዝፈጠርናዮ ስለዘትኮርና እቲ ዘሰለፍናዮ ሓይሊ ድማ ገሊኡ ከም መንበሪ፣ ገሊኡ ከም መፃወቲ ክጥቀመላ ጀሚሩ። ገሊኡ ድማ ኣይርድኦን እውን  መስመር  እንታይ ማለት ምዃኑ። እዚ ኣኪብካ ኢኻ ብዙሕ ርሕቐት ንምኻድ ትፍትን ዘለኻ።

ካልእ ምስቲ ዓለም ለኻዊ ለውጢ ኣተኣሳሲርካ እውን ዝርአ ናይ ሞደርናይዜሽን ሕቶ ኣሎ። ኣነ እዚ ሕቶእዚ ኣብዛ ሃገር ተመሊሱ እዩ ዝብል እምነት ኣይብለይን። ሓደ ጊዜ ናብቲ ካልእ ጊዜ ናብዚ ኢና ንላጋዕ ዘለና። ምስ ነብስና ዝተኣሰሰር ሃገር ናይ ምህናፅ መንገዲ ኣይብልናን።

ሓደ መሰረታዊ ክርሳዕ ዘይግብኦ ነጥቢ ዝገበርናዮ ጉዕዞ ቃልሲ ዕውት እዩ። ብኡ ኢና እውን ክንከይድ ዝግባኣና ዝነበረ። እታ ምምጣጥና እውን ንሳ እያ እተርእየካ። ኣብ ከምዚ ዝብለ እዋን ኮይንካ እንትትርኢ ግን ብኣተሓሳስብ እውን ዝተፈላለና ምዃንና ትርዳእ። ብስሩ እውን ከም ሃገር ናይ ሞደርናይዜሽን መሰረታዊ ሕቶታት ሓቲትና መልሲ ዘይምቕማጥና ትግንዘብ።

ካልእ ግን እቲ ናይ ብሄር ጎንፂ ፅቡቕ ነገር ሒዙ መፂኡ እዩ። ብሄራዊ መንነተይ እንታይ እያ ኢሉ ኩሉ ነናብ ሕጉኡ ዝኣትወሉ ንውሽጡ ዝርእየሉ ኣጋጣምታት ፈጢሩ ኣሎ። ፀጋታት ምፍላይ እንተኽኢሉ ሕዚ ክተዝልለና እያ። ከም ትግራዋይ እተን ክዘልላኒ ዝኽእላ ብሄራዊ ክብርታተይ እንታይ እየን ኢለ እንተፈሊጠ መዝለሊ እየን ዝኾናኒ’። ስለዚ ሕዚ ኣብቲ ዘሎ ህልዊ ባይታ እንታይ ሕቶታት ኣለዋ ምባል የድሊ። ሕቶታት እየን መንገዲ እቲ ምዕባለ ዘርእያኻ።

ኣብ ትግራይ ንኣብነት ብተደጋጋሚ ዝሰምዐን ዘለኹ ሕቶታት መን ኢና? እንታይ እዮም ክብርታትና ? ተጠቒምናሎም ዲና? ካብ ዕንክሊል ከመይ ክንወፅእ ኣለና? ዝብላ እየን። ቅድሚ ሕዚ ዝነበረ ሕቶ እታ ስርዓት ከመይ ንትከላ? እታ ቃልሲ ከመይ ነዐውታ ዝብል እዩ። እዚኣ ብግቡእ ታዓዊታ እያ። ሕዚ ዝልዓል ዘሎ ሕቶ ግን ናይ ሽሕን ገለን ዓመታት ሕቶ እዩ። ከምታ ናይ ድሕሪ ሞት ሃፀይ ዮሃንስ ዝበለት ኩነት ዶ ተጋጥምና ኣላ ወይስ እንታይ? እናበለ patterns እዩ ዘጋጥም ዘሎ። እዘን ሕቶታት እዚአን ሕቶታት እናልዓላ ናብ ዘሳግር ኩነት ዝወስዳ እየን። ብስሩ ዘሳግራና ሕቶታት ምዃነን ዝርድኣኒ ዘሎ ሓደ ምኽንያት እተን ሕቶታት ሕዘ እንምለሰን ዘይምዃነን እዩ። ናብ ምድንጋር ኢና እንኣቱ። ካብ ዕንክሊል ከመይ ንውፃእ ዝብል የደናግረና ኣሎ። መን ኢና ዝብል የደናግረና ኣሎ። ምኽንያቱ ናብታ ዝነበረት ፓተርን ስለእትመልሰና ዘላ እዩ። እቶም ሕቶታት ግና ናፃ የውፅኡና ኣለዉ ካብታ ተኣሲርናላ ዝነበርና ፓተርን። እዚ መስገሪ እዩ። ምኽንያቱ ናፃ ምውፃእ እዩ። ካብ ስታትስኮ ኢኻ ትወፅእ ዘለኻ። እታ መንጠሪት ክፍተት ምስተፈጠረት ንዓኣ እትምጥን መፍትሒ ድማ ተእትወላ እሞ ንሓዋሩ ትሰግር።

ስለዚ እቲ ሕዚ ኣብ ስልጣን ዘሎ ሓይሊ እንብሎ ነገር እንተሎ  ካብዚ ብምብጋስ እዩ። ሓደ ሓይሊ ከምዚ ዝበለ ዘስደምም ስዕረት ከጋጥሞ እንተሎ፤ ኣብ ሐደ መድረኽሲ ክልተ ሻብ ክትርአ ዝገብር ኩነታት ከጋጥም እንተሎ በተን ቀዲምካ ዘልዓልካየን ሓሳባት ክምለሳ ከምዘይኽእላ ክትኣምን ኣለካ። ጥልቀት የድልዮ እዩ። ነብስኻ ምርኣይ ክትጅምር ኣለካ። ንምንታይ እዩ ሓቂ ምርኣይ ከቢዱኒ ክትብል ኣለካ። ካብቲ ናትካ ዓንዲ ዝኾነ ሓሳብ ከጋጥም እንተሎ ምሕሳብ ደው ኢልካ እንታይ ኣጋጢሙ ክትብል ኣለካ። ንምንታይ እታ መስመር መሊኻያ? ልክዕ ዲያ ኸ ኣይኮነትን?

ብስሩ ከም ሰብ ንሰብ ንዛረብ ዘለና እዩ ዝመስለና። ሰብ ንባዕሉ እዩ ዝዛረብ። ብፍላይ ዘይነቕሐ ኣእምሮ ንባዕሉ እዩ ዝዛረብ። ንኣብነት እታ መስመር ግብ ክትብል እንተላስ ንዓኻ ኣጆኻ ክብለካ እኽእል እየ። ግን ንባዕለይ  እየ ኣጆኻ ዝብል ዘለኹ። ስለዚ ስዕረታት ክደጋገም እንተሎን ከምዚ ዝበለ ክፉእ ስዕረት ድማ ከጋጥም እንተሎ ደው ኢልካ ምሕሳብ የድሊ። እቲ ስዕረት እኮ ናይ ሓሳባት ስዕረት ጥራይ እውን እኮ ኣይኮነን። ናይ ዝተፈላለዩ ቅርፅታት ስዕረት እዩ። ብሓሳብ ስዒርካስ ኣብ ምርጫ ተሳዒርካ። ክኸውን እይክእልን እኮ እዚ። እዚ እንታይ ማለት እዩ ትርጉሙ፤ እቲ ኽርክር ብናይካ ስነ ልቦናዊ መዋቅር ተኻይዱ። እቲ ምርጫ ግን ብናይ ካልእ ስነ ልቦናዊ መዋቅር ተካይዱ ኣሎ ማለት እዩ። ስለዚ እዚ ከጋጥም እንተሎ እታ ዝለመድካያ ኢኻ እተገብር። ፈለማ ተቐዳዲሙ ኣእምሮኻ ዝገብሮ ምኽዳዕ እዩ(denial and repression) ። “ኣይተሰዓርናን!” ኢሉ ግትር ይብል። ካብኡ ናብ ዘይኮነ መልስታት እዩ ዝኣቱ። “ኣጆኹም! ክንምልሶ ኢና።” ገለመለ ናብ ዝብሉ ጣቋ ዘይብሎም መልስታት ምእታው ይመፅእ።

ሕዚ እቲ ኣመራርሓ ክገብሮ ዘለዎ ዓርሰ ምርመራ ምግባር እዩ። ንባዕሉ ኢሉ እዩ ኸዓ እዚኣ ክገብራ ዘለዎ። እምበር እቶም ሕቶታት ዝጠልብዎም መሪሕነታት ምምፅኦም ኣይተርፍን። እዚ ባህርያዊ እዩ። ብወሳንነቱ እተን ሕቶታት ይልዓላ ኣለዋ። ነዚአን ንምምላስ ድማ መስተጋብራት ይዝርግሓ ኣለዋ። ነዚ ዝትግብር መሪሕነት ድማ ባዕለን ኣብ ቅድሚት ከምፅኣ እየን። ኣብቲ ማሕበረሰብ ነቲ ፀገም ዝፈትሕ ሓይል ክፈጥራ እየን። ኣብዚ ከይዲ እዚ ክጠፍእ ዝኽእል መሪሕነት ክህልው ድማ ግድን እዩ።

ኣን ሕዚ እንታይ እየ ዝብል፤ እቲ ሕዚ ዘሎ መሪሕነት ባዕሉ ክርኢ እንተዘይክኢሉ ክምልሰን ዘይክእለን ሕቶታት እንተዘይኣልዒሉ ካብታ ዕንክሊል ኣይወፅእን። እዚኣ ከዓ መወዳእትኣ ሕማቕ እያ።

ብስሩ እባ መሪሕነት እንታይ እዩ?

እቶም ፍታሓት ኣመራርሓ ዝተፈላለዩ እዮም። ገሊኡ ምቁፅፃር ይመስሎ። ንኣብነት ቆፂርካ ተውፍር ቆፂርካ ትቕበል ወዘተ። ገሊኡ እውን ንስኻ ጅግና ኮይንካስ እቲ ካልእ ንዓኻ ክሕግዝ ኣብ ዙርያኻ ዝኸብብ ከም ማለት ተገይሩ ይውሰድ። ንስኻ ካብ ካልኦት ዝሓሽካ ኮይንካስ ንካልኦት ተበራብርን ተለዓዕልን እውን ክመስሎ ይኽእል ንገሊኡ። ስለዚ ስነ ሓሳባት እውን ኣለዉ ከምዚ ዝበሉ።

ንዓይ ግን እታ ወሳኒት ናይ መሪሕነት ፍታሕ ነብስኻ ምምራሕ እያ። ነብስኻ ምፍላጥ፣ ምግራሕን ምምራሕን እያ መሪሕነት ማለት ንዓይ።

እዚኣ ካብ ምንታይ ትጅምር? እንታይ ማለት እያ ብስሩ?

መን እየ ካብ ዝብል። ኣነ መን እየ? ናተይ ስነ ልቦናዊ ቅርፂ እንታይ ይመስል? ናተይ ብቕዓትን ድኹም ጎንን እንታይ እዩ? ኣብምንታይ ዝተወደነ እዩ ኣተሓሳስባይ? ወዘተ ካብ ዝብል ይጅምር። ነዚአን ምልማዕ እዩ መጀመርትኡ። ከይድካ ከይድካ ድማ ናፃ ሰብ ምዃን ማለት እዩ። ናፃ ሰብ ክትከውን እንተለኻ ምስ ሕብርተሰብ ዝህልወካ ርክብ ኣብ ኩነታት ዘይተመስረተ ክኸውን እንተሎ እዩ። ኣብ ኢንስፓይሬሽን ዝተመስረተ እምበር እቲ ካልእ ዝኾነ መረጋገፂ ክህበኒ፣ ዝና ክህበኒ ወዘተ ብዝብል ዝዕቀን ኣይኮነን ክኸውን ዘለዎ። ብስሩ እውን ምስቲ ማሕበረሰብ ሓደ ኢኻ እትኸውን እንድሕር ናፃ ኮይንካ።

እዙይ ስለዝኾንካ ኩሉ ሰብ ድማ ከማኻ ናፃ ክከውን ዝኽእል ምዃኑ ምእማን። ኩሉ ከማኻ በዓል ዓቕሚ እዩ። ኩሉ ዓቕምታትን ብልጫታትን ኣለውዎ። ካባኻ እውን ክነቅሕ ይኽእል እዩ። ስለዚ ሕቶ ከልዕልን ንባዕሉ ክነቕሓሉ ዝኽእል ባይታ ምምችቻውን እዩ እቲ ቀንዲ ናይ መሪሕነት ስራሕ። እምበር ንስካ ፈላጥ ብፁእ ኮይንካ ክትመርሕ ኣይትኽእልን።

ብመሰረቱ ኩሉ ሰብ ፍሉይ ብልጫ ኣለዎ። ሓደ ሰብ በርደግ ኢሉ ከም ሓየሎም ክኸውን እየ እንተኢሉ ኣይኸውንን። ከም ባዕሉ እዩ ዝኸውን። ስለዚ ከም ባዕሉ ንክኸውን ኢኻ እትሕግዞ ንስኻ ከም መራሒ መጠን! ብስሩ መራሒ ዝብሃል ኣብ መወዳእታስ ዘይርአ እዩ ክከውን ዘሎዎ። ከም ኩሉ ኣካል ማሕበረሰብ ድኣ እምበር ንበይኑ ገንጊኑ ዝወፅአ ኣይኮነን ክኸውን ዘለዎ። ከምኡ እንተኾይኑ ፀገም ኣሎ ማለት እዩ። ዓርሱ ፈቲሹ ኣይረኸባን ማለት እዩ። ዓርስኻ ፈቲሽካ ክትረኽቦ እንተለኻ ዝፀርፈካ ሰብ እውን ኢኻ ደስ ኢሉካ እትቕበል። የዕብየካ እዩ ያ ዘሎ። ክፍተትካ እዩ ዝነግረካ ዘሎ። ዝስምዓካ እንድሕር ኮይኑ እውን በቲ ፀርፊ ምሉእ ኣይኮንካን ማለት እዩ። ስለዚ እናተፀመምካ ትሰምዖ፤ መታን ምሉእ ክትከውን። ኣብ መወዳእታ እቲ መሪሕነት ከም ኣካል ዓርሶም ናይ ዝፈልጡ እኩብ ይኸውን ኣሎ ማለት እዩ። ስለዚ ብፍሉይነት እትርኣየሉ ነገር ኣይብልካን። ሽዑ ፅቡቕ መራሒ ትብሃል።

እዚ ከይዲ እዚ ከመይ ይርአ እንተኢልካኒ ክሳብ ገዛኻ እያ እተኣቱ። ከመይ ዝበልካ መራሒ ምዃንካ ምስ ወድኻ፣ ምስ ጓልካ፣ ምስ በዓልቲ እንዳኻ ብዘለካ ርክብ እውን እያ እትመሳኸር። ምስ ሰበይትኻ ዘለካ ርክብስ ሓያል ኮይንካ ንስኻ ንሳ ተኣዛዚት እንተኮይና፣ ንስኻ ጠንካራ ኮይንካ ንሳ ድኽምቲ እንተኾይናስ ገና ኣይመፅአን ማለት እዩ እቲ ናይ መሪሕነት ዓቕሚ። ምስ ደቅኻ እውን ከምኣ። ንስኻ ከም ድላይካ እትገብሮም እንተኾይኖም ዋጋ ኣይብልካን። እዚ ምስ ኣሕዋትካ እውን ይርአ። ሰለዚ ብሓፈሻ ናይ መሪሕነት ዓቕም ኣብ ስድራ ኣብ ጎረቤት ከምኣ እናበለት እያ እትዓቢ። ኣብ ቤት ዕዮኻ እውን ይንፀባረቕ። ከምኡ እናበለ ናብ ሃገር ገለ እውን ይመፅእ። ምሉእነት ክህልወካ ኣለዎ።

ነብስኻ ምፍላጥ፣ ምስ ካልኦት ዘለካ ርክብ እውን ብቕዓት ከምዘለዎም ብዝነግር መንገዲ ምርኣይ፣ ሓቢርካ ኣብ ምዕባይ ምእማን ወዘተ ባእታታት መሪሕነት እዮም። ሓለቓን ሓሽከርን ዓይነት ርክብ ናይ ብሉፃት መራሕቲ ባህሪ ኣይኮነን።

ኣብ ዘይነቕሐ ብተለምዶ ዝነብር ሕብረተሰብ ግዚኡ ዘጥፍእ ኣብ መልሲ እዩ። እተን መልሲ እውን ድውያት እየን። ሕቶ እንተልዓለ እውን ካብ መልሲ እዩ ዝብገስ። ዝምለሳ መልሲ እዩ ሕቶ ዝገብራ። ልሙድ እዩ ህይወቱን ኣተሓሳስብኡን። ካብተን መስርሕ ኣእምሮ ተበጊሱ ዋላ እንተሓተተ እታ መልሲ ትፍለጥ እያ። ስለዚ ከምዚ ዝበለ ሕብረተሰብ ኣይቕየርን። ከቢድ እዩ።

ሕቶ እንተልዒልካ እውን ፍሉጥ እዩ እዩ ዝብለካ። ስለዘይነቕሐ ኩሉ ዝፈልጦ እዩ ዝመስሎ። ስለዚ ካብዚኣ ምውፃእ ተደሊ፤ እዚ ሓደ እዩ።

እታ ካልኣይቲ ካብ ቪሽየስ ሰርክል እውን ክተውፅኣና እትኽእል እቲ እንፈጥሮ ዘለና ማሕበረሰባዊ ሓቂ (ሶሻል ኮንስትራክሽን) ኣብ ቅድሚ ሕዚ ዘይተሓተቱ ሕቶታት ክምርኮስ ክኽእል ኣለዎ። እቶም ዝልዓሉ ሕቶታት ኣነ ን ማሕበረሰበይን ዘተኣሳስሩ ክኾኑ ኣለዎም። ንዓይ እውን ኣደናጊሮም (ክምልሶም አይክእልን ሕዚ) ክምልሶም ዘይክእል ኮይነ ግን ናብ ካልኦት ሕቶታት ከሰጋግሩኒ ዝኽእልን ክፍተተይ እውን ዘርእዩኒን ክኾኑ ኣለዎም።

ሕዚ ብተደጋጋሚ ይሕተቱ ካብ ዘለዉ እቲ ሓደ ንምንታይ ኢና ንሽሕን ገለን ዓመታት ኣብ ዕንክሊል ኣለና? ትግራዋይነት እንታይ እዩ? እዚታት ኣይንምልሶን ሕዚ። ከምዚኦም ዝበሉ ሕቶታት “እዋእ እንታይ እዩ ኣንታ እዚ ነገር እዚ?” ኢልካ ነብስኻ ክትምርምር ዝገብሩ እዮም። ክፍተት ከምዘለካ እውን ዘርእዩ እዮም። ካብዛ ክፍተት እዚኣ እዩ እምብኣር እቲ ለውጢ ዝምንጩ። ተሳጊርና ኢና መልሲ ክነምፅኣላ እንኽእል። ኣብቲ ሕዚ ዘለናዮ ፍልጠትን ቅርፂ ስነ ልቦና ኮይንና ዘይንምልሶም ግን ድማ ዘሳግሩና ሕቶታት ኢና ክንሓትት ዘለና።

ሕቶ ሓያል ነገር እዩ። ሕቶ ኣልዒልካሉ ርእስና ኣይድቅስን። ንዐአተን መልሲ ከናዲ እዩ ሃለሽ ዝብል። ከም ማሕበረሰብ እውን ከምኡ ኢና። ንስኻ ዘልዓልከለይ ሕቶስ ንሓደ ብፃየይ የልዕለሉ። ከምኡ አናበለት ትኸይድ። ዳይናሚዝም ዝፍጠር በዚ እዩ።

ኣብቲ ባህልና ምሕታት መልሲ እውን ምንዳይ ዝብሃል ነገር ካብ ይሓልኩና ዘለዉ ነገራት እቲ ሓደ እቲ ናይ ምክታዕ ባህሊ ዘይምህላዉ እዩ ዝመስለኒ። ኩሉ ፖለቲካ ገይርካ ናይ ምውሳድ ነገር እውን ኣሎ። ናይ ምፍራጅ ኩነታት እውን ትርኢ እሞ ኣብዚ ኸ?

እታ ተኸላኻሊት ኣነነት እንድያ ዘላትና፤ ንሳ እትወልዶ ፀገም እዩ። ናፃ ዘይወፅአት ኣነነት ሓደጋ ኣለዋ። እታ ኣነነት እኮ ተድልየና እያ። ንፈጠራ እትጠቅም እኮ ንሳ እያ፤ ግን ናፃ ክትወፅእ ክትክእል ኣለዋ(integrated) ውህደት የድልያ። ስለዚ ንሳ ሓንቲ ዕንቅፋት እያ። ስለዚ ምስታ ዘላትና ፓተርን ምችውነት እዩ ዝስምዓና። ስለዚ ነዚኣ ሒዝካ ንምቕፃል ዝግበር ውሽጣዊ ድልውነት ኣሎ።

ካልእ ድማ ኣነ መልሲ ዘይሓዝኩላ ሕቶ ክሕተት ኣይደልያን፤ ከም ሓደ ባህሪ እታ ዘይነቕሐት ኣነነት። ክላእ ኣብ ሕቶ እንዶ ግዜካ ኣይተጥፍእ ይብል። ከፀልማ ብዙሕ ነገር ይዛረብ። ሰላም ክረክብ ምእንታን እዩ ዝድህለካ። ካብኡ ንስኻ እትዛረባ እውን በዛ ፍሬም እዚኣ ዝትሓፀረት ትከውን። እዚ ናብ ዘይምድምማፅ ይወስደና። ሕቶ ምልዓልን ክትዕን እቲ ዓብዪ ረብሕኡ ካብታ ዘለናያ ደረጃስ ሓንቲ ብርኪ ሓፍ ንምባል እዩ። እምበር እንታይ ዶ ዘራኽብ ኣለና እዩ? ንሕና እንገብሮ ዘለና ነቲ ነንባዕሉ ዘይተኣማመን ኣነነት ምትዕራቕ እዩ። ሓሳብ ሒዘ ኣለኹ ተቐበለን እዩ ዝብለካ ዘሎ እቲ ደጋዊ ሓይሊ። ስለዚ ምቕባል እዩ። ካብኡ ትካታዕ። ምርግጋዕ ስለእትመርፅ ግን ትነፅጋ። ተፀልማ እውን።

ስለዚ እቲ ክኸውን ዘለዎ እታ ሕዚ ዘላትና ፍሬምሲ ክንሰርሓላ ክነንቀሳቕሳ ኣለና። ነዚ ድማ ክትዕ የደሊ። ክትዕ ኣድላይነቱ ሓፍ ዝብል ምድምማፅ እንተኽኢልና ኢና። ንስኻ ክትዛረብ እንተለኻ ዝበዝሕ ጊዜይ ዘጥፍኦ ንክዛረብ ኣብ ምድላው እዩ። ሃፅ እንተበለ ድማ በታ ፍሬመይ እየ ዝሰምዓካ። ቆራሪፀ ሓራሪደ  ካብዚኣ ድዩ ኣምጺእዋ እዚኣ? ከምዚ ዝበለ መልእኽቲ ድዩ ዘሕልፈለይ ዘሎ ማለት? ወዘተ እናበልኩ እየ ዝሰምዓካ። ስለዚ ኣይንደማመፅን። ይመስለና አሎ እምበር ኣይንደማመፅን። እታ ዓባይ ምድምማፅ እውን ምድማፅ ጥራይ ኣይኮነትን። ርእሰይ ከም ማሽን ስኽ ኢሉ ብቐጥታ ወይ ክዛረብ እዩ ዝዳሎ ወይ እውን by default ኣብ ፍሬም እዩ ዘእትወካ። እዚ ኣብ ኩሉ እዩ ዝሰርሕ። ኣብ ዝተምሃረ ይኹን ዘይተምሃረ! ስለዝኾነ  ኣነ ክገብራ ዘለኒ እታ ፍሬመይ ምርኣይ እዩ። ንዓኻ እንተዳምፀካ ፍሬመይ እየ ክርኢ ዘለኒ ብውሽጢ(listening self and your frame)። እዚኣ ክገብር እንተኽኢለ እዚኣ ምድማፅ እንተኽኢለ ምሳኻ ዝራኸበላ ክፍተት(space) ትፈጥረለይ። ስለዚ ካብታ ናትካ ፍሬም ምስማዕ ይጅምር። እዛ ኽፍተት እዚኣ ኣነነተይን ንስኻን ዘራኽበላ መንገዲ ይኸፍት ኣለኹ ማለት እዩ። ሽዓ እታ ዓባይ ምድምማፅ ትህሉ።

ስለዚ እቲ ሕቶ ምልዓልናን ምክታዕናን ፅቡቕ ኮይኑ ምድምማፅ እውን ኣገዳሲ እዩ። ብሓፈሻ እቲ ሕዚ ዘሎ  ኩነታት ጎንፂ እየ ዝብሎ ኣነ ብጣዕሚ ፅቡቕ እዩ እየ ዝብሎ። መዓት ሕቶታት ምፍጣር ጀሚሩ ኣሎ።  እቲ ኩነታት እውን ይጠልቦ ኣሎ፤ ኣይቋረፅን። ዕውት ዝኮነ ክትዓት ክህልወና ግን ምድማፅ የድሊ። ሓደሽቲ ነገራት እውን ይፍጠሩ።

ሕዚ እቲ ትግራዋይነት ዝብሃል ነገር ድማ እስኪ ንርኣዮ። ክብርታት ኣለዉና። ነዞም ክብርታት እዚኦም ከዕብዩን ክዕቅቡን ዝኽእሉ ፖለቲካል ኢኮኖምያዊ ንጥፈታት እውን ኣለዉ። ሕዚ ሕዳሰ ዝብሃል ኣሎ። ትራንስፎርሜሽን እንብሎ እውን ኣሎ። ኣየናይ እዩ ንዓና ከም ተጋሩ ዝገልፀና? ካብታ ዕንክሊል ንምውፃእ ክንኽተሎ ዘለና እንታይ እዩ?

እታ ፀገም እታ ዝበልካያ እታ ዕንክሊል እንድያ፤ ካብዚኣ ከመይ ንውፃእ ኣብ ዝብል ከምኡ እውን ከመይ ገይርና ኢና ብቐፃልነት ዓርሱ እናመርመረ ዝኸይድ ሕብረተሰብ ንፈጥር ዝብል፤ ምስኣ ዝተኣሰሰረት ድማ ዓርሰ እምነት ኣለውና። ናብ ስልጣነን ዓወትን ዘብፅሑና ኣረኣእያታት ኣለውና። እዚኦም ዋላ ሕዚ ባዕልና ዝፈጠርናዮም ኢዮም። ብዝኮነ ኣካል ዝመፁ ኣይኮኑን። ክንቅይሮም ንኽእል ኢና። ክንጥቀመሎም ድማ ንኽእል ኢና። ስለዚ እዚኦም ተጠቒምና ሕዚ ኣብ ዘላ ዓለም ሓይሊ ክንከውን ንኽእል ኢና። ብዓለም ለኸ ደረጃ ሓይሊ ዘለና ክንከውን ንኽእል ኢና። እንርአ ሕብረተሰብ ክንከውን ንኽእል ኢና።

ስለዚ እቶም ሕቶታት ቀደም ዝነበሩ ሕቶታት ኣይኮኑን። ኢትዮጵያ ናብ ማእኸላይ ከመይ ነእትዋ ገለመለ ኣይኮነን እቲ ናይ ሕዚ። ዝያዳ እዩ። ሓደ ዝርአ ዘሎ ኣብ ክሊ እዚ ኮይንናስ ትግራዋይነት ከመይ ይኹን ዝብል እዩ። ኣብ ዓለም ከመይ relevant ንኹን እዩ እቲ ቀንዲ ዛዕባና። እቲ ዓለም በፂሓቶ ዘላ ቅርፂ ስነ ልቦና እውን ኣይፅበየናን። ስለዚ ሓንቲ bench mark ኣቐሚጥካ ናብኣ ምብፃሕ ዘይኮነስ ተደማራይን ቀፃላይን ሓይሊ ዘለዎ ሕብረተሰብ ከመይ ይፈጠር ዝብል እዩ ክኸውን ዘለዎ።

ስለዚ ናይዚ ለውጢ እዚ ሕምብርቲ እቲ ቅድም ዝበልክዎ እዩ። እቲ ለውጢ ክልተ ዓይነት እዩ። እቲ ሓደ ኣብታ ዘላ ቅርፂ ኮይኑ ዝፍጠር ናይ ፍርሒ ለውጢ እዩ፤  reactive ለውጢ ክንብሎ እንኽእል። ካብ ፍርሒ ተበጊሱ ንእሽቶ እዩ ንቕንቕ ዝብል። እታ ካልኣይቲ ናይ ለውጢ ሕምብርቲ ካብታ ብጎንፂ ምኽንያት ዝተፈጠረት ንእሽቶ ክፍተት ወይ Space እትብገስ ለውጢ እያ። እዚኣ እታ ዓርሰ ምርመራ (self reflection) ዝወለዳ ለውጢ እንብላ እያ። ስለዚ ንሕና ከም ሕብረተሰብ እዚኣ ከመይ ባህሊ ንግበራ ዝብል እዩ ከጨንቐና ዘለዎ። እታ ሕዳሰ እውን ንዓይ ፀገም ኣይብላን። ምኽንያቱ ናብ ስልጣነ ዘብፀሓና ናይ ባዕልና ስነ ልቦና ኣሎ። ቋንቋ ኣለና። ዝተፈላለየ ክብርታት እውን ኣለዉና። እዚኦም ኩሎም ተጠቒምካ ኣብዛ ዓለም እዚኣ ሰዓራይ ኮይንካ ምርካብ ሕዳሰ ክንብሎ ንኽእል ኢና፤ ፀገም ዘሎዎ ኣይኮነን።

እቲ ትራስፎርሜሽን እንብሎ እውን ካብቲ ስነ ልቦናዊ ቅርፂ እየ ዝርእዮ። ካብታ ብፍርሒ እተፀመደት ኣነነት ናብ ዓርሳ ፈቲሻ ንልውጢ ዝተዳለወት ኣነነት ምስግጋር ብዝብል እያ እትርድኣኒ። ሓደሓደ ሰባት ኣለዉ ኣብ ቀውሲ እናሃለናስ  ምስቲ ቀውሲ እውን ሓደ ኮይኖምስ ለውጥታት ዘምጽኡ ኣለዉ።

ኣብቲ ናይ ዓድና ሰነድ ግን ብቁጠባ እያ ተገሊፃ ዘላ?

እወ ብኡ እውን ክትግለፅ ትኽእል እያ። ንዓይ ግን እቲ ማእኸል ስሕበት ማሕብረሰባዊ ለውጢ ስነ ልቦናዊ ቅርፂ እዩ ኢለ ስለዝኣምን እዩ።

ሕዚ ብዙሓት ሓሳባት ይመፅኡ ኣለዉ፤ እዚ ንግበር እዚ ንስራሕ ዝብሉ። ግን ቴክኖሎጂ ተጠቒምና ክብሪ ክነመዝግብ እንተዘይክኢልና ዋጋ ስለዘይህልዎ በዚ መዳይ እዚ እንታይ ትመክር?

ዓለም ካብ ማኑፋክቼሪንግ ገለመለ ዝብሃል ነገር ዘሊላ ኣብ ሳልሳይ ወያነ ኢንዳስትሪ እያ ዘላ። እቲ ዓንተቦይ እንብሎ ዝነበርና ላተራል ሓይሊ ወሳኒ ግደ ኣለዎ። ብከቢድ ዘይማእኸላውነት ዝተፀለወትሉ እዋን እያ ዘላ ዓለም። ውሑዳት ጉጅለታትን ጋንታታትን ተኣምር ዝሰርሓሉ መድረኽ ኣለና። እቲ ኢኮ ሲስተም በዚ መሰረት ዘይተተንባያይ እዩ ዝከውን ዘሎ። ኣብ ቀረባ እዋን እውን እቲ ሳልሳይ ብርኪ ቴክኖሎጂ ዝብሃል ማዕቢሉስ ብሰብ ዝስራሕ ስራሕ እውን ብማሽናት ዝትካኣሉ ኩነታት ክፍጠር እዩ ዝብሃል። ዓለም ኣብ ከምዚ ዝበለ ኩነታት ኣላ።

ምስዚ ተኣሳሲሩ ሃፍቲ ማለት ምትእስሳር ወይ ዝምድና ምኻኑ፣ ከይዱ ከይዱ ድማ ሃፍቲ ማለት ውሽጣዊ ዓቕምን ፍልጠትን ናብ ምኳን እዩ ዝቕየር ዘሎ። ፈጠራታት ጎሊሆም ዝመፅእሉ ኩነት እዩ ዘሎ። ኣብ ክሊ እዚ ንሕና ኣበይ ደረጃ ከምዘሎና ዝፍለጥ እዩ። እቲ ናይ ቴክኖሎጂ ባህርታት ምስ ክብርታትና ብጣእሚ ሓድነት ኣለዎ፥ ሕዚ ክንገብራ ዘለና ባዕልና መርሚርና ክፍተትና ብምንፃር ንዓኣ ነታ ክፍተት እትምልእ ነገር ኣምፂእና ንቕድሚት ከስግረና ዝኽእል ቴክኖጂካዊ ዓቕሚ ምጥራይ እዩ። ከምዚ እንተድኣ ገይርና ትግራይ ብዓለም እትፍለጥ ዓባይ ናይ ቴክኖሎጂ ማእኸል ምግባር ንኽእል ኢና።

 ብጣዕሚ ነመስግን!

 

References

  • Jean Gebser – Ever Present origin

 

 

Check Also

ውራይና መበል 57 ሕታም pdf ሙሉእ

ውራይና መበል 57 ሕታም pdf ሙሉእ wurayna text 57

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *